ΝΙΚΟΣ ΝΙΚΗΤΙΔΗΣ

Άσμα ηρωικό και πένθιμο για την «Ελευθεροτυπία»

2012-01-14T20:29:00.000+02:00

Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Πολιτικά Θέματα», αριθμ. 39, Ιανουάριος 2012

Το βασιλικό Κτήμα Τατοΐου και η ιστορία του

2011-11-13T19:19:00.001+02:00

    "Πόσο παράξενη θα να είναι η ιστορία αυτού του παραμυθένιου σπιτιού. Θα θέλαμε να είμαστε θεοί για να ξέρουμε την ιστορία όλων των ανθρώπων, που πέρασαν απ' αυτόν τον τόπο. ΣΤΑΥΡΟΣ - ΝΙΤΣΑ, ΛΑΒ."
    Ο "τόπος" είναι το βασιλικό Κτήμα Τατοίου. Tο "παραμυθένιο σπίτι" ένα από τα ερειπωμένα παλατάκια του. Και τα λόγια γράφτηκαν από κάποιο ερωτευμένο ζευγάρι, που κατάφερε να τρυπώσει μέσα στο πυκνό δάσος για ν' ανακαλύψει τυχαία τα "παραμυθένια σπιτάκια" του Τατοίου.
    Και πραγματικά, η ιστορία του λεγόμενου "βασιλικού Κτήματος Τατοίου" μοιάζει με παραμύθι...

Ο Θησέας και ο Δέκελος

    Μια φορά κι ένα καιρό, λοιπόν, βασιλιάς της Αθήνας ήταν ο Θησέας. Κι ήταν αυτός (και όχι ο Πάρις) που έκλεψε την ωραία Ελένη από την Σπάρτη, με την βοήθεια του φίλου του Πειρίθου.
    Ο Θησέας αποφάσισε κάποια στιγμή να κατέβει στον Αδη για να κλέψει και την Περσεφόνη. Εμπιστεύθηκε την Ελένη και την μητέρα του την Αίθρα στον 'Αφιδνο κι έφυγε για τον Κάτω Κόσμο.
    Ο Κάστορ και ο Πολυδεύκης, οι περίφημοι Διόσκουροι, αδελφοί της Ελένης, εκμεταλλεύτηκαν την απουσία του Θησέα και με την βοήθεια του Δέκελου απελευθέρωσαν της αδελφή τους και την ξαναπήγαν στην Σπάρτη. Η Αίθρα έγινε σκλάβα της Ελένης. Μία άλλη εκδοχή θέλει την Ελένη να μένει για πάντα στην ΑΘήνα και να αποκτά με τον Θησέα μία θυγατέρα, τη Περσεφόνη.
    Αυτή η αθηναϊκή παραλλαγή του μύθου της ωραίας Ελένης αναφέρεται από πολλούς αρχαίους συγγραφείς (Πλούταρχο, Ηρόδοτο, Παυσανία). Αποτελεί, ασφαλώς, απόηχο των γεγονότων που συντάραξαν την Αθήνα στην προϊστορική εποχή και που έμειναν στην μνήμη των Αθηναίων με πολλές μορφές.
    Ο 'Αφιδνος, που φύλαξε την ωραία Ελένη, έγινε ο επώνυμος ήρωας κι έδωσε το όνομά του στις 'Αφιδνες, δηλαδή στα σημερινά "Κιούρκα". Και ο Δέκελος, που πρόδωσε στους Σπαρτιάτες τον Θησέα, έδωσε το όνομά του στον γειτονικό δήμο της Δεκέλειας, δηλαδή στο σημερινό "Τατόϊ". Και για την ακρίβεια στο σημερινό "Κτήμα Τατοίου".
    Τα όρια Δεκέλειας (Τατοίου) και Αφιδνών (Κιούρκων) ήταν και εξακολουθούν να είναι μία κορυφογραμμή στην βορειανατολική Πάρνηθα. Το "Κατσιμίδι" που στην εποχή μας φιλοξενεί μία βάση πυραύλων.
    Η Δεκέλεια ήταν μία από τις 12 πόλεις της αρχαίας Αττικής που ίδρυσε ο Κέκροψ και που ο Θησέας συνένωσε στην πόλη-κράτος των Αθηνών. Στην ιστορική περίοδο αποτελούσε αυτόνομο δήμο και ανήκε στην Ιπποθωοντίδα φυλή.
    Μετά την μυθολογία και ιστορία ξανάφερε τους Σπαρτιάτες στην Δεκέλεια. Στην διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου οι Σπαρτιάτες εισέβαλαν στην Αττική, κατέλαβαν την Δεκέλεια κι έχτισαν το 413 π.Χ. ένα ισχυρό φρούριο.
    Το φρούριο της Δεκέλειας απετέλεσε τον πολιορκητικό κριό εναντίον της Αθήνας κι έπαιξε, όπως εκτιμά ο Θουκυδίδης, αποφασιστικό ρόλο στην τελική επικράτηση της Σπάρτης. Μάλιστα, η περίοδος από το 413 π.Χ. και μετά του Πελοποννησιακού Πολέμου "Δεκελεικός πόλεμος".
    Μετά την κλασσική εποχή, η Δεκέλεια ακολούθησε την μοίρα των Αθηνών. Ξέπεσε. Εξαφανίστηκε ακόμα και τ' όνομά της. Φαίνεται, όμως, ότι ποτέ δεν έπαψε να κατοικείται, μάλλον σαν αγροτική εγκατάσταση. Και, φυσικά, άλλαξε όνομα...

Ο Τατόης και ο Ζαδέ Εφέντης

    Στα νεώτερα χρόνια ήλθαν κι εγκαταστάθηκαν στις αγροτικές περιοχές της Αττικής χριστιανοί από την Αλβανία. Οι Αρβανίτες έδωσαν στην Δεκέλεια το νέο της όνομα. Ονομάστηκε "Τατόϊ" από την αρβανίτικη οικογένεια των Τατόηδων, όπως αποδεικνύεται από ένα πωλητήριο έγγραφο του 1552 στο όνομα του Αρτίκ Τατόη.
    Ωστόσο, το Τατόϊ συνέχισε να διατηρεί κάτι από το παρελθόν της Δεκέλειας. Ηταν το φρούριο των Σπαρτιατών, που οι Αρβανίτες ονόμασαν "Κοκορέζιτσα", δηλαδή Παλαιόκαστρο.
    Μετά την επανάσταση του 1821, όπως σ' όλη την απελευθερωμένη Ελλάδα έτσι και στην Αττική άρχισε ένα όργιο εικονικών κτηματικών αγοραπωλησιών, που απέκτησε νομική ισχύ μέσα από την (διαβλητή στις περισσότερες περιπτώσεις) Επιτροπή Οθωμανικών Κτημάτων.
    Για το Τατόϊ και πιο συγκεκριμένα για 1.600 στρέμματα, υπογράφτηκαν συμβόλαια από απίθανους ανθρωπους και σε απίθανες χώρες.
    Η αρχή έγινε το 1835 στην... Αλβανία από τον Ζαδέ Ακτισέ Εφέντη που πούλησε με "χοτζέτ" στον Γεώργιο Λεβέντη, πρόξενο της Ελλάδας, έκταση 5 "ζευγαριών" στην θέση "Λιόπεσι-Μαχόνια" του Τατοίου.
    Το 1835, επίσης, στο... Ιάσιο της Ρουμανίας ο Ομέρ Πασάς πούλησε με "χοτζέτ" στον Αλέξανδρο Καντακουζηνό 3 "ζευγάρια" στο Τατόϊ και 13 "ζευγάρια" στα Κιούρκα.
    Οι αγοραπωλησίες αυτές με τα... "ζευγάρια" και τα... "χοτζέτ" είναι πολύ μπερδεμένες. Γιατί; Γιατί το "ζευγάρι" ( μονάδα μέτρησης των Τούρκων) αντιστοιχεί σε 80 στρέμματα για... ανώμαλες επιφάνειες και σε 100 στρέμματα για... ομαλές. Και γιατί το "χοτζέτ" (συμβολαιογραφική πράξη του οθωμανικού δικαίου) δεν αποτελεί τίτλο ιδιοκτησίας. Απλώς δίνει δικαίωμα σην χρήση και όχι στην πώληση μιάς έκτασης.
    Οι αγοραπωλησίες αυτές αναγνωρίστηκαν τελικά από την Επιτροπή Οθωμανικών Κτημάτων τον Νοέμβριο και τον Δεκέμβριο του 1835. Το... "παραμύθι" συνεχίζεται με δωρεές και αγορές.
    Το 1837 ο Αλέξανδρος Καντακουζηνός δωρίζει το "Τατόϊ" και τα "Κιούρκα" στην θυγατέρα του Ελπίδα, σαν προίκα για τον γάμο της με τον Σκαρλάτο Σούτσο. (Καντακουζηνοί και Σούτσοι ήταν γνωστές φαναριώτικες οικογένειες που έκαναν μεγάλη καριέρα στην οθωμανική αυτοκρατορία σε εξέχουσες διπλωματικές και διοικητικές θέσεις.)
    Το 1842 ο Σκαρλάτος Σούτσος δίνει ένα σπίτι επί της οδού Πανεπιστημίου στον Γεώργιο Λεβέντη και παίρνει την έκταση Λιόπεσι-Μαχόνια, την οποία αμέσως πουλάει στην οικογένεια Χατζησπύρου (συμβόλαιο 1632/1842 του συμβολαιογράφου Κων. Πιττάρη).
    Και στο σημείο αυτό του "παραμυθιού" εμφανίζεται πάλι ένας βασιλιάς. Μόνο που είναι ένας βασιλιάς λιγάκι διαφορετικός από τον Θησέα...

Το "περιβόλι του βασιλιά"

    Ο βασιλιάς ονομάζεται Χριστιανός Γουλιέλμος Φερδινάνδος Αδόλφος Σλέβινγκ-Χολστάϊν-Γλίξμπουργκ. Και φθάνει από την Δανία στον Πειραιά στις 17 Οκτωβρίου 1863. Αναλαμβάνει, σε ηλικία 18 ετών, βασιλιάς της Ελλάδας με το όνομα Γεώργιος Α'.
    Εννέα χρόνια αργότερα ο βασιλιάς Γεώργιος Α' αρχίζει τις αγορές. Αγοράζει το 1872 από τον αυλάρχη του Σκαρλάτο Σούτσο το "Τατόϊ" και τα "Μαχόνια", συνολικής έκτασης 8 ζευγαριών (συμβόλαιο 24101/ 1872 του Αργ. Πέππα).
    Το 1877 το υπουργείο Οικονομικών παραχωρεί στον βασιλιά το δάσος "Μπάφι", έκτασης 15.000 στρεμμάτων (παραχωρητήρια 213/22-2-1887 και 214/12-1877)
    Το 1891 ο Δημήτριος Σούτσος (γυιός του Σκαρλάτου και της Ελπίδας Σούτσου) πουλάει τα 13 ζευγάρια στα Κιούρκα στον Ανδρέα Συγγρό, έναντι 180.000 δραχμών (συμβόλαια 842/1891 και 862/1891 του Κων. Μηλιώτη).
    Αμέσως μετά ο Ανδρέας Συγγρός πουλάει στον βασιλιά Γεώργιο Α' μία απροσδιόριστη έκταση στα Κιούρκα έναντι... 110.000 δραχμών (συμβόλαιο 55489/1891 του Ηλία Γλυκοφρύδη). Δηλαδή ο Συγγρός αγόρασε 1.300 το πολύ στρέμματα (13 ζευγάρια) στα Κιούρκα και, χάνοντας... 70.000 δραχμές, πούλησε στον βασιλιά... 11.000 στρέμματα!
    Το 1898 ο βασιλιάς πουλάει στην οικογένεια Χατζησπύρου 1.000 στρέμματα (συμβόλαιο 87053/1892 του Ηλία Γλυκοφρύδη).
    Ετσι, η αυγή του 20ού αιώνα βρίσκει τον βασιλιά Γεώργιο Α' να κατέχει ένα δασόκτημα, έκτασης περίπου 48.000 στρεμμάτων, που από τον αρχικό πυρήνα του ονομάστηκε "Κτήμα Τατοίου".
    Ο βασιλιάς Γεώργιος Α' μετέτρεψε τον πυρήνα του κτήματος (1.060 στρέμματα) σε ένα πρότυπο για την εποχή εκείνη αγροτοτουριστικό κέντρο. Την διαμόρφωση των εγκαταστάσεων ανέλαβαν Δανοί γεωπόνοι και κηποτέχνες.
    Διαμορφώθηκε ένα καταπληκτικό περιβόλι με κήπους, ανθώνες, ελαιώνες και αμπέλια. Φυτεύτηκαν καρυδιές, μηλιές και καστανιές (οι μοναδικές που υπάρχουν και σήμερα στην Αττική). Χτίστηκαν βουστάσια, στάβλοι, ορνιθώνες, ποιμνιοστάσια και αμαξοστάσια. Τα κρασιά, τα οπωρικά, τα αβγά, το γάλα, τα τυριά και το βούτυρο από το "περιβόλι του βασιλιά" ήταν περιζήτητα τότε από τις πλούσιες αθηναϊκές οικογένειες.

Οι αναμνήσεις της πριγκίπισσας Μαρίας

Για την εποχή εκείνη, η πριγκίπισσα Μαρία που παντρεύτηκε τον ναυάρχο Περ. Ιωαννίδη, γράφει στις αναμνήσεις της:
"Τα καλοκαίρια τα περνούσαμε σ΄ένα όμορφο θέρετρο, το Τατόϊ, 14 χιλιόμετρα έξω από την Αθήνα που είχε αγοράσει ο πατέρας το 1871 από την οικογένεια Σούτσου. Το Τατόϊ, η αρχαία Δεκέλεια, ήταν φρούριο των Σπαρτιατών εναντίον των Αθηναίων και σώζονται ακόμη ίχνη των παλαιών τειχών. Στην αρχή οι γονείς μου έμεναν στο παλιό σπίτι, που ήταν αρκετά πρωτόγονο, αληθινό χωριατόσπιτο. Είναι θαύμα πως κατάφερναν να μένουν όλοι στο μικρό αυτό σπίτι, με 4 παιδιά..."
Και συνεχίζει:
"Οσο μεγάλωνε η οικογένεια, χρειάστηκε να χτιστεί ένα σπίτι μεγαλύτερο, που να την χωράει. Στο Τατόϊ το πρωϊνό σερβιριζόταν στο περιβόλι, σ΄ έναν εξώστη πάνω από τη λίμνη, με κισσούς, τριάνταφυλλα και αγιόκλημα σε βέργες σιδερένιες. Μερικά σκαλοπάτια από την εκκλησία έφθαναν στο μέρος όπου παίζαμε κατά τα διαλείμματα των μαθηματων μας. Ηταν κάτω από θαυμάσια έλατα.
Πηγαίναμε ιππασία σ΄ όλο το κτήμα με τον πατέρα ή περίπατο στις ράχες και στις ρεματιές. Το καμάρι του πατέρα ήταν οι ελβετικές αγελάδες του κτήματος. Τα τρία μεγάλα αδέλφια μου και η αδελφή μου είχαν αμαξάκια που τα σέρναν γαϊδουράκια κι ετρέχαμε παντού με κίνδυνο ζωής."

Το ανάκτορο

    Την άνοιξη του 1886 άρχισε να χτίζεται και το θερινό ανάκτορο της βασιλικής οικογένειας, υπό της επίβλεψη της βασίλισσας Ολγας που ήταν Ρωσίδα. Τα σχέδια του ανακτόρου εκπονήθηκαν από Ρώσο αρχιτέκτονα και είχαν σαν πρότυπο την τσαρική έπαυλη του Πέτερχοφ στην Βαλτική Θάλασσα.
    Σχεδόν ταυτόχρονα, ο βασιλιάς έχτισε προς την μεριά της Βαρυμπόμπης κι ένα ξενοδοχείο πάνω σε ελβετικά πρότυπα, που είχε βέβαια πελάτες την υψηλή κοινωνία της πρωτεύουσας. Από την εποχή εκείνη η Βαρυμπόμπη απέκτησε την φήμη του πολυτελέστερου θέρετρου της Αθήνας. Μία φήμη που διατήρησε μέχρι την δεκαετία του '70, οπότε κατακλύστηκε κι αυτή από τα αυθαίρετα.
    Στο "περιβόλι του βασιλιά" κατασκευάστηκε ακόμα ένα πλήρες δίκτυο αμαξιτών και δασικών δρόμων. Είναι χαρακτηριστικό ότι όλες οι γέφυρες και τα αντερείσματα έγιναν από πελεκητή μαρμαρόπετρα και διατηρούνται σε άριστη κατάσταση μέχρι τις μέρες μας.
    Χτίστηκαν ακόμα το ανάκτορο του διαδόχου και άλλα παλατάκια για τα μέλη της βασιλικής οικογενείας ή τους υψηλούς φιλοξενούμενους. Είναι τα "παραμυθένια σπιτάκια" που θαυμάζουν σήμερα όσοι χάνονται στο πυκνό δάσος του Τατοίου και μπαίνουν τυχαία στο "βασιλικό κτήμα".
    Ο βασιλιάς Γεώργιος Α' δολοφονήθηκε το 1916 στην Θεσσαλονίκη. Τάφηκε ανάμεσα στα απομεινάρια του φρουρίου της αρχαίας Δεκέλειας, στον λόφο του Παλαιόκαστρου, που διαμορφώθηκε σε νεκροταφείο της βασιλικής οικογένειας. Το μνήμα του είναι ένας απλός μαρμάρινος τάφος με την ακόλουθη επιγραφή:
    "ΓΕΩΡΓΙΟΣ Α', ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ, WILHELM PRINDS TIL DANMARK. Γεν. 12/24 Δεκεμβρίου 1845 εν Κοπενχάγη. Απ. 5/11 Μαρτίου 1913 εν Θεσσαλονίκη. Επεσεν υπέρ πατρίδος. Γίνου άχρι θανάτου και δώσω σοι τον στέφανον της ζωής."
    Ο βασιλιάς Γεώργιος Α' δεν έζησε για να δει την φοβερή καταστροφή του περιβολιού του...

Η καταστροφή

     Αθήνα, 30 Ιουνίου 1916. Λίγο έξω από το μικρό χωριό της Κηφισιάς ξεσπάει πυρκαγιά. Η ξηρασία και τα μελτέμια του καλοκαιριού φουντώνουν τις φλόγες. Με ασύλληπτη ταχύτητα η φωτιά επεκτείνεται στα πυκνά πευκοδάση της περιοχής και παίρνει δρόμο για την Πάρνηθα.
     Η φωτιά φτάνει στο Τατόϊ. Το "περιβόλι του βασιλιά" κι όλα τα "παραμυθένια σπιτάκια" που βρίσκονται χωμένα μέσα στο δάσος καίγονται. Ανάμεσά τους το ανάκτορο του διαδόχου Κωνσταντίνου και το "μουσείον Γεωργίου Α'" με τα ευρήματα της αρχαίας Δεκέλειας.
    Στην προσπάθειά τους να σώσουν από τις φλόγες το ανάκτορο του διαδόχου Κωνσταντίνου απανθρακώνονται 3 αξιωματικοί και 17 άντρες της φρουράς.
    "Το περικαλλέστατον και κατάσκιον Τατόϊ δεν υπάρχει πλέον παρά ως γεωγραφική ονομασία", έγραψαν οι εφημερίδες της εποχής γι' αυτή την φοβερή καταστροφή.
    Βέβαια, το "περιβόλι του βασιλιά" ξαναγεννήθηκε. Και η γέννηση αυτή είχε απογόνους μέχρι τις δικές μας μέρες. Οπως η...

Η Μαίρη και ο Μπέμπης

    Το Κτήμα Τατοίου ξαναβρήκε γρήγορα την παλιά του εικόνα. Ξαναχτίστηκαν όσα κτίρια είχαν καταστραφεί από την φωτιά. Και χτίστηκαν κι άλλα για να καλύψουν τις αυξημένες ανάγκες σε υπηρετικό προσωπικό και φρουρά του νέου βασιλιά Κωνσταντίνου Α'.
    Οι δενδρώνες, οι κήποι και οι δενδροστοιχίες με τις καστανιές ξαναφυτεύτηκαν. Οπου η φυσική αναγέννηση του δάσους αποδείχτηκε προβληματική, έγινε τεχνητή αναδάσωση. Και φυσικά οι εγκαταστάσεις του πρότυπου αγροκτήματος άρχισαν και πάλι να παράγουν εκλεκτά γεωργικά και κτηνοτροφικά προϊόντα.
    Ας έλθουμε για λίγο στην εποχή μας. Το 1973, όταν η δικτατορία απαλλοτρίωσε την βασιλική περιουσία, έκανε και μία απογραφή της κινητής και ακίνητης περιουσίας που υπήρχε (και) στο Τατόϊ.
    Από το πρότυπο αγρόκτημα που λειτουργούσε (και ως ένα βαθμό λειτουργεί και σήμερα) καταγράφτηκαν και τα εξής:
    * 400 στρέμματα καλλιεργήσιμοι αγροί. 288 στρέμματα για βοσκή αγελάδων και αγρανάπαυση. 300 στρέμματα ελαιώνες. 55 στρέμματα οπωρώνες. 22 στρέμματα αμπέλια.
    * Βουστάσιο, χοιροστάσιο, πτηνοτροφείο, μελισσοκομείο, οινοποιείο, ποιμνιοστάσιο, γαλακτομείο και ελαιουργείο. Αμαξοστάσιο. Κι ένα ελικοδρόμιο.
    * Στο οινοποιείο υπήρχαν 5.780 λίτρα λευκού κρασιού, 4.717 λίτρα ερυθρού κρασιού, 2.630 λίτρα ξύδι και 2.930..."κεναί φιάλαι".
    *   Καταμετρήθηκαν 130 αγελάδες, 190 γουρούνια, 173 πρόβατα, 29 κουνέλια, 41 όρνιθες, 9 άλογα, 5 πουλάρια, 4 σκυριανά αλογάκια, 5 σκυριανά πουλάρια, 3 γαϊδούρια και 1 σκύλος.
    Γνωρίζουμε και τα ονόματα των ζώων. Για παράδειγμα τα 3 γαϊδούρια λεγόντουσαν... Μπέμπης, Μαίρη και Τάκης. Δυστυχώς, δεν γνωρίζουμε αν ο νονός τους ήταν ο τέως βασιλιάς ή το υπηρετικό προσωπικό...
    Οπως δεν γνωρίζουμε τι έχουν γίνει τα αρχαία, που κατά καιρούς βρέθηκαν στο "βασιλικό κτήμα", δηλαδή στον χώρο της αρχαίας Δεκέλειας.

Ο ποιητής Σοφοκλής

    Στην διάρκεια των έργων που έχουν γίνει κατά καιρούς από την βασιλική οικογένεια στο Τατόϊ, βρέθηκε ένα πλήθος στοιχείων από την αρχαία Δεκέλεια. Αγαλματίδια, πήλινα, επιτύμβιες επιγραφές Δεκελέων και ψηφίσματα. Το σπουδαιότερο εύρημα θεωρείται το επιτύμβιο "ψήφισμα των Δημοτιωνιδών".
    Το ψήφισμα χρονολογείται στο 396-395 π.Χ. Αναφέρεται ο "Δεκελιών οίκος", ο οποίος είχε εξέχουσα θέση στην φρατρία των Δημοτιωνιδών και ήταν ιδιαίτερα σεβαστός από τους αρχαίους Αθηναίους. 'Οπως φαίνεται από τους στίχους 33 και 42 του ψηφίσματος, ήταν επιφορτισμένος με την τήρηση των πατρίων και των παραδόσεων.
    Τα σχετικά με τις αρχαιότητες που βρέθηκαν στο "βασιλικό κτήμα" τα γνωρίζουμε από μία μελέτη του Θ. Αρβανιτόπουλου με τίτλο "Δεκέλεια". Δεν γνωρίζουμε όμως που βρίσκονται σήμερα τα ευρήματα από την αρχαία Δεκέλεια.
    Μέχρι τις αρχές του αιώνα μας βρίσκονταν σ' ένα αρχαιολογικό περίπτερο που είχε ανεγερθεί στο Κτήμα Τατοίου και του είχαν δώσει το όνομα "Μουσείον Γεωργίου Α' ". Το περίπτερο αυτό κάηκε από την πυρκαγιά του 1916.
    Το 1959 η βασιλική οικογένεια ανακοίνωσε ότι οι πριγκίπισσες Σοφία (σήμερα βασίλισσα της Ισπανίας) και Ειρήνη θα συγκέντρωναν τα αρχαία που υπήρχαν στο "Μουσείον Γεωργίου Α' " και όσες άλλες είχαν βρεθεί στο μεταξύ για να αποτελέσουν το "Αρχαιολογικόν Περίπτερον της Δεκελείας".
    Διάφορες πληροφορίες αναφέρουν, ότι οι επιγραφές που βρέθηκαν μετά το 1916 ήταν "εξαιρέτου τοπογραφικής σημασίας". Που βρίσκονται; Δεν γνωρίζουμε.
    Οπως δεν γνωρίζουμε, αν ανάμεσα στις αρχαιότητες που έχουν βρεθεί στο Κτήμα Τατοίου είναι και ο τάφος του Σοφοκλή!
    Σύμφωνα με τους αρχαίους συγγραφείς, όταν πέθανε ο μεγάλος τραγικός ποιητής το 406 π.Χ., οι συγγενείς του ήθελαν να τον θάψουν στον οικογενειακό του τάφο, που βρίσκονταν στην Δεκέλεια σε απόσταση 11 σταδίων έξω από τα τείχη της Αθήνας. Οι Σπαρτιάτες, οχυρωμένοι από το 413 στο οχυρό της Δεκέλειας, πολιορκούσαν την Αθήνα και δεν επέτρεπαν την ταφή.
    Ο Λύσανδρος, αρχηγός των Σπαρτιατών, είδε δύο φορές στο όνειρό του τον Διόνυσο να τον παρακινεί να διευκολύνει την ταφή. Τελικά, μετά το δεύτερο όνειρο ο Λύσανδρος "πυνθανόμενος παρά των φυγάδων, τις είη ο τελευτήσας, κήρυκας πέμψας, εδίδου θάπτειν τον άνδρα".
    Αλλά ας επανέλθουμε στην συνέχεια του... "παραμυθιού" του βασιλικού Κτήματος στον 20ό αιώνα.

Οι πρόσφυγες

    Το 1924 ο βασιλιάς Κωνσταντίνος Α' έχει κηρυχθεί έκπτωτος. Πρόεδρος της Δημοκρατίας είναι ο ναύαρχος Κουντουριώτης. Και η κυβέρνηση Παπαναστασίου απαλλοτριώνει (νόμος 3213.14-8-1924) το Κτήμα Τατοίου και το παραχωρεί στο υπουργείο Γεωργίας για την ίδρυση γεωργικού σχολείου και την εφαρμογή ειδικών γεοπονικών εργασιών.
    Το 1925 παραχωρούνται 5.447 στρέμματα τους δάσους "Μπάφι" σε πρόσφυγες και δημιουργείται ο οικισμός Κρυονέρι (Μπάφι). Το 1931 αφαιρούνται από το Μπάφι 1.621 στρέμματα με απόφαση της Επιτροπής Απαλλοτριώσεων.
    Το 1936 η βασιλεία αποκαθίσταται. Η βασιλική περιουσία επιστρέφεται αλλά ο βασιλιάς Γεώργιος Β' (που σημειωτέον είχε γεννηθεί στο Κτήμα Τατοίου στις 7 Ιουλίου 1890) απαιτεί νομοθετική ρύθμιση. Η κυβέρνηση Δεμερτζή ικανοποιεί την βασιλική απαίτηση με τον Αναγκαστικό Νόμο 22/22-1-1936. Φαίνεται, επίσης, ότι ο βασιλιάς απαίτησε και πήρε οικονομική αποζημίωση για την αποκατάσταση των προσφύγων στο Μπάφι.
    Αξίζει να σημειωθεί ότι ένα επίσημο ενημερωτικό έγγραφο του υπουργείου Γεωργίας της 16-1-87 προς τον τότε υπουργό Οικονομικών Δ. Τσοβόλα που χειριζόταν μία ρύθμιση για την βασιλική περιουσία, τονίζει ότι ο Α.Ν. του 1936 "είναι ο μόνος που έχει θεμελιώσει ιδιοκτησία στα αγορασθέντα δάση και τις δασικές εκτάσεις, διότι ουδέποτε διοικητικώς ή δικαστικώς θεμελιώθηκε κατά την έννομη τάξη δικαίωμα κυριότητος, κατοχής και νομής κατά διάφορον τρόπον".
    Τον Δεκέμβριο του 1967 ο τότε βασιλιάς Κωνσταντίνος Β' φεύγει από το ελικοδρόμιο του Τατοίου για να οργανώσει το βασιλικό αντιπραξικόπημα ενάντια στην δικτατορία. Αποτυγχάνει και κυνηγημένος "από χωρίου εις χωρίον", όπως ανακοίνωνε από το ραδιόφωνο η χούντα, φεύγει από την Ελλάδα.
    Το 1973 ο Παπαδόπουλος απαλλοτριώνει για δεύτερη φορά την βασιλική περιουσία (Ν.Δ. 225/1973). Το Κτήμα Τατοίου περιέρχεται στο υπουργείο Γεωργίας "αποκλειστικώς διά δασικήν και γεωργικήν εκμετάλλευσιν". Ορίζεται επίσης ότι πρέπει να προσδιοριστούν "τα ιστορικά μνημεία και οι χώροι" με την ευθύνη του υπουργείου Πολιτισμού.
    Το 1974 η δικτατορία καταρρέει. Η κυβέρνηση εθνικής ενότητας του Κων. Καραμανλή, στο πλαίσιο της Καταστατικής Συντακτικής Πράξεως της 1/1-8-1974 "περί αποκαταστάσεως της δημοκρατικής νομιμότητος κλπ" εκδίδει το Νομοθετικό Διάταγμα 72/25-9-1974 "περί διοικήσεως και διαχειρίσεως της περιουσίας της βασιλικής οικογενείας", στο οποίο ρητώς ορίζεται ότι οι ρυθμίσεις που περιλαμβάνει γίνονται "μέχρι του οριστικού καθορισμού της μορφής του πολιτεύματος"
    Το πολίτευμα καθορίστηκε με το δημοψήφισμα του 1975. Η βασιλεία καταργήθηκε αλλά το θέμα της βασιλικής περιουσίας παρέμεινε εκκρεμές. Μέχρι που πριν λίγες μέρες ο υπουργός Οικονομικών Γ. Παλαιοκρασσάς υπέγραψε την γνωστή ρύθμιση με τους εκπροσώπους τους τέως βασιλιά.
    Το "παραμύθι" στις μέρες μας χάλασε, έτσι όπως βρέθηκε ανάμεσα σε νόμους, αριθμούς, περίεργα αρχικά, και πολιτικές σκοπιμότητες. Γι' αυτό ας επανέλθουμε σε μυθικές, για την εποχή μας, καταστάσεις...

Και ο τελευταίος λύγκας

Μέχρι τις αρχές του αιώνα μας, μέσα στα πυκνά δάση του Κτήματος Τατοίου ζούσαν ελάφια, αγριογούρουνα και λύκοι. Εδώ σκοτώθηκε ο τελευταίος γνωστός λύγκας της Ελλάδας.
    Ο λύγκας είναι αιλουδοειδές και θυμίζει κάτι ανάμεσα σε μεγάλη γάτα και μικρή λεοπάρδαλη. Σήμερα στην Ευρώπη ζει μόνο σε μία μκρή προστατευμένη περιοχή της Ισπανίας. Ο τελευταίος ελληνικός λύγκας του Τατοίου ταριχεύτηκε και βρίσκεται (αν βρίσκεται κι αυτός) στο Ζωολογικό Μουσείο του Πανεπιστημίου Αθηνών.
    Φαίνεται όμως ότι επέζησαν τα ελάφια. Τα κοπάδια ελαφιών που ζουν σήμερα στην Πάρνηθα προέρχονται από το Κτήμα Τατοίου. Αλλοι επιστήμονες πιστεύουν ότι είναι οι απόγονοι των ελαφιών που είχε η βασιλική οικογένεια κι άλλοι ότι είναι κατ' ευθείαν απόγονοι των άγριων ελαφιών της Πάρνηθας.
    Ο,τι κι αν έχει συμβεί, γεγονός είναι ότι και σήμερα τα ελάφια κατεβαίνουν στο Κτήμα Τατοίου και στο γειτονικό δάσος της Αγίας Τριάδας, όπου αναπτύσσεται ο περιβόητος οικοδομικός συνεταιρισμός "Ιπποκράτειος Πολιτεία".
    'Αλλα μυθικά στοιχεία για την σημερινή Αθήνα σημεία, είναι οι πηγές (πλουσιότερη η "Κιθάρα"), τα ποτάμια και ο καταρράκτης του Κτήματος Τατοίου. Καταλήγουν όλα στο ρέμα της Χελιδονούς κι αποτελούν έναν καταπληκτικό βιότοπο.
    Ο καταρράκτης βρίσκεται προς την Βαρυμπόμπη, εκεί που υπάρχουν οι... αυθαίρετες χασαποταβέρνες τύπου "Πανόραμα" κλπ. Πέφτει από ύψος 10 μέτρων αλλά η περιοχή είναι πραγματική ζούγκλα και η φωτογράφιση του απαιτεί ορειβατικό εξοπλισμό.
    Τά δάση "Τατόϊ" και "Κιούρκα" (Αγία Τριάδα) της βορειανατολικής Πάρνηθας έχουν κι ένα άλλο παραμυθένιο σημείο. Την μοναδική φυσική λίμνη της Αττικής, που βρίσκεται λίγο βορειότερα από το Κατσιμίδι, μέσα στην... "Ιπποκράτειο Πολιτεία".
    Αυτά τα δάση της Πάρνηθας είναι ο τελευταίος πνεύμονας του Λεκανοπεδίου. Κυριολεκτούμε: Πνεύμονας. Από εκεί περνούν ή ξεκινάνε οι άνεμοι που ανανεώνουν την ατμόσφαιρα της Αθήνας. Δεν χρειάζεται να δει κανείς τις φωτογραφίες που δημοσιεύουμε για να το αντιληφθεί. Κάθε Αθηναίος αν στρέψει το κεφάλι του προς τον Βορρά (κι αν δεν τον εμποδίζει το... νέφος), μπορεί να αντικρύσει τις δασοσκέπαστες πλαγιές του Κτήματος Τατοίου. ' Η αν προτιμάτε, της αρχαίας Δεκέλειας.
    Μια φορά κι ένα καιρό, λοιπόν, ήταν ο βασιλιάς Θησέας, η ωραία Ελένη και ο ποιητής Σοφοκλής. Πολύ αργότερα έγιναν ήρωες του παραμυθιού ο Ζαδέ Ακτισέ Εφέντης, η οικογένεια Γλίξμπουργκ και ο Παλαιοκρασσάς...
    Το τέλος του παραμυθιού δεν έχει γραφτεί ακόμα. Θα το γράψει σε λίγες μέρες η Βουλή των Ελλήνων.
    Τι θα διαλέξουν οι βουλευτές; Ελάφια ή "τρωκτικά"; Δάσος ή τσιμέντο; Οξυγόνο ή διοξείδιο του θείου;
    Ποιόν θα ψηφίσουν οι αντιπρόσωποι τους έθνους; Ελένη ή Ακτισέ Εφέντη; Θησέα ή Γλίξμουργκ; Σοφοκλή ή Παλαιοκρασσά;
    Ισως την απάντηση να την δίνει μία άλλη φράση, που έχει σκαλίσει στους τοιχους του "παραμυθένιου σπιτιού" μία, πολύ αντιπροσωπευτική για την εποχή μας, υπογραφή:
    "ΜΥΣΤΗΡΙΟ, ΡΕ ΠΑΙΔΑΚΙ ΜΟΥ. Κώστας, Ορίτζιναλ 21. Βίβα!"

Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό ΕΝΑ το 1992

Το ΟΧΙ του 1940 και η καθημερινή ζωή

2011-10-28T23:19:00.000+03:00

Τις μέρες αυτές γιορτάζουμε την επέτειο της"28ης Οκτωβρίου 1940". Για τους περισσότερους από μας, το "Εποςτου 1940" σχετίζεται απλώς με τις καθιερωμένες γιορτές και παρελάσεις. Δενζήσαμε τα δραματικά γεγονότα εκείνης της εποχής και τα όσα γνωρίζουμε, ταμάθαμε διαβάζοντας βιβλία ιστορίας ή βλέποντας τα αφιερώματα της τηλεόρασης.

Αλλά και τα βιβλία και τ' αφιερώματα δεν μπορούννα μας δώσουν την ατμόσφαιρα των ημερών εκείνων. Πως ήταν η καθημερινή ζωή;Ποια πρόσωπα κυριαρχούσαν στην επικαιρότητα; Ποιές ήταν οι λεπτομέρειες και ταμικρά γεγονότα που νοστίμιζαν την καθημερινότητα; Πως κυλούσαν, παράλληλα μετις μάχες στο μέτωπο, τα πράγματα στα μετόπισθεν;

Απαντήσεις σ' όλα αυτά μπορούμε να βρούμε στιςεφημερίδες της εποχής εκείνης. Μία από τις ελάχιστες εφημερίδες, πουκυκλοφορούσαν τότε και συνεχίζουν την έκδοση τους και σήμερα, είναι το ΕΘΝΟΣ.Οι σελίδες του "Εθνους" του 1940 είναι μια πολύτιμη πηγή πληροφοριώνγια τους ιστορικούς. Ακριβώς γιατί, παρά την λογοκρισία της μεταξικής δικτατορίας,καταγράφουν σε ικανοποιητικό βαθμό την ατμόσφαιρα εκείνης της δύσκολης εποχής.

Ας μεταφερθούμε λοιπόν στην Ελλάδα του 1940, μέσααπό τις σελίδες του "Εθνους".

Ανήσυχοκαλοκαίρι

1 Iουλίου 1940. "Εθνος, εσπέρα Δευτέρας."Κύριος τίτλος: "Ο Χίτλερ επεσκέφθη την Γραμμήν Μαζινό και Αλσατίαν."Ο αναγνώστης της εφημερίδας είχε κάθε λόγο να νοιώθει ανήσυχος εκείνο τοκαλοκαίρι του 1940. Εδώ και μήνες, διάβαζε τις φοβερές ειδήσεις από τον μεγάλοπόλεμο, που σκορπούσε τον όλεθρο στην Ευρώπη; Ποιές ήταν αυτές οι φοβερέςειδήσεις;

1938. Η φασιστική Ιταλία -που κατέχει ταΔωδεκάνησα- εισβάλει και κατακτά την Αλβανία. Η ναζιστική Γερμανία επιτίθεταιστην Πολωνία και αναγκάζει τους Γάλλους και τους Αγγλους να της κηρύξουν τονπόλεμο.

1939. Η Σοβιετική Ενωση επιτίθεται στην Φινλανδία.Οι Γερμανοί καταλαμβάνουν την Δανία και εισβάλουν στη Νορβηγία.

1940. Στις 10 Μαϊου η Γερμανία αρχίζει την επίθεσητης ενάντια στην Γαλλία. Μέσα σε ελάχιστες μέρες οι Ναζί καταλαμβάνουν τηνΟλλανδία, το Βέλγιο και το Λουξεμβούργο. Στις 14 Ιουνίου πέφτει το Παρίσι. Στις22 Ιουνίου η Γαλλία συνθηκολογεί.

Ακριβώς για την επίσκεψη του Χίτλερ στακατακτηθέντα γαλλικά εδάφη, διάβαζε ο αναγνώστης του "Εθνους" εκείνοτο απόγευμα της 1ης Ιουλίου 1940. Κι έβλεπε ότι τα σύννεφα του πολέμου, αργάαλλά σταθερά, σκέπαζαν και την Ελλάδα.

Πραγματικά, όλο το καλοκαίρι του 1940 οι κύριοιτίτλοι του "Εθνους" αφορούσαν τον πόλεμο, που πλησιάζε και στα μέρημας. Να μερικοί:

Αγγλική επίθεσις εις Αν. Αφρικήν. Μεγάλαιαερομαχίαι ιταλικών - αγγλικών αεροπλάνων. Επιδρομή ιταλικών αεροσκαφών ειςΑλεξάνδρειαν. Νέα γερμανική επίθεσις εις Αγγλίαν. Οι Ούγγροι εισέβαλαν ειςΤρανσυλβανίαν. Το Βουκουρέστιον θα βυθίζεται τελείως εις το σκοτάδι κατά τοδιάστημα της νυκτός.

Μια εξαίρεση στην μονοπώληση της πρώτης σελίδας απότον πόλεμο, έγινε όταν γιορτάστηκε η επέτειος της δικτατορίας της 4ηςΑυγούστου, που είχε επιβάλει ο Μεταξάς το 1936. Ολες οι εφημερίδες καταχώρησανυποχρεωτικά προπαγανδιστικά κείμενα για το τι έκανε ο "αρχηγός" στηνοικονομία, στην άμυνα, στους εργάτες, στο... χαμομήλι και στα... άδειασωληνάρια οδοντόπαστας.

Ανάμεσα στις τόσες κυβερνητικές ανακοινώσεις,έκπληκτος ο αναγνώστης του "Εθνους" διάβαζε και την ακόλουθη.

"Υπό του κ.Πρωθυπουργού ενεκρίθη όπως υπό τωνμελών της ΕΟΝ διενεργηθούν: Περισυλλογή αχρήστου χάρτου. Ερανος μαθητικώνβιβλίων. Ερανος γραμματοσήμων. Περισυλλογή σωληναρίων οδοντόπαστας, μετάλλωνκαι ξυριστικών λεπίδων. Συλλογή χαμομηλίου. Ως προς την συλλογήν χαμομηλίου οκ. Πρωθυπουργός επισημαίνει: Λόγω της εποχής του έτους, η συλλογή αύτη δύναταινα γίνη μόνον εις τας Βορείους επαρχίας του Κράτους (Μακεδονία - Θράκη). Θαοργανωθούν εκδρομαί δια την περισυλλογήν χαμομηλίου, καθ' ήν απαγορεύεται ηεκρίζωσις. Θα ληφθή μέριμνα, ώστε το συλλεγησόμενον χαμομήλιον να είνε καθαρόν,άνευ χόρτων και χωμάτων. Εκαστος φαλαγγίτης ή φαλαγγίτισσα θα φροντίση νααποξηράνη το χαμομήλιον και να το παραδώση εις το τμήμά του. Το συλλεγησόμενονχαμομήλιον θα αποσταλή εντός καθαρών σάκκων εις την Κ.Δ. της ΕΟΝ."

Η ΕΟΝ ήταν η νεολαία της μεταξικής δικτατορίας καιήταν οργανωμένη κατά τα φασιστικά πρότυπα. Το καλοκαίρι του 1940 ο Μεταξάςέβαζε τη νεολαία του μπροστά σ' ένα σοβαρότατο καθήκον. Να... μαζέψει χαμομήλι.

Αυτή ήταν βέβαια η γελοία πλευρά της φασιστικήςδικτατορίας. Υπήρχε και η άγρια: διώξεις, εξορίες, φυλακίσεις, βασανισμοί.Μάλιστα ο Μεταξάς για να δείξει έναφιλολαϊκό πρόσωπο, έστελνε στην εξορία εμπόρους και επαγγελματίες γιασυνηθισμένες αγορανομικές παραβάσεις, μέσω των "Αισχροδικείων" πουείχε συστήσει.

Μία κυβερνητική ανακοίνωση του καλοκαιριού του1940, αναφέρει ένα μακρύ κατάλογο καταδικασθέντων από το Αισχροδικείο σεεξορία. "Οι γαλακτοπώλαι (...) διότι επώλουν γάλα νερωμένον κατά 12% και ο(...) διότι επώλει γιαούρτην αποβουτυρωμένην κατά 17%. Ο έμπορος (...) διότιεχρησιμοποίει εις την πώλησιν υφασμάτων πήχυν ελλιπή. Οι αρτοποιοί (...) διότιεχρησιμοποίουν δια την παρασκευήν άρτου άλευρα ακοσκίνιστα. Ο παντοπώλης (...)διότι επώλει κανέλλαν νοθευμένην."

Αλλά εκτός από την τρομοκρατία που ασκούσε ηδικτατορία,υπήρχε και το πρόβλημα της έλλειψης άγαθών, λόγω του πολέμου. Τοκαλοκαίρι του 1940 το "Εθνος"δημοσίευε συχνά ειδήσεις, σαν κι αυτές:

"Εξεδόθησαν οδηγίες για το πως θαχρησιμοποιηθούν τα δελτία δια την προμήθειαν άρτου και τροφίμων. Οι κυνηγοίεζήτησαν από το υφυπουργείον Αγορανομίας δελτία τροφίμων και δια τουςκυνηγετικούς κύνας- το υφυπουργείον υπεσχέθη να μελετήση το ζήτημα. Οιεπιθυμούντες βενζίνην θα αποτείνωνται εις το αστυνομικόν τμήμα της περιφερείαςτων, το οποίον και θα εξετάζη εάν η αίτησις των είνε δικαιολογημένη -ακολούθως θαλαμβάνουν δελτίον με 4 κουπόνια."

Πόλεμος στην Ευρώπη. Δικτατορία στην Ελλάδα.Ελλειψη αγαθών. Στερήσεις. Σαν να μην έφταναν όλ' αυτά, και...

Και στις 16 Αυγούστου ο τίτλος του"Εθνους" πληροφορεί: "Τορπιλλισμός της Ελλης χθες εις την Τήνονυπό αγνώστου υποβρύχιου". Η λογοκρισία δεν άφησε να γραφτούν λεπτομέρειεςγια τον τορπιλλισμό. Αλλά ήταν φανερό πλέον: Ο πόλεμος χτυπούσε και την πόρτατης Ελλάδας.

Εκείνο το καλοκαίρι του 1940 ήταν πράγματι έναπολύ ανήσυχο καλοκαίρι.

Καιη ζωή συνεχίζεται

Καλοκαίρι του 1940. Οι Γερμανοί βρίσκονται στηνΡουμανία. Οι Ιταλοί βρίσκονται στην Αλβανία. Δελτία στα τρόφιμα, κουπόνια σ'άλλα αγαθά. Αλλά οι καθημερινές ανάγκες παραμένουν. Κι έτσι η ζωήσυνεχίζεται...

Καλοκαίρι. Και στην Ελλάδα οι καύσωνες δενέρχονται με το... δελτίο. Ζέστη και το 1940 και το "Εθνος" γεμίζειτον Ιούλιο από διαφημίσεις για "τα ιαματικά Λουτρά Αιδηψού", τα"θαυμάσια Λουτρά Μοσκόβου", το Λουτράκι και την Βουλιαγμένη πουείχε εξασφαλισμένην στην Αθήνα "τηνεπάνοδον εκ των λουτρών με κλειστά αυτοκίνητα".

Εκείνη την εποχή οι διακοπές γινόντουσαν στιςλουτροπόλεις, που διέθεταν συνήθως ιαματικά λουτρά, ξενοδοχεία, κοσμική ζωή καικαζίνα (Λουτράκι). Αυτές οι διακοπές αφορούσαν βέβαια τους πλούσιους. Οφτωχόκοσμος έπαιρνε κουρουλούδες και πήγαινε με όποιο μέσο μπορούσε στον Αλιμο,στο Ελληνικό, στο Καβούρι, στον Λαιμό ή στην Πεντέλη. Αλλά και οι φτωχοίμπορούσαν να πάρουν τα ιαματικά τους λουτρά.

Στις 4 Ιουλίου 1940 στο "ΕΘνος"διαφημίζονται τα "Ιαματικά Λουτρά καθηγητού Δαμβέργη. Εξυπηρετούν άριστατους μη δυνάμενους να μεταβούν εις τας ιαματικάς πηγάς. Κεντρική παρακαταθήκη:Φαρμακείον Δαμβέργη, Πανεπιστημίου 51, τηλ. 30.123." Ο φτωχόκοσμος αγόραζετο 1940 τα ιαματικά του λουτρά μέσα σε... μπουκάλια.

Οι φτωχοί ήταν φυσικά η μεγάλη πλειοψηφία. Ομως και η κατανάλωση ήτανκατανάλωση... Εκτός από τον καθηγητή Δαμβέργη και πολλοί άλλοι διαφημίζονταιστο "Εθνος". Οπως:

Η γνήσια κλωστή ΚΙΘΑΡΑ σας δίδει δωρεάν και μιαβελόνα. Καπνοβιομηχανία Λέρτα, σιγαρέττα Ερμής, μεγάλο (πακέτο) 12, μικρό 6δρχ. Ωραία λευκά δόντια με την οδοντόπαστα Χλωροδόντ.

Αλλά δεν ήταν και τόσο διαφορετικά από τα σημερινάόλα τα προϊόντα του 1940. Το αποδεικύνουν άλλες διαφημίσεις.

"Θέλετε να μαυρίσετε γρήγορα, χωρίς να πάθετεεγκαύματα; NIVEA λάδι και κρέμα. Λαμπρύνετε το χαμόγελο σας με KOLYNOS. Ως δια μαγείας θ' αποκτήσετε λευκά ωραία δόντιακαι σαγηνευτικό χαμόγελο. Τα φιλμ σας να είναι Agfa Isopan. Ασπιρίνη BAYER. Mηχανή και φιλμ KODAK. Η εξασφάλισις της επιτυχίας."

Τελείως διαφορετικά όμως ήταν τα αθλητικά θεάματα.Εκείνο το καλοκαίρι του 1940 εγκανιάστηκε το γυμναστήριο του Πανιωνίου. Τοποδοσφαιρικό γήπεδο ήταν χωμάτινο και ο στίβος στρωμένος με καρβουνόσκονη.Καρβουνόσκονη είχε και το Παναθηναϊκό Στάδιο. Υπήρχαν ακόμη το γήπεδο τουΠαναθηναϊκού στην προϊστορική του φάση και στον Πειραιά το Ποδηλατοδρόμιο(σήμερα, Στάδιο Καραϊσκάκη).

Πολύ δημοφιλής ήταν ο κλασσικός αθλητισμός.Οργανώθηκαν μάλιστα τότε και παρά τα προβλήματα που υπήρχαν, εκδρομές για τουςΒαλκανικούς Στίβου της Κωνσταντινούπολης. Στο ποδόσφαιρο υπήρχαν μόνο τοπικά πρωταθλήματα.Και φυσικά υπήρχαν "περίεργες"ομάδες. Να η αθλητική κίνηση μιαςΚυριακής του Σεπτέμβρη του 1940.

"Εις το Στάδιον διεξήχθη αθλητική συνάντησιςμεταξύ Αθηνών και μικτής Περιχώρων - Επαρχιακών Πρωταθλητών. Επρώτευσαν: 100 μ. Ιακαωβίδης (Περιχ.) 11"5/10.Ελεύθερη δισκοβολία, Σύλλας (Περιχ.) 45.91 μ. Αλμα επί κοντώ, Θάνος (Αθηνών) 3,85 μ. Τριπλούν, Γονατάς(Αθηνών) 13,18 μ.

Τα αποτελέσματα των ποδοσφαιρικών συναντήσεων.

Αθηνών: Παναθηναϊκός - Ατρόμητος 2-0. ΑΕΚ - Αρίων2-1. Απόλλων - Ενωσις Παγκαρατίου 6-0. Αθηναϊκός - Αστήρ 1-1.

Πειραιώς: Ολυμπιακός - Κεραμεικός 7-0.Εθνικός - Προοδευτική 2-2.

Αλλαι κατηγορίαι: Αττικός - Γουδί 8-0. ΟλυμπιακόςΑθηνών - Δάφνη 1-0. Ελληνορωσικός - Ατλας 4-2. Μικρασιατική - -Πανερυθριακός2-1. Φωστήρ - Ενωσις Νέας Ιωνίας 5-4. Β' ΑΕΚ - Β'Αρίωνος 10-2. ΤσικόΠαναθηναϊκού - Τσικό Αθηναϊκού 2-0."

Τότε στην ψυχαγωγία δεν κυριαρχούσε το ποδόσφαιρο.Υπήρχαν το θέατρο, το βαριετέ, τα κοσμικά κέντρα και μια νέα συναρπαστικήτέχνη, ο κινηματογράφος. Και φυσικά ο Καραγκιόζης. Στις σελίδες του"Εθνους" διαβάζουμε:

"Θέατρον Λυρικόν. Θίασος Κοτοπούλη. Κωμωδίατων Λαμπίς και Μαρτέν "Το ταξίδι του κ. Πέρισον". Σκηνοθεσία: ΚαρόλουΚουν. Πέρισον ο κ.Βασίλης Λογοθετίδης.

ΑΘΗΝΑΙΟΝ. "Η Αθήνα του 40". Επιθεώρησιςτων Ευαγγελίδη - Γιαννουκάκη. Μουσική: Κώστας Γιαννίδης. Συμμετέχουν: Κυριακός,Κοκκίνης, Φιλιππίδης. Η Λουίζα Ποζέλλι και η Σοφία Βέμπο. Χορός: Α. Γριμάνηςκαι Ι. Φλερύ.

Θέατρον ΚΑΜΕΛΙΑ, Τέρμα Πατησίων. Απόψε 10.15 μ.μ.Ο ΑΤΤΙΚ παρουσιάζει την Μάντρα 1940 με σύμπραξη της ΔΑΝΑΗΣ. Αύριον η Μάντραπαίζει στην Διάνα Π. Φαλήρου.

Ριάλτο, Αγίου Μελετίου Κυψέλης. Τραμ και λεωφορείαΝο 2. Η βασίλισσα των δίσκων ΔΑΝΑΗ με την κιθάρα της σε ελληνικό και ξένορεπερτόριο.

ΟΑΣΙΣ. Γενική αλλαγή προγράμματος. Το ντούοΣούλις, η Ζεχρά Χανούμ και ο Σαχίμπ Μπέης. Επίσης το παιδί -φαινόμενο ΝΙΝΗΖΑΧΑ.

ARGENTINA. Καλαμάκι. Πρώτη εμφάνισις προ του αθηναϊκούκοινού της Ελληνίδος ντιζέζ Ρένας Βλαχοπούλου στα πιο μοντέρνα τραγούδια.

ΜEDIA LUZ. Dansing - Restaurant. Φωκίωνος Νέγρη 26. Ορχήστρα τζαζ και οργάνων ΜπέμπηΣταυράκη. Νούμερα εκλεκτά. Εκθεσις φαγητών και σπεσιαλιτέ.

Το ξενοδοχείο Σέσιλ στην Κηφισσιά αναγγέλει κάθεΤρίτη και Κυριακή χορούς και κάθε Παρασκευή ορχήστρα τσιγγάνων.

Το ΣΙΝΕΑΚ μέσα στην ολόδροση αίθουσα του προβάλει:ΚΥΤΤΑΞΤΕ ΤΟ ΠΟΥΛΑΚΙ, αστειότατη κωμωδία που θα προκαλέσει τα ξεκαρδιστικώτεραγέλια. ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ ΣΤΗΝ ΑΓΓΛΙΑ. ΤΟ ΑΓΓΛΙΚΟ ΧΩΡΙΟ. Δύο ωραιότατα έγχρωμα Μίκυ. Καιτα μόλις αφιχθέντα παγκόσμια επίκαιραγεγονότα (ομιλία ελληνιστί). Πάντοτε κατάλληλον δια παιδιά.

Ο κ. Γ. Ν. Λαζάνης με το δαιμόνιον επιχειρηματικότου πνεύμα εδημιούργησε τον ωραιότερο θερινό κινηματογράφο της Ανατολής.ΓΡΑΝΑΔΑ, ο νέος δροσοστόλουστος κινηματογράφος στην Λεωφόρο Αλεξάνδρας.Αναπαυτικότατο ασσανσέρ θα μεταφέρη τους θεατάς εις το φαντασμαγορικόνπεριβάλλον της Γρανάδας μέσα σ' έναν αληθινό κρεμαστό κήπο κοντά στ' άστρα.Εναρξις με την γοητευτική βασίλισσα της οθόνης Ντανιέλ Νταριέ στο μεγάλοκοινωνικό φιλμ ΤΟ ΧΤΥΠΟΚΑΡΔΙ. Συγκοινωνία διά τραμ Νο 10, 11, 16 και λεωφορείωνΠλ. Κάννιγος - Γκύζη.

Ο παγκοσμίου φήμης Μόλλας, όστις κάθε βράδυ σκορπάαφειδώς το γέλιο και την ευθυμίαν εις το επί της Λεωφόρου Αλεξάνδρας θέατροντου, απόψε δίδει την ξεκαρδιστικήν κωμωδίαν "Το διαζύγιο τουΚαραγκιόζη" με όλον τον χάρτινον θίασον επί σκηνής. Σύνθημα σας όλοι καιόλαι: Εις τον ψυχίατρον Μόλλαν.

Εγκαινιάζεται σήμερον το ζαχαροπλαστείον ΖΟΝΑΡΣΑ.Ε. Σοκολατοποιϊα - Ζαχαροπλαστική. Επί των οδών Πανεπιστημίου καιΒουκουρεστίου."

Αυτά συνέβαιναν εκείνο το ανήσυχο καλοκαίρι του1940. Ο πόλεμος συνεχίζεται. Κι η ζωή συνεχίζεται. Το φθινόπωρο όμως οισειρήνες του πολέμου χτυπάνε και στην Ελλάδα.

Ωρεςπολέμου

Σάββατο, 26 Οκτωβρίου 1940. "Νέαι αεροπορικαίεπιδρομαί εις Λονδίνον και Βερολίνον. Το Ράϊχ έχει απόφασιν να αποδυθή ειςπόλεμον μακρόν μέχρι της νίκης", γράφουν οι πρωτοσέλιδοι τίτλοι του"Εθνους".

Στην Ελλάδα τα πράγματα δείχουν ήσυχα. Ο Μεταξάς ζητάει "πάντες οιΕλληνες να προσέξουν ιδιαιτέρως την έκκλησιν μου δια τα μαθητικάσυσσίτια", γιατί "ο υποσιτισμός του παιδιού της πτωχής ελληνικής οικογενείαςυπονομέυει το όλον οικοδόμημα της Κοινωνίας και το μέλλον της Φυλής".

Η Κοτοπούλη παίζει στο θέατρο της "ΜαντάμΜποβαρύ" και στο θέατρο Αλίκης η Μιράντα και ο Μουσούρης "Σορπράϊζπάρτυ". Ο κινηματογράφος ΕΣΠΕΡΟΣ κάνει έναρξη της χειμερινής περιόδου μετην ταινία "Αιώνια δική σου" με τον Ντέηβιντ Νίβεν και την ΛορέταΓιανγκ.

Κι οι αναγνώστες του "Εθνους" μπορούν ναδιαβάσουν ήρεμοι τ' αστυνομικό μυθιστόρημα: "Αγαθής Κρίστι. Το ΓαλάζιοΕξπρές. 192η συνέχεια." Δεν θα μείνουν για πολύ όμως ήρεμοι.

27 Οκτωβρίου 1940. Εφημερίδα "Εθνος". Εκδοση"εσπέρα Κυριακής". Πρώτη σελίδα. Τίτλος: Η ΕΛΛΑΣ ΣΤΟΙΧΕΙΟΝ ΤΑΞΕΩΣ.Διαβάζουμε:

"Το Πρακτορείον Στέφανι μετέδωκετηλεγραφήματα εκ Τιράνων, τα οποία τείνουν να εμαφανίσουν την Ελλάδα ωςζηλώζασαν δόξαν ταραξίου εν τη Βαλκανική. Τα τηλεγραφήματα αυτά ομιλούν περίεπιθέσεως ενόπλου ελληνικής συμμορίας δια πυροβολισμών και χειροβομβίδων χθεςτην πρωίαν εναντίον αλβανικών φυλακίωνπλησίον της Κορυτσάς... Το Αθηναϊκόν Πρακτορείον δι' ανακοινώσεως του διαψεύδειτους ισχυρισμούς του Στέφανι κατά τον κατηγορηματικότερον τρόπον... Ουδένεγένετο από ελληνικής πλευράς... Ουδεμία μομφή είνε δυνατόν να προσαφθή εις τηνΕλλάδα, απολύτως φιλειρηνικήν και υποδειγματικώς ουδετέραν."

28 Οκτωβρίου 1940. "Εθνος, εσπέραΔευτέρας." Πρώτη σελίδα. Αρθρο: Υπέρ βωμών και εστιών. Ανακοίνωση τουΓενικού Επιτελείου Στρατού: "Ιταλικαί στρατιωτικαί δυνάμεις προσέβαλον απότης 5.30 σήμερον τα ημέτερα τμήματα προκαλύψεως της ελληνοαλβανικής μεθορίου.Αι ημέτεραι δυνάμεις αμύνονται του πατρίου εδάφους."

Δημοσιεύονται: Ανακοινώσεις για γενικήεπιστράτευση, πολιτική επιστράτευση, κήρυξη στρατιωτικού νόμου, απαγόρευσηαποδημίας, διακοπής λειτουργίας των σχολείων.

Ακόμη:

Η Εταιρεία Υδάτων ανακοινώνει ότι "φρόνιμονθα ήτο οι κάτοικοι να εφοδιασθούν με μικράν παρακαταθήκην ύδατος δια τα απαραιτήτουςανάγκας κατά την περίοδον αυτήν".

"Ειδοποιούνται άπαντες ότι αι διανομαί τωντροφίμων και του άρτου θα εξακολουθήσουν να γίνονται κανονικώς. Επομένως δενπρέπει να πανικοβληθούν και να φροντίζουν να σχηματίσουν αποθέματα τροφίμων,πέραν των απαραιτήτων καθημερινών αναγκών των οικογενειών των, καθ' όσον τοαντίθετον θα παταχθή αυστηρώς παρά των λειτουργούντων από σήμερονστρατοδικείων."

"Καθ' όλας τας νύκτας πρέπει να αποκρύπτεταιαπολύτως ο φωτισμός, ώστε να μην είνε ουδέ η ελαχίστη ακτίς φωτός εκ των έξωορατή..."

Βομβαρδίζονται από ιταλικά αεροπλάνα το Τατόι, ηΚόρινθος και η Πάτρα. Στην Πάτρα "ζημίαι επί οικημάτων ελάχιστοι. Μέχριστιγμής επιστοποιήθησαν 4 νεκροί και 17 τραυματίαι."

Τρίτη, 29 Οκτωβρίου 1940. Από την στήλη"Αθηναϊκά": Ολοι σχεδόν οι Αθηναίοι φροντίζουν να εξασφαλίσουνκαταφύγια. Οι περισσότεροι διαρρύθμισαν τα υπόγεια των σπιτιών των καιετοποθέτησαν καθίσματα, νερό και άλλα απαραίτητα είδη. Την νύκτα ολόκληρη ηπόλη είνε βυθισμένη εις το σκότος. Τα εστιατόρια και τα κέντρα λειτουργούνμέχρι της 9ης νυκτερινής. Εχουν όμως καλύψει τα φώτα."

Διαφήμιση: "Αντιαεροπορικά υφάσματα πλήρουςσκοτασμό δια τα παράθυρα σας θα βρήτε εις το κατάστημα Ρυθμός, Βουλής 22.

"ΔΗΛΩΣΙΣ. Οι κινηματογράφοι Αθηνών δηλούσινότι από της σήμερον επαναλαμβάνουσι τας εργασίας των και θα λειτουργώσι καθ'εκάστην ως συνήθως από της 2ας μ.μ."

"ΚΑΤΑΦΥΓΙΟ. Εχουμε την τιμή να πληροφορήσουμετην αξιότιμον πελατείαν μας ότι στο οίκημα μας υπάρχει το τελειότερο καιασφαλέστερο καταφύγιο των Αθηνών και γι' αυτό οι εργασίες μας εξακολουθούν μεκάθε άνεση και ασφάλεια. ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΚΑΛΛΟΝΗΣ Μme KETTY, Ερμού 42."

"Ανακοίνωσις. Η ανάρτησις σημαιών δέον ναδιενεργήται συμφώνως προς τα κειμένας διατάξεις. Ο γενόμενος χθες αυθορμήτωςσυμαιοστολισμός επί τη ενάρξει των επιχειρήσεων δέον να θεωρηθή λήξας."

"Ανακοίνωσις: "Τα λεωφορεία τερματίζουνεις τα 8 και τα τραμ εις τα 10 μ.μ."

Πέμπτη, 31 Οκτωβρίου 1940. "Εθνος", απότην στήλη Η ΖΩΗ: "Είνε ακατανήτος η αντίληψις την οποίαν έχουν μερικοί διατην συγκάλυψιν των φώτων. Οπως διεπιστώθη, καλύπτουν τα φώτα προς τους δρόμουςμόνον δια να μην ενοχλώνται από τους αστυφύλακας και τα όργανα της ΠαθητικήςΑεραμύνης και αφίνουν ακαλύπτους τους φωταγωγούς και τα φώτα προς τας αυλάς καιτους κήπους των οικιών. Αλλά η συγκάλυψις δεν επεβλήθη δια τα αστυνομικάόργανα. Τούτο πρέπει να κατανοήσουν όλοι και να σπεύσουν να συμμορφωθούνεπακριβώς προς τας συστάσεις των Αρχών..."

Ληξιαρχείον. 30 Οκτωβρίου 1940. Γάμοι 17. Διαζύγια1. Γεννήσεις 33. Θάνατοι 19.

Παρασκευή, 1 Νοεβρίου 1940. "Η πέμπτη μέρααπό της κηρύξεως του πολέμου ευρίσκει τον στρατόν μας ακλόνητον εις τα θέσειςτου."

"Τα θέατρα της πρωτευούσης καθημερινώς απόσήμερον θα δίδουν μίαν παράστασιν, ώραν 5 μετά μεσημβρίαν."

"Το ΣΙΝΕΑΚ ανακοινοί ότι λόγω της θέσεως τηςαιθούσης του παρέχει πάσαν δυνατήν ασφάλειαν εις περίπτωσιν βομβαρδισμού. Ολατα παγκόσμια επίκαιρα. Και μετάδοσις όλων των ειδήσεων του ραδιοφωνικού σταθμούΑθηνών."

Σάββατο, 2 Νοεμβρίου 1940. Το "Εθνος"κυκλοφορεί μόνο με 2 σελίδες. Πρώτη σελίδα: "Με την πολεμικήν ιαχήν"Αέρα - Αέρα" ο στρατός μας εισέβαλεν εις Αλβανίαν. Κατάληψιςσημαντικού υψώματος."

Κυριακή, 3 Νοεμβρίου 1940. "Κατά την χθεσινήνημέραν εγένοντο διάφοροι επιδρομαί ιταλικών αεροπλάνων, ήτοι: Εις Πάτρας μεελάχιστα θύματα. Εις Θεσσαλονίκην με αρκετά θύματα επί του αμάχου πληθυσμού.Εις Κέρκυραν με ελάχιστα θύματα. Εις Ιωάννινα με ελάχιστα θύματα, ενώ ενεχθρικόν αεροπλάνον κατέπεσεν φλλεγόμενον εντός της πόλεως. Εις Κρήτην μεελάχιστα θύματα. Επιδρομαί εγένοντο ωσαύτως εις δέκα άλλας διαφόρους κωμοπόλειςκαι χωρία με αποτελέσματα άνευ σημασίας."

Από την στήλη ΑΘΗΝΑΙΚΑ: "Σιγά - σιγά οιΑθηναίοι συνηθίζουν την νέαν νυκτερινήν ζωήν. Οι περισσότεροι μαζεύονται ενωρίςεις τα σπίτια των και υποβάλλονται εις... υπνοθεραπείαν. Τα εστιατόριαδιετάχθησαν να κλείνουν εις τας 8.30. Κατόπιν τούτου πολλοί, που περνούσαν τοπρωί με ένα καφέ καθιέρωσαν και το πρόγευμα. Τους είνε αδύνατον να μένουννηστικοί από τα 8 το βράδυ έως τας 2 το απόγευμα την άλλη μέρα, επί 18 ώραςδηλαδή. Πρόχειρα καταφύγια σκάπτονται και εις την πλατείαν Συντάγματος, εις τοβάθος του κήπου, όπου είχον φυτευθεί άλλοτε πατάτες. Επίσης και εις άλλαςπλατείας των Αθηνών, του Πειραιώς και των προαστίων.

Οι "ώρες του πολέμου" έκλεισαν έτσι τηνπρώτη τους εβδομάδα. Οι μέρες που θ' ακολουθήσουν θα είναι θριαμβευτικές.

Στις 14 Νοεμβρίου φθάνουν οι πρώτοι Ιταλοίαιχμάλωτοι στην Αθήνα. Στις 18 Νοεμβρίου έρχονται και οι πρώτοι τραυματίες απότο μέτωπο.

22 Νοεμβρίου. Η Κορυτσά κυριεύεται από τονελληνικό στρατό.

Μέρες του 1940. Μέρες ανήσυχες. Μέρες δύσκολες.Μέρες πολέμου.

Ας τελειώσουμε το "ξεφύλλισμα" τουΕΘΝΟΥΣ με την τελευταία μέρα του 1940.

31 Δεκεμβρίου 1940. "Eθνος, εσπέρα Τρίτης." "Εξαιρετικήν είνεη συγκέντρωσις εις την υπαίθριον αγοράν της οδού Αιόλου, όπου ο κόσμοςπρομηθεύεται είδη δια τους πολεμιστάς του μετώπου. Ειδικοί πάτοι για τα άρβυλααπό προβιά, κάλτσες μάλλινες, κασκόλ, κουκούλες, γάντια και κάθε τι που μπορείνα ανακουφίση τους στρατιώτες μας εις τον σκληρόν αγώνα των, γίνονταιανάρπαστα."

"Τα ελληνικά στρατεύματα προελαύνουν εφ' όλουτου μετώπου. Εσίγησαν πολλά εχθρικά πολυβολεία εις Κλεισούραν. Κατάληψις και νέων θέσεων."

"Ευτυχισμένον και νικηφόρον το 1941"...

Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Εικόνες» το 1988

Το ελληνικό ποδόσφαιρο στην εποχή της φανέλας και της... βαλίτσας

2011-10-11T23:22:00.001+03:00

Πανιώνιος - ΑΕΚ στη Νέα Σμύρνη. Ο Νεστορίδης της ΑΕΚ (κέντρο) σουτάρει και βάζει γκολ, υπό το βλέμμα του Θανάση Σαραβάκου (αριστερά).

Το 1963 είναι μια χρονιά-σταθμός στην ιστορία του ελληνικού ποδοσφαίρου. O σέντερ μπακ του Ολυμπιακού Μίμης Στεφανάκος αποφασίζει να βγάλει το άσπρο σωβρακάκι του Θρύλου και να φορέσει την... άσπρη φουστανέλα της Καραγκούνας.

Η «Καραγκούνα» (μια ταινία έρωτα, κλαρίνου και... ξινόγαλου που προβλήθηκε εκείνη την χρονιά) είχε πρωταγωνιστές την Χριστίνα Σύλβα, τον Ανδρέα Μπάρκουλη, τον Γιώργο Καμπανέλλη και, φυσικά, τον Μίμη Στεφανάκο.

Ομως εκείνη την εποχή δεν ανακατεύονται μόνο στην... καλδάρα της Καραγκούνας το ξινόγαλο, το ποδόσφαιρο και ο κινηματογράφος. Στις αρχές της δεκαετίας του 1960, ολόκληρη η ελληνική κοινωνία βρίσκεται σε διαρκή ζύμωση μέσα στην καλδάρα της ζωής.

Η εκκίνηση του Ράλι Μόντε Κάρλο από την Αθήνα συνυπάρχει με την μετανάστευση στην Γερμανία. Οι πολυκατοικίες με τις αλάνες. Οι αμμόλοφοι στην Λούτσα με τα πρώτα αυθαίρετα εξοχικά. Ο πλανόδιος γιαουρτάς με τα παπούτσια Αντίντας. Ακόμα και ο Κώστας Μητσοτάκης συνυπάρχει με τον Ανδρέα Παπανδρέου στο ίδιο κόμμα, την Ένωση Κέντρου.

Στον κινηματογράφο πάντως η συνύπαρξη ηθοποιών και ποδοσφαιριστών δεν ευδοκίμησε. Η Ελένη Χατζηαργύρη και ο Κώστας Κακκαβάς θα σκάσουν στο κλάμα στην ταινία «Εσκότωσα για το παιδί μου» αλλά ο συμπρωταγωνιστής τους Μίμης Στεφανάκος θα αποδείξει με το παίξιμό του ότι είναι καταπληκτικός στο... ανάποδο ψαλίδι.

Από το σινεμά το μόνο κέρδος που είχε ο παίκτης του Ολυμπιακού ήταν μία σύζυγος: η ηθοποιός Μάρθα Καραγιάννη. Έτσι ο Μίμης Στεφανάκος προτίμησε να επανέλθει στην θέση του σέντερ μπακ και στην τέχνη που ήξερε: Στα ανάποδα ψαλίδια!

Ο βασιλιάς του ανάποδου ψαλιδιού ήταν όμως άλλος. Ο Κώστας Λινοξυλάκης, αρχηγός του Παναθηναϊκού...

Ο Κώστας Λινοξυλάκης στην κλασική του πόζα με το ανάποδο ψαλίδι

Οι μεγάλοι αρχηγοί

Καλοκαίρι του 1961. Η χώρα προετοιμάζεται για εκλογές. Πρωταγωνιστές της πολιτικής σκηνής είναι δύο μεγάλοι αρχηγοί, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής και ο Γεώργιος Παπανδρέου.

Όπως και στην πολιτική έτσι και στο ποδόσφαιρο, οι κυρίαρχοι του παιχνιδιού είναι τα πρόσωπα. Οι μεγάλοι αρχηγοί! Ο Λινοξυλάκης, ο Ρωσίδης, ο Νεστορίδης... Οι μάζες βρίσκονται στο περιθώριο.

Το παιχνίδι είναι ατομικό και δεν υπάρχει ανάγκη (είτε πρόκειται για εκλογικό είτε για ποδοσφαιρικό αγώνα) να εφαρμοστούν πολύπλοκα συστήματα. Και στις δύο περιπτώσεις το σύστημα είναι απλούστατο και βασίζεται στο δόγμα: «Μπείτε μέσα και φιλήστε τους!»

Μ’ αυτό το δόγμα η ΕΡΕ «φίλησε» τότε την πολιτική μας ζωή, εφαρμόζοντας στις εκλογές ένα άκρως επιθετικό σύστημα, που έμεινε στην ιστορία με τον τίτλο «βία και νοθεία».

Αντίθετα με τους πολιτικούς αρχηγούς, στα γήπεδα οι αρχηγοί των ομάδων προτιμούσαν να εφαρμόζουν ηπιότερες τακτικής. Απλώς «φιλούσαν» στο ξύλο τους διαιτητές.

Από το «φιλί» δεν εξαιρούνταν και οι αντίπαλοι. Αλλά αυτό ήταν το φυσιολογικό αποτέλεσμα του έρωτα για την φανέλα. Ένας έρωτας που πολλές φορές έβαφε με αίμα τα χωμάτινα γήπεδα.

Ιούλιος του 1961. Η ανεπανάληπτη ομάδα του Ολυμπιακού της δεκαετίας του '50, που είχε δημιουργήσει παγκόσμιο ρεκόρ με την κατάκτηση 6 συνεχόμενων πρωταθλημάτων, έχει πλέον γεράσει. Τα πρωτεία έχει τώρα ο Παναθηναϊκός, που όμως χάνει στον ημιτελικό του Κυπέλλου από τον πολύ μεγάλο τότε Πανιώνιο. Ο τελικός θα είναι για πολλούς ερυθρόλευκους η τελευταία μεγάλη ευκαιρία.

Η εμφάνιση στον τελικό του Ηλία Ρωσίδη συγκλονίζει. Ο αρχηγός του Ολυμπιακού, που συμπλήρωνε 17 συνεχή χρόνια στην ομάδα, τραυματίζεται σοβαρά. Η φανέλα του γεμίζει αίματα. Ο μεγάλος αρχηγός θα παίξει ως το τέλος του αγώνα με το κεφάλι τυλιγμένο σε ματωμένους επιδέσμους. Και θα οδηγήσει τους συμπαίκτες του σε θρίαμβο με 3-0.

Η φωτογραφία, που δείχνει του παίκτες του Ολυμπιακού να περιφέρουν στους ώμους τον κεφαλοδεμένο αρχηγό τους στον γύρο του θριάμβου, αποτυπώνει το πνεύμα της εποχής των μεγάλων αρχηγών. Την αγάπη για την φανέλα.

Στην «εποχή της φανέλας» ο Ηλίας Ρωσίδης, ο Κώστας Λινοξυλάκης, ο Κώστας Νεστορίδης της ΑΕΚ, ο Γιώργος Καμάρας του Απόλλωνα Αθηνών και οι άλλοι βετεράνοι αρχηγοί θα εγκαταλείψουν τα γήπεδα.

Την θέση τους θα πάρουν με τον καιρό νέα παιδιά, που θα διατηρήσουν με το ταλέντο και το αγωνιστικό τους πάθος την εικόνα του μεγάλου αρχηγού. Στον Παναθηναϊκό ο Μίμης Δομάζος. Στον Ολυμπιακό ο Γιώργος Σιδέρης. Στην ΑΕΚ ο Μίμης Παπαϊωάννου. Στον ΠΑΟΚ ο Γιώργος Κούδας...

Οι νέοι αρχηγοί έχουν πολλά κοινά σημεία με τους παλιούς. Κι αυτοί παθιάζονται για τη νίκη. Κι αυτοί ξυλοκοπούν τους διαιτητές. Κι αυτοί είναι φτωχόπαιδα...

Υπάλληλοι, σπουδαστές κι εργάτες αποτελούσαν την ομάδα του Ολυμπιακού. Στην φωτογραφία ο Στεφανάκος. ο Υφαντής κι ο Πολυχρονίου φροντίζουν τον τραυματισμένο τερματοφύλακα Θεοδωρίδη.

Εξηλεκτρισμός και πετρελαιάδες

Η δεκαετία του '60 βρίσκει την ομάδα του Ολυμπιακού να αποτελείται από 10 ιδιωτικούς υπαλλήλους, 3 σπουδαστές, 3 μαθητές κι έναν εργοστασιακό εργάτη: Τον Σωτήρη Γκαβέτσο εφαρμοστή στην Πειραϊκή Ορειχαλκουργία.

Εκείνες της μέρες ο αρχηγός του Παναθηναϊκού Κώστας Λινοξυλάκης δίνει συνέντευξη στο νεαρό δημοσιογράφο Φρέντυ Γερμανό. Και λέει με παράπονο:

«Η ανεργία μου έχει κλονίσει τόσο πολύ το ηθικό, ώστε αναγκάστηκα να διακόψω τις σπουδές μου στην Εμπορική. Ευτυχώς τα πράγματα τώρα φαίνονται να είναι καλύτερα. Η Mπι Πι μου υπεσχέθη να με προσλάβει.»

Και ο αρχηγός της ΑΕΚ Κώστας Νεστορίδης δηλώνει στον Γιάννη Βανδώρο: «Έχω αγοράσει ένα ημιφορτηγό και κινούμαι αρκετά καλά».

Άνεργος ο αρχηγός του Παναθηναϊκού... Φορτηγατζής ο αρχηγός της ΑΕΚ...

Πριν 30 χρόνια σχεδόν όλοι οι ποδοσφαιριστές ήταν φτωχόπαιδα. Η μόνη απαίτηση που είχαν από την ομάδα είναι να τους βρει κάποια δουλειά για να εξασφαλιστούν επαγγελματικά. Το πρόβλημα είχαν αναλάβει να λύσουν η ΗΕΑΠ και οι εταιρίες πετρελαιοειδών, όπως η Μπι Πι και η Πουρφίνα.

Σε ρεπορτάζ με τίτλο «Το μεγάλο κοινωνικό πρόβλημα του αθλητισμού μας» το περιοδικό ΤΑ ΣΠΟΡ σημειώνουν:

«Τρεις ομάδες αποτελούμενες από γνωστούς άσους του ποδοσφαίρου μας παρατάσσει σήμερα η Ηλεκτρική Εταιρία Αθηνών και Πειραιώς (ΗΕΑΠ). Τα ονόματα των παρακάτω ποδοσφαιριστών δείχνουν πόσο ισχυρές είναι: Ρωσίδης, Ξανθόπουλος, Σούλης, αδελφοί Παπουλίδη, Κοτρίδης, Εμμανουηλίδης, Μουράτης, Θεοφάνης, Υφαντής, Μπέμπης, Πανάκης, Πετρόπουλος, Γ.Καμάρας, Κανάκης, Δαρίβας, Σταματιάδης, Σεραφείδης...»

Πριν 30 χρόνια, λοιπόν, η πρόοδος του ελληνικού ποδοσφαίρου είχε ταυτιστεί με την... πρόοδο του εξηλεκτρισμού της χώρας. Και όπως δείχνουν τ΄ αποτελέσματα, κατέληξε σε δυστύχημα από ηλεκτροπληξία.

Αλλά ας δούμε την συνέχεια της επαγγελματικής πορείας του Κώστα Νεστορίδη, όπως φαίνεται από μία άλλη συνέντευξή του στον Γ.Ν.Παγιωτέλη:

- Στο εργοστάσιο πήγες το 1945. Πότε έφυγες;

- Το 1949 που ντύθηκα αεροπόρος. Σμηνίτης ήμουν μέχρι το 1957.
- Οκτώ χρόνια, γιατί;
- Με ήθελαν για το ποδόσφαιρο. Κι εγώ δεν είχα να κάνω τίποτα άλλο. Σαν απολύθηκα η ΑΕΚ μου έδωσε 30.000 για να αγοράσω ένα φορτοταξί που έκανε 120.000. Δούλευα μέρα-νύχτα για να ξεπληρώσω τα γραμμάτια. Μην ξεχνάς ήμουν και οικογενειάρχης πλέον.
- Καταλαβαίνω...
- Που λες κάποτε πούλησα το αμάξι στα μισά σχεδόν. Με τα λεφτά αυτά και κάτι μικροδάνεια φτιάξαμε το σπίτι που βλέπεις. Στο κάτω μένει ο γέρος κι έχει το καφενείο του κι εδώ εμείς.
- Γιατί πούλησες το φορτοταξί;
- Xάρις στον κ. Τουμπαλίδη πήγα στην Πουρφίνα. Θέλω ν' αναφέρω ότι στην εταιρία μου έχουν βρει στέγη κι άλλοι πολλοί ποδοσφαιρισταί...

Οι πετρελαιάδες είχαν ανακαλύψει τον ευεργετικό ρόλο του ποδοσφαίρου στις επιχειρήσεις, τριάντα χρόνια πριν οι Ελληνες οπαδοί ανακαλύψουν τους «τσάτσους του Βαρδινογιάννη».

Αλλά και οι «τσάτσοι» είναι ανακάλυψη των αρχών της δεκαετίας του '60. Μόνο που σ' εκείνη την μίζερη εποχή αυτός ο επιχειρησιακός τομέας του ελληνικού ποδοσφαίρου μπορούσε να χωρέσει απλώς μέσα σε μία βαλίτσα...

Ο άνθρωπος με την βαλίτσα

Στις μεταγραφές του 1961 ο Ολυμπιακός πληρώνει 500.000 δραχμές στην Προοδευτική για να πάρει τον Στέλιο Μπέση. Το ποσόν θεωρείται τεράστιο κι ο φίλαθλος κόσμος μένει κατάπληκτος.

Αλλά για τον Ολυμπιακό δεν έχει έρθει ακόμα η ώρα των λεφτάδων. Ο Γουλανδρής, η ταξιαρχία του Μπούκοβι και το «Έμπαινε Γιούτσο» θα έρθουν 5 χρόνια αργότερα. Και οι εκατομμυριούχοι - μαϊμούδες θα το παίξουν πρόεδροι του Θρύλου στην δική μας εποχή.

Εκείνη την «εποχή της φανέλας», αυτός που προκαλεί το δημόσιο αίσθημα είναι ο Παναθηναϊκός. Όχι μόνο για τα χρήματα που ξοδεύει. Αλλά και για τον τρόπο που αντιμετωπίζει τα μικρά σωματεία και κάνει τις μεταγραφές.

Ο πρωταγωνιστής των μεταγραφών του Παναθηναϊκού είναι μία... βαλίτσα. Για την ακρίβεια είναι ο αρχηγός ποδοσφαίρου των πράσινων Αντώνης Μαντζαβελάκης που κρατάει την βαλίτσα.

Ο μεγαλοξενοδόχος Αντώνης Μαντζαβελάκης (ένας πανέξυπνος άνθρωπος) είχε το δόγμα ότι οι μεγάλες ομάδες δεν πρέπει να κουράζονται για να κερδίζουν τις μικρές. Και φρόντισε να δημιουργήσει ένα καθεστώς φιλικών ομάδων με διάφορες μεθόδους. Μία ήταν η δωρεάν παροχή χρησιμοποιημένου υλικού (εμφανίσεις, μπάλες κλπ). Άλλη ήταν ο δανεισμός παικτών. Αλλά η βασική του μέθοδος ήταν η... «βαλίτσα».

Η φημολογία της εποχής ήθελε τον Μαντζαβελάκη ν' ανοίγει μία βαλίτσα και να μοιράζει χρήματα σε παράγοντες, μεσάζοντες, συγγενείς και παίκτες για να πετύχει την μεταγραφή. Ο Μαντζαβελάκης έμεινε στην μνήμη των παλαιών φιλάθλων ως «ο άνθρωπος με την βαλίτσα».

Ο «άνθρωπος με την βαλίτσα» έδωσε πραγματικό ρεσιτάλ στην μεταγραφή του Τάκη Λουκανίδη από την Δόξα Δράμας, μία υπόθεση που προκάλεσε το δημόσιο αίσθημα για πολλούς μήνες.

Πριν 30 χρόνια δεν υπήρχαν πενταετίες. Η μεταγραφή ενός παίκτη ήταν αδύνατη χωρίς την συγκατάθεση του σωματείου του. Ο Μαντζαβελάκης εξασφάλισε την υπογραφή του Λουκανίδη και τον έστειλε να αγωνίζεται στην... Κύπρο, μέχρι να βρει τρόπο να... αλλάξει τους κανονισμούς της ποδοσφαιρικής ομοσπονδίας.

Ύστερα από πολύμηνες μεθοδεύσεις, «ο άνθρωπος με την βαλίτσα» είχε κάνει το θαύμα του. Με κόστος 200.000 δραχμών άλλαξε τον... κανονισμό που απαγόρευε στον Λουκανίδη να παίξει στον Παναθηναϊκό. Από ρεπορτάζ της εποχής αντιγράφουμε:

«Ο Τάκης Λουκανίδης είναι αναμφισβήτητα ποδοσφαιριστής διεθνούς κλάσεως. Η οικογένειά του είναι εγκατεστημένη στην Δράμα και ο Λουκανίδης εργάζετο ως τεχνικός της ΔΕΗ. Κατά την συμφωνία της μεταγραφής του ο Λουκανίδης εζήτησε όπως του ευρεθεί εργασία σε μία από τις εταιρίες πετρελαιοειδών.

Η μεταγραφή του από την Δόξα Δράμας στον Παναθηναϊκό εστοίχισε μέχρι σήμερα 1.300.000 δραχμές. Το ποσόν αυτό κατανέμεται ως εξής :

*    400.000 στην Δόξα και πιθανώς σε μεσάζοντα.
*    300.000 στον Τάκη Λουκανίδη.
*    80.000 στην οικογένεια Λουκανίδη για το χρονικό διάστημα της παραμονής του παίκτου στην Κύπρο.
*    120.000 για έξοδα του Τ.Λουκανίδη στην Κύπρο.
*    200.000 για την μετατροπή του άρθρου της ΕΠΟ που επέτρεπε την μεταγραφή.
*    200.000 για διάφορα άλλα έξοδα.»

Με την μεταγραφή του Λουκανίδη η «εποχή της φανέλας» μετεξελίχτηκε σε «εποχή της βαλίτσας»...

Η βαλίτσα"του Αντώνη Μαντζαβελάκη άνοιξε πριν 30 χρόνια τον δρόμο στον επαγγελματισμό ελληνικού τύπου με τις μετατροπές των νόμων, τους «τσάτσους» και τους πρόεδρους-μαϊμούδες...

Ωστόσο, στην «εποχή της φανέλας και της... βαλίτσας» το ποδόσφαιρο εξακολουθούσε να είναι ένα πολύ ευαίσθητο σπορ. Τόσο ευαίσθητο ώστε να παίζουν καθοριστικό ρόλο στην έκβαση ενός αγώνα η βροχή, ο ήλιος και το χορτάρι...

Τα στοιχεία της φύσεως...

Τον Απρίλιο του 1960 παίξαμε με την Γιουγκοσλαβία για το προολυμπιακό τουρνουά. Οι διεθνείς μας τα πήγαιναν καλά στο α' ημίχρονο μέχρι που άρχισε να... βρέχει. Στο β' ημίχρονο γλίστραγαν συνεχώς πάνω στο βρεγμένο χορτάρι κι έφαγαν 5 γκολ. (Από τότε η βροχή είναι ο κακός δαίμονας της εθνικής μας ομάδας.)

Ο Βαγγέλης Φουντουκίδης έγραψε στην κριτική του για τον αγώνα εκείνο:

«Το βρεγμένο γήπεδο έπαιξε σημαντικό ρόλο στην κατάρρευση της ελληνικής ομάδος. Γιατί οι Ελληνες γλιστρούσαν περισσότερο από τους Γιουγκοσλάβους ποδοσφαιριστάς που είναι συνηθισμένοι να παίζουν σε γήπεδα με βρεγμένο χορτάρι και διατηρούν καλύτερα την ισορροπία τους.»

Αλλά η βροχή δεν ήταν το μοναδικό στοιχείο της φύσεως που ταλαιπωρούσε το ελληνικό ποδόσφαιρο στην «εποχή της φανέλας και της βαλίτσας». Το καθοριστικότερο ρόλο για τον ομαλό τερματισμό των διοργανώσεων έπαιζε η... ζέστη.

Το πρωτάθλημα συνεχιζόταν μέχρι τον Ιούλιο και ο τελικός του Κυπέλλου γινόταν τον Αύγουστο ή πήγαινε για την επόμενη περίοδο λόγω καύσωνος, όπως συνέβη το 1962. Έτσι η αντοχή μιας ομάδας στην ηλίαση αποδεικνυόταν πολλές φορές το καλύτερο σύστημα για τη νίκη.

Ολα τα γήπεδα ήταν χωμάτινα και φυσικά δεν είχαν προβολείς. Οι αγώνες διεξάγονταν το απόγευμα, την ώρα που το χώμα και οι τσιμεντένιες εξέδρες πύρωναν από τον καλοκαιριάτικο ήλιο.

Μόνο το γήπεδο του Παναθηναϊκού είχε χορτάρι και ηλεκτροφωτισμό. Αλλά, κατά ένα περίεργο τρόπο, το χόρτο πρασίνιζε το καλοκαίρι και ξεραινόταν τον χειμώνα. Στις αρχές του 1962 εγκαινίασε και η ΑΕΚ τον δικό της χλοοτάπητα στη Νέα Φιλαδέλφεια, παίζοντας φιλικό αγώνα με την Μπαρτσελόνα.

Κάτι οι καύσωνες, κάτι η κούραση των παιχτών, κάτι ότι δεν είχαμε τότε την διαδικασία των πέναλτι, πολλοί αγώνες Κυπέλλου έληγαν ισόπαλοι και ξαναγινόντουσαν. Το ράδιο αρβύλα ήθελε τα ματς να είναι στημένα, για να κόβουν τα σωματεία περισσότερα εισιτήρια από τις επαναλήψεις των αγώνων.

Κάποτε ο καύσωνας και οι φήμες προξένησαν μαζική θερμοπληξία στους φιλάθλους. Ήταν ντάλα καλοκαίρι του 1964 και η διοργάνωση του Κυπέλλου δεν τελείωνε με καμμία κυβέρνηση. (Τα επόμενα χρόνια το Κύπελλο θα τελειώνει ομαλά. Όχι όμως και οι κυβερνήσεις.)

Μέσα Ιουλίου του 1964. Ο ημιτελικός Παναθηναϊκού - Ολυμπιακού ήταν 2-2 και λίγο πριν την λήξη της παράτασης ο Δομάζος έχασε μία κλασσική ευκαιρία. Οι θεατές δεν άντεξαν άλλο.

Ενωμένοι, για πρώτη και τελευταία φορά, οι οπαδοί του Παναθηναϊκού και του Ολυμπιακού έριξαν τα κάγκελα, μπήκαν στο γήπεδο και το έκαναν γυαλιά - καρφιά. Στήθηκαν οδοφράγματα και τα επεισόδια, που επεκτάθηκαν σ' όλο το κέντρο της Αθήνας, κράτησαν ως τα μεσάνυχτα.

Είναι χαρακτηριστικό της πολεμική ψυχολογίας του πλήθους ότι μία σιδερένια πόρτα του γηπέδου της Λεωφόρου βρέθηκε την άλλη μέρα στην πλατεία Ομονοίας.

Αλλά η πολεμική ατμόσφαιρα ήταν τα χρόνια εκείνα μια συνηθισμένη κατάσταση στις γειτονιές και στα παιχνίδια των πιτσιρικάδων. Και περιελάμβανε μέχρι και εκρήξεις χειροβομβίδων...

Πιτσιρικάδες παίζουν μπάλα σε αθηναϊκό δρόμο (εννοείται χωματόδρομο)

Παλαιά πυρομαχικά

«Παιδιά προσοχή!

Έξω από το σπίτι σας, στην αλάνα, στο χωράφι, στο βουνό, στα χαντάκια των δρόμων και στους σωρούς των σκουπιδιών ακόμα, μπορεί να βρείτε σιδερένια αντικείμενα που είναι τρομερά επικίνδυνα, γιατί ίσως είναι παλιές οβίδες, χειροβομβίδες ή σφαίρες.

Ολα αυτά από την πολυκαιρία, τις βροχές, την υγρασία είναι έτοιμα να εκραγούν με την παραμικρή κίνηση και να σκορπίσουν γύρω τον θάνατο. Γι' αυτό τον λόγο, όποιος βρει ένα τέτοιο αντικείμενο δεν πρέπει να το εγγίζει και πολύ περισσότερο δεν πρέπει να το πάρει στα χέρια του γιατί κινδυνεύει να σκοτωθεί.

Μέχρι σήμερα πολλοί σκοτώθηκαν ή έμειναν χωρίς μάτι ή χέρια για όλη τους την ζωή, γιατί δεν ακολούθησαν αυτή την συμβουλή...

...Παιδιά προσοχή!»

Αρχές του 1963. Οι γειτονιές της Αθήνας με τις αλάνες και τα χαντάκια τους και ολόκληρη η ύπαιθρος χώρα συνεχίζουν να είναι σπαρμένες από παλαιά πυρομαχικά της Κατοχής και του Εμφυλίου. Οι επείγουσες ανακοινώσεις, σαν την παραπάνω του Γενικού Επιτελείου Στρατού, που κατέκλυζαν τον Τύπο, δίνουν το μέτρο των συνθηκών και το ηρωικό πνεύμα με το οποίο έπαιξαν και μεγάλωσαν τα παιδιά εκείνη την εποχή.

Στην εποχή της φανέλας και της βαλίτσας, το μόνο παιχνίδι στις γειτονιές, στους χωματόδρομους και στις αλάνες ήταν το ποδόσφαιρο.

Οι κανονισμοί του ποδοσφαίρου είχαν προσαρμοστεί στις ανάγκες της παρέας. Μονότερμα, μπακότερμα, «στα τρία κόρνερ, πέναλτι»... Αν ρωτήσετε σήμερα έναν σαραντάρη και δεν γνωρίζει αυτούς τους τρεις βασικούς κανονισμούς, τότε ο τύπος έχει σοβαρό πρόβλημα. Αποδεικνύεται ότι δεν έχει παίξει πιτσιρικάς. Αρκούσαν μερικοί πιτσιρικάδες και δύο πέτρες σαν τέρμα για να στηθεί το μονότερμα. (Εξυπακούεται ότι η σύνθεση της ομάδας άρχιζε απ' αυτόν που είχε δική του την μπάλα.)

Στα γυμνάσια, η κοπάνα συνοδευόταν από δίτερμα μετά στοιχήματος. Κοπάνα και δίτερμα γινόταν πολλές φορές σε συνεννόηση με γειτονικά γυμνάσια. Και στις συνοικίες, δεκάδες ομάδες τύπου Κεραυνός, Αστραπή και Νίκη, παρήλαυναν καθημερινά από την στήλη «Ζητείται αντίπαλος» της εφημερίδας «Αθλητική Ηχώ».

Υπήρχε ένα διάχυτο αγωνιστικό πνεύμα. Οι περισσότεροι φίλαθλοι έπαιζαν και μπάλα. Ήταν κι αυτοί ποδοσφαιριστές. Και φυσικά εμπνέονταν από τους ήρωες των ομάδων, που μερικές φορές άφηναν την τελευταία τους πνοή μέσα στο γήπεδο...

Πάθος και θύματα

Στην εποχή της φανέλας η ανάπτυξη του ΠΡΟ - ΠΟ και οι «βαλίτσες» φέρνουν τα πρώτα σπέρματα του επαγγελματισμού στο ελληνικό ποδόσφαιρο. Ωστόσο, η εποχή διατηρεί την αγνότητα, το πάθος και τον ηρωισμό της.

Ο προπονητής του Ολυμπιακού Α. Χατζησταυρίδης δηλώνει τον Φεβρουάριο του 1963 για τις αμοιβές των ποδοσφαιριστών:

«Η αμοιβή των δικών μας παικτών έχει καθορισθεί ως εξής: 1.200 δραχμές για τη νίκη, 600 για την ισοπαλία, τίποτα για την ήττα. Επίσης ωρίσθη ότι όποιος εμφανίζεται σε κάθε προπόνηση θα παίρνει κι ένα πενηντάρικο για την προπόνηση.»

Οι ποδοσφαιριστές παίζουν για τη νίκη και την δόξα της ομάδας τους. Αγωνίζονται με πάθος για την φανέλα. Μερικές φορές όμως αυτό το πάθος έχει και θύματα.

Αγώνας Παναθηναϊκού - Εθνικού στην Λεωφόρο. Σε μια φάση ο κυνηγός του Εθνικού Θ. Ιωάννου τραυματίζεται θανάσιμα. Στο γήπεδο δεν υπάρχει υποδομή για την αντιμετώπιση των τραυματισμών. Ούτε καν φορείο. Σαν τρελός ο αρχηγός του Παναθηναϊκού Κώστας Λινοξυλάκης ξηλώνει μια διαφημιστική πινακίδα, βάζει πάνω τον Ιωάννου και τον μεταφέρει μαζί με τους συμπαίκτες του στο ασθενοφόρο.

Ο 20χρονος Θ. Ιωάννου θ' αφήσει την τελευταία του πνοή στο νοσοκομείο. Στην κηδεία του η ενέργεια μιας γυναίκας θα δείξει τις βαθιές ρίζες που είχε στην ψυχή των ποδοσφαιριστών το πάθος τους για την ομάδα.

Αντιγράφουμε από ρεπορτάζ της εποχής:

«Μέσα στον χείμαρρο της οδύνης, που τον συνόδευαν κάπου 80 λουλουδένια στέφανα, όλοι πρόσεξαν την πιο δραματική λεπτομέρεια της κηδείας του Ιωάννου, που θα μείνει στα χρονικά. Ήταν ένα από τα 80 στέφανα. Και πάνω του μια άσπρη κορδέλα, που έγραφε με γράμματα λιλά: Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΚΙ Ο ΓΥΙΟΣ ΤΟΥ ΛΥΣΑΝΔΡΟΥ ΔΙΚΑΙΟΠΟΥΛΟΥ. Πριν από 21 χρόνια ο Λύσανδρος Δικαιόπουλος, οπισθοφύλακας του Παναθηναϊκού, είχε βρει τον ίδιο θάνατο με τον Ιωάννου, στο γήπεδο.»

Το πάθος για την φανέλα ήταν φοβερό. Οι ποδοσφαιριστές ήταν πριν απ' όλα οι πιο φανατικοί οπαδοί της ομάδας τους. Κι αυτό είχε σοβαρές επιπτώσεις, κυρίως στους... διαιτητές.

Γενικοί ξυλοδαρμοί

Στην εποχή της φανέλας το αγωνιστικό πνεύμα είναι ασυγκράτητο μέχρι... βιαιοπραγίας. Οι παίχτες αγνοούν τα σχόλια των καθωσπρέπει και επιδίδονται σε γενικούς ξυλοδαρμούς των αντιπάλων. Αποχωρούν αμέσως από το γήπεδο όταν νοιώθουν πως αδικούνται. Και δεν διστάζουν να ξυλοκοπούν ασύστολα τους διαιτητές, με συνηθέστερο θύμα τους τον τότε «πρύτανη» της ελληνικής διαιτησίας Κ. Γραμματικόπουλο.

Ακόμα και στις πρώτες μέρες της «βαλίτσας» διατηρείται το συνοικιακό πνεύμα της αγάπης για την φανέλα. Ο Σιδερής δεν θα διστάσει να κυνηγήσει με κλωτσιές τον Τζουνάκο κι έναν οπαδό του Παναθηναϊκού μέσα στο γήπεδο Καραϊσκάκη τον Μάρτιο του 1963.

Τα επεισόδια ήταν μία αυθόρμητη αντίδραση των παικτών στις διακυμάνσεις του αγώνα και δεν είχαν καμμία σχέση με τις οργανωμένες βιαιότητες των σημερινών χουλιγκάνων. Οι ποδοσφαιριστές -το ξαναλέμε- ήταν οι οπαδοί της ομάδας μέσα στο γήπεδο.

1990. Η «εποχή της φανέλας» βρίσκεται μόνο μέσα στις καρδιές των παλαιών φιλάθλων. Σήμερα κυριαρχεί απόλυτα η «βαλίτσα»...

Δημοσιεύθηκε το 1990 στην εφημερίδα Επικαιρότητα

Μεταλλεία: Η εργατική τάξη στον παράδεισο των Κυκλάδων

2011-09-29T17:00:00.000+03:00

Το οχτάωρο, το πενθήμερο, η άδεια, τα επιδόματα και διάφορα άλλα ταθεωρούμε σήμερα αυτονόητα εργασιακά δικαιώματα. Στη σημερινή εποχή τουΜνημονίου και της Τρόϊκας και τα δικαιώματα αυτά αμφισβητούνται, πετσοκόβονταιή καταργούνται. Στη σημερινή εποχή του χρέους και της χρεωκοπίας (για να λέμετα πράγματα με τ’ όνομά τους) η αξιοποίηση του ορυκτού πλούτου της χώραςθεωρείται από πολλούς ότι θα μας βγάλει από την κρίση, αξιοποιώντας τακοιτάσματα χρυσού, χαλκού, ουρανίου αλλά και πετρελαίου και φυσικού αερίου.

Δεν έχουν περάσει ούτε τρεις γενιές, δηλαδή 60-70 χρόνια, που ταεργασιακά δικαιώματα ήταν κάτι άγνωστο και που η οικονομική σωτηρία της χώραςσχετιζόταν με την αξιοποίηση του ορυκτού μας πλούτου. Από την εποχή εκείνηυπάρχουν μερικές μικρές και μεγάλες ιστορίες ξένων επενδυτών, εργατικώναπεργιών και οικονομικοπολιτικών διαπλοκών.

-----------

Περιλαμβάνεται στο βιβλίο «Συνέβη στην Ελλάδα»

Μετά την Επανάσταση του 1821, το πρώτο ελληνικό κράτοςπου ιδρύθηκε το 1832 ήταν μικρό και φτωχό. Τα σύνορά του έφταναν μέχρι τηνΛαμία και την Άρτα και η οικονομία ήταν καθαρά αγροτική. Η οικονομική δύναμητου ελληνισμού βρισκόταν εκτός συνόρων, στην Κωνσταντινούπολη, την Τεργέστη,της Σμύρνη και τη Μαύρη Θάλασσα.

Μετά το 1850 αρχίζει μία προσπάθεια εκσυγχρονισμού τηςοικονομίας, με προτεραιότητα την εκμετάλλευση των μεταλλευμάτων. Το 1861θεσπίζεται η πρώτη μεταλλευτική νομοθεσία, που τροποποιείται το 1867 καικαθορίζει τους όρους παραχωρήσεων μεταλλεία σε ιδιώτες. Ένας «μεταλλευτικόςπυρετός» καταλαμβάνει την μικρή Ελλάδα και επεκτείνεται στους Έλληνεςκεφαλαιούχους του εξωτερικού και σε ξένους επενδυτές.

Χαρακτηριστική για τον «μεταλλευτικό πυρετό» είναι και ηακόλουθη είδηση του 1901:

«Μεγάλη κίνησις γίνεται δια την επικείμενην συνεδρίασιντου Μεταλλευτικού Συμβουλίου. Όλοι ζητούν μεταλλεία. Ο μετριόφρων μάλισταεπιχειρηματίας, ο οποίος υπέβαλεν αίτησιν να του παραχωρηθή προς εκμετάλλευσινόλη η Αμοργός φαίνεται ότι δεν υποστηρίζεται από τον ελληνικόν στόλον αφούκαταλαμβάνει τας νήσους του Αιγαίου. Ιδού επάνω κάτω ποία μέρη ζητούνεκμετάλλευσιν οι υποβαλόντες αιτήσεις: Την Αμοργόν, την Λέσβον, την Μυτιλήνην,την Σάμον, την Κρήτην και την Κύπρον. Το Μεταλλευτικόν Συμβούλιον απήντησεν ειςτους δικαιούχους ότι δεν δύναται να δώση αδείας, σεβόμενον το δόγμα τηςΤουρκικής ακεραιότητος.» (Σκριπ, 20 Σεπτεμβρίου 1901)

Η πρώτη εταιρία

Η σοβαρότερη προσπάθεια έγινε από την Εθνική Τράπεζα, πουίδρυσε την «Ελληνική Μεταλλευτική Εταιρεία», διαθέτοντας μεταλλεία σιδήρου στηνΣέριφο, γαληνίτη στην Αντίπαρο, λιγνιτωρυχεία στην Κύμη, μεταλλεία στον Ωρωπόκαι την Τήνο κα παραχωρήσεις χαλκού στην επαρχία Τροιζηνίας.

Το εγχείρημα της Εθνικής Τράπεζας απέτυχε και η εκμετάλλευσητων μεταλλείων Σερίφου πέρασε το 1880 στην εταιρεία «Σέριφος-Σπηλιαλέζα», πουίδρυσαν Έλληνες τραπεζίτες της Κωνσταντινούπολης, Γάλλοι κεφαλαιούχοι και ηΟθωμανική Τράπεζα και η οποία συνδεόταν με την «Γαλλική Εταιρεία ΜεταλλείωνΛαυρίου». Η εκμετάλλευση των μεταλλείων της Σερίφου δόθηκε εξ αρχής στονΓερμανό μηχανικό Αιμίλιο Γκρόχμαν. Την εποχή εκείνη πήγαν στην Σέριφο για ναδουλέψουν περίπου 2.000 άτομα από άλλα νησιά (Πάρος, Κάρπαθος, Αμοργός) και τηνΠελοπόννησο.

Η αιματηρή απεργία στη Σέριφο

Οι συνθήκες εργασίας που είχε επιβάλει ο Γκρόχμαν ήταναπάνθρωπες και ανάγκασε τους εργάτες να εξεγερθούν. Η απεργία ξέσπασε στις 7Αυγούστου 1916, όταν οι εργάτες αρνήθηκαν να φορτώσουν το μετάλλευμα σε έναπλοίο.

Οι εργάτες ζητούσαν οχτάωρη εργασία, αύξηση τωνημερομισθίων και λήψη μέτρων ασφαλείας. Ο Γκρόχμαν ζήτησε βοήθεια από την ελληνική κυβέρνηση, η οποία έστειλε στις 20Αυγούστου 1916 ένα απόσπασμα χωροφυλάκων για να καταστείλει την απεργία. Οιχωροφύλακες έδωσαν στους εργάτες 5 λεπτά προθεσμία να λήξουν την απεργία καιμετά την εκπνοή της άνοιξαν πυρ, σκοτώνοντας 4 εργάτες, τους Μιχάλη Ζωιλή,Θεμιστοκλή Κουζουπή, Μιχάλη Μητροφάνη και Γιάννη Πρωτόπαππα.

Εξέγερση στα μεταλλεία Δονούσας και Σχινούσας

Από αυτήν την περίφημη και σύμβολο για την ελληνικήεργατική τάξη απεργία της Σερίφου, έχει προηγηθεί κατά δέκα χρόνια μία άλληεργατική εξέγερση στην Αμοργό. Παραμένει άγνωστη, όπως άγνωστη είναι και ηκατάληξη της. Την γνωρίζουμε από μία σύντομη είδηση που δημοσιεύτηκε στον Τύποτης εποχής και η οποία αναφέρει:

«Αναχωρεί σήμερον η θαλαμηγός του κ. Φ. Σερπιέρη «Αννέτα»εις Σύρον ίνα παραλάβη εκείθεν τον ανθυπομοίραρχον κ. Παπαδημητρόπουλον μετά 20ανδρών και μεταβή εις Αμοργόν οπόθεν θα αποβιβάση την στρατιωτικήν δύναμιν ειςτας νήσους Δονούσαν και Σχοινούσαν όπου εγένοντο απόπειραι ταραχών των εργατώντων εκεί μεταλλείων Σερπιέρη-Βουγιουκλάκη». (Εμπρός, 13 Μαΐου 1907)

Για να ψάξουμε λίγο αυτούς τους Σερπιέρη και Βουγιουκλάκη,που έστελναν τους χωροφύλακες να λιανίσουν τους εξεγερμένους εργάτες των μεταλλείωνΔονούσας και Σχινούσας.

Οι Σερπιέρι από την Ιταλία

Ο Τζιοβάνι Μπαπτίστα Σερπιέρι (Giovani Baptista Serpieri,1815-1887) ήταν ένας Ιταλός επιχειρηματίας που είχε μεταλλευτικέςεπιχειρήσεις στο Κάλιαρι της Σαρδηνίας.Όταν διάβασε τις μελέτες του μεταλλειολόγου Ανδρέα Κορδέλλα προς το ελληνικόυπουργείο Οικονομικών, με τις οποίες υποστήριζε επίμονα τη σκοπιμότηταεπαναλειτουργίας των αρχαίων μεταλλείων του Λαυρίου, ήρθε το 1863 στην Ελλάδασαν εκπρόσωπος ευρωπαϊκής εταιρείας.

Αγόρασε από τη μονή Πεντέλης και την κοινότητα Κερατέαςκτήματα, συνολικής έκτασης 10.791 στρεμμάτων, στα οποία υπήρχαν σωροί σκωρίαςαπό τα αρχαία μεταλλεία και προχώρησε τον Απρίλιο του 1864 στην ίδρυση τηςιταλογαλλικής εταιρείας Roux-Serpieri- Fressynet C.E. στο Λαύριο. Η εταιρείααποτελεί την πρώτη μεταλλουργική βιομηχανική μονάδα στην Ελλάδα.

Το 1873 τα δικαιώματά της εταιρίας του Σερπιέρι παραχωρούνταιστην τράπεζα της Κωνσταντινούπολης, δίνοντας έτσι διέξοδο στο Λαυρεωτικό Ζήτημαπου ταλαιπώρησε για πολλά χρόνια την τότε Ελλάδα.

Ο Σερπιέρι το 1876 ιδρύει τη Compagnie Francaise des Mines du Laurium πιο γνωστή ως «Γαλλική Εταιρία» καικατορθώνει να της παραχωρηθεί για εκμετάλλευση όλο το υπέδαφος της Λαυρεωτικής.Η εταιρεία λειτούργησε με μεταλλεύματα του Λαυρίου αλλά και άλλων περιοχών τηςχώρας μέχρι το 1982.

Η οικογένεια Σερπιέρι εγκαταστάθηκε μόνιμα στην Αθήνα,πλούτισε, εξελληνίστηκε και αποτέλεσετμήμα του σκληρού βασιλικού κατεστημένου. Μία ιδέα για τα πλούτη που αποκόμισε ηοικογένεια Σερπιέρι από την εκμετάλλευση των μεταλλείων (και των μεταλλωρύχων,βεβαίως, όπως της Δονούσας) μπορούμε να πάρουμε από τα ακίνητά της.

Η πολυτελής κατοικία των Σερπιέρηδων ήταν στο κέντρο τηςΑθήνας, στην συμβολή των οδών Πανεπιστημίου και Εδουάρδου Λω. Χτίστηκε το 1881και σήμερα στεγάζει το μέγαρο της Αγροτικής Τράπεζας. Ο «Πύργος Βασιλίσσης»,δηλαδή το πρώτο κτήμα και το θερινό ανάκτορο της βασίλισσας Αμαλίας, στουςΑγίους Αναργύρους, έκτασης 2.500 στρεμμάτων, πέρασε μετά το 1880 στην ιδιοκτησία της οικογένειας Σερπιέρι. Σήμερα τα1.000 στρέμματα αποτελούν το «πάρκο περιβαλλοντικής ευαισθητοποίησης ΑντώνηςΤρίτσης».

Στο Λαύριο ο Σερπιέρι είχε την βίλα του, η οποία σήμερααποτελεί τμήμα του Τεχνολογικού Πολιτιστικού Πάρκου Λαυρίου.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η ιστορία του αγάλματος τουΙωάννη Βαπτιστή Σερπιέρι, που ο ίδια η οικογένειά του φρόντισε να στηθεί στηνκεντρική πλατεία του Λαυρίου το 1899. Χαρακτηριστικό της ματαιοδοξίας τουςείναι ότι στην βάση του μαρμάρινου αγάλματος είναι χαραγμένη μία τρίγλωσσηεπιγραφή.

Στα ελληνικά γράφει: Ιωάννης Βαπτιστής Σερπιέρης, ζώσανεκ νεκράς ανέστησε πόλιν και πλούτον από σποδού αυτή εξανέτειλε.

Στα γαλλικά αναφέρει: Ο Ι. Β. Σερπιέρι από μια παραμελημένη τέφρα ανέσυρε τη λάμψη τουμετάλλου και το ψωμί του εργάτη.

Και στα ιταλικά γράφει: Στον Ιταλό Ι. Β. Σερπιέρι, η πόληθέλησε και ξαγρυπνά εδώ.

Για το στήσιμο του αγάλματος του Σερπιέρη υπάρχει και μιαωραία ιστορία με πρωταγωνιστή τον μεγαλύτερο νεοέλληνα σατυρικό ποιητή, τονκυκλαδίτη Γεώργιο Σουρή (γεννήθηκε στην Ερμούπολη το 1853).

Ο Σερπιέρης ήταν γνωστός για την σκληρότητα του απέναντιστους εργάτες και τους μεταλλωρύχους. Παρ΄ όλα αυτά το 1899 οι διάδοχοι τουανάγκασαν τους μεταλλωρύχους με δικά τους χρήματα να φτιάξουν το άγαλμα τουΣερπιέρη. Οι εργάτες πήγαν στον Σουρή για να τους γράψει ένα ποίημα. Την ημέρατων εγκαινίων οι επίσημοι τράβηξαν το σεντόνι και εμφανίστηκε το άγαλμα γεμάτοακαθαρσίες και με το ακόλουθο ποίημα του Σουρή από κάτω:

Τι μας θωρείς ακίνητος

και δεν μας κατουράς

αφού και ανδριάντα

σε αξίωσε η Ελλάς

Δέξου λοιπόν ω Βαπτιστά

ευγνωμοσύνης δώρο

ξερό σκατό κοπανιστό

και από Λαυριώτη κώλο

Το 1982 όταν η τηλεόραση έπαιξε ένα σήριαλ για τα«Λαυρευωτικά» οι Λαυριώτες περιέλουσαν το άγαλμα με μπογιές. Το άγαλμαφυγαδεύτηκε στην Εθνική Πινακοθήκη και καθαρίστηκε. Ύστερα από καιρόξανατοποθετήθηκε στην θέση του στην κεντρική πλατεία του Λαυρίου.

Ανεξάρτητα από τον βίο και την πολιτεία του Σερπιέρηδων,η χάρη των οποίων δια του Φ. Σερπιέρη έφτασε να στέλνει χωροφύλακες στηνΑμοργό, την Δονούσα και την Σχινούσα, το γεγονός είναι ότι το Λαύριο είναι μίααπό τις δύο νέες πόλεις που ιδρύθηκαν μετά την δημιουργία του ελληνικούκράτους. Η δεύτερη είναι η Ερμούπολη στην Σύρο.

Πολλά είπαμε για τον Σερπιέρι. Ας δούμε τώρα τονσυνεταίρο του, τον Βουγιουκλάκη, ο οποίος φαίνεται να έχει στενή σχέση με τηνΑμοργό.

Ο αυλάρχης και ο Σκουζές

Στις εκλογές του 1903 συγκρούστηκαν 5 υποψήφιοι για τηνβουλευτική έδρα της επαρχίας Θήρας. Από τα εκλογικά αποτελέσματα των δήμωνΘήρας, Αμοργού και Ίου, («Εμπρός», 14 Απριλίου 1903) και επί 3.082 ψηφισάντωνσυνάγεται ότι θριαμβευτής αναδείχτηκε ο Μαρκεζίνης με 914 ψήφους. Την 4η θέσηπήρε ο Βουγιουκλάκης με 432 ψήφους.

Από τις παραχωρήσεις μεταλλείων στην Αμοργό και τα νησιάτης, που έκανε το Μεταλλευτικό Συμβούλιο πριν και μετά την εκλογή του 1903,συνάγεται ότι ο υποψήφιος βουλευτής ήταν ο Ιωάννης Βουγιουκλάκης. Συνεταίροιτου αναφέρονται στις σχετικές αποφάσεις που δημοσιεύουν οι εφημερίδες οΝικόλαος Θων και ο Παύλος Σκουζές.

Οι Θων ήταν βαυαρική (γερμανική) οικογένεια, που ήρθεστην Ελλάδα επί Όθωνος. Ο Νικόλαος Θων αναδείχτηκε σε αυλάρχη του βασιλιάΌθωνα. Εγγονός του υπασπιστή ήταν ο συνεταίρος του Βουγιουκλάκη. Η οικογένειαΘων απέκτησε μεγάλη κτηματική περιουσία στο Λεκανοπέδιο Αθηνών. Το σπίτι τουΝικολάου Θων ήταν στο Χαϊδάρι και είναι το σημερινό «Παλατάκι», όπως το είχεονομάσει ο λαός. Σε κτήμα του ίδιου χτίστηκε το κτίριο του Εθνικού Θεάτρου, επίτην οδού Αγίου Κωνσταντίνου στην Ομόνοια. Και της οικογένειας Θων ήταν τοπερίφημο «κτήμα Θων» με μία ωραιότατη έπαυλη σε σχέδια του Τσίλερ, στο τέρματης Λεωφόρου Αλεξάνδρας στους Αμπελόκηπους.

Ο Παύλος Σκουζές ανήκε σε ιστορική οικογένεια των Αθηνών,η οποία ανέδειξε δημάρχους Αθηναίων, βουλευτές και επιφανείς προσωπικότητες. Οίδιος ο Παύλος Σκουζές ήταν ο ταμίας της οργανωτικής επιτροπής των πρώτωννεότερων Ολυμπιακών Αγώνων του 1896.

Φ. Σερπιέρι, Ι. Βουγιουκλάκης, Ν. Θων και Π. Σκουζές ήτανλοιπόν συνεταίροι για την εκμετάλλευση μεταλλείων στις Κυκλάδες.

Οι Βουγιουκλάκηδες της Αμοργού

Κατά την διάρκεια των Κρητικών αγώνων για την ένωση τηςΜεγαλονήσου με το ελληνικό κράτος, τον 18ο αιώνα, αρκετές Κρητικές οικογένειεςβρήκαν καταφύγιο στην Αμοργό και μερικές εγκαταστάθηκαν στο νησί. Σύντομααπορροφήθηκαν από τον ντόπιο πληθυσμό και σήμερα ελάχιστα ίχνη τουςδιατηρούνται. Μία από αυτές τις Κρητικές οικογένειες είναι και οιΒουγιουκλάκηδες.

Ας δούμε μερικές παραχωρήσεις μεταλλείων στην Αμοργό καιτα νησιά της που εξασφάλισαν ο Ι. Βουγιουκλάκης και οι συνεταίροι του.

Το 1905 οι Σκουζές και Βουγιουκλάκης παίρνουν άδεια γιαένα μεταλλείο σιδήρου και χαλκού στην Αμοργό. Οι Βουγιουκλάκης, Θων καιΠεσμαζόγλου εξασφαλίζουν μεταλλείο στην Αμοργό και μόνος ο Βουγιουκλάκης έναάλλο. Οι Σκουζές και Βουγιουκλάκης παίρνουν ένα μεταλλείο «εις την νησίσαΣχοινούσαν». Οι Θων, Σκουζές και Βουγιουκλάκης μεταλλεία στην Νικουριά και τηνΓραμβούσα.

Το 1906 με Βασιλικά Διατάγματα παραχωρούνται στον Ι.Βουγιουκλάκη δικαιώματα μεταλλεύσεως σιδήρου, χαλκού, μαγγανίου, ψευδαργύρου,αργυρούχου μολύβδου στον δήμο Αιγιάλης και στους Παύλο Σκουζέ, ΙωάννηΒουγιουκλάκη και Διονύσιο Καλύβα δικαιώματα μεταλλεύσεως σιδήρου, χαλκού,μαγγανίου, ψευδαργύρου, αργυρούχου μολύβδου στον δήμο Αμοργού.

Το 1907 έχουμε την εξέγερση των εργατών στα μεταλλεία τωνΣερπιέρι και Βουγιουκλάκη στην Δονούσα και την Σχινούσα και την αποστολήχωροφυλάκων με την θαλαμηγό του Σερπιέρι για την καταστολή της απεργίας.

Ο Ιωάννης Βουγιουκλάκης παρά τα τόσα μεταλλευτικάδικαιώματά του στην Αμοργό και την συνακόλουθή επιρροή του και παρά τις στενέςσχέσεις του με την αθηναϊκή πλουτοκρατία, δεν κατάφερε να εκλεγεί βουλευτής στην επαρχία Θήρας γιατί δεν είχεερείσματα στην Σαντορίνη.

Ένας άλλος όμως, γέννημα θρέμμα Αμοργιανός αυτός, οδικηγόρος Νικήτας Συνοδινός κατάφερε να εκλεγεί βουλευτής, διότι είχε επιρροήστην Σαντορίνη αφού ήταν ιδιοκτήτης μεταλλείων στην Θηρασιά.

Ο Νικήτας Δ. Συνοδινός γεννήθηκε στην Λαγκάδα της Αμοργούτο 1841. Σπούδασε στην Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Δικηγόρησε στηνΑθήνα και τις Κυκλάδες. Παντρεύτηκε Σαντορινιά και η γυναίκα του η Πετρούλαείχε στην ιδιοκτησία της ορυχεία θηραϊκής γης (πορσελάνης) στην Θηρασιά. Γιαπρώτη φορά εκλέχτηκε βουλευτής το 1879 και τελευταία το 1905. Συνολικά εξελέγη6 φορές βουλευτής.

Ο Νικήτας Δ. Συνοδινός ίδρυσε το 1904 την εταιρία«Ήφαιστος Α.Ε.» με σκοπό «την εκμετάλλευσιν και καλλιέργειαν των εν Θηρασίακειμένων τριών ορυχείων θηραϊκής γης (πορσελάνης)» ιδιοκτησίας δικής του καιτης γυναίκας του Πετρούλας. Το 1907-1908 η εταιρία «Ήφαιστος» του ΝικήταΣυνοδινού αγόρασε ορυχεία και στηνΣαντορίνη, στους δήμους Θήρας, Καλλίστης και Εμπορειού.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1920 μπήκαν μέτοχοι στην«Ήφαιστος Α.Ε.» οι Γεώργιος Γκρόχμαν (γιος του πρώτου ιδιοκτήτη των μεταλλείωνΣερίφου Αιμίλιου Γκρόχμαν) και Νικόλαος Κανελλόπουλος (η οικογένεια του οποίουείναι σήματα βασικός μέτοχος της σπουδαίας ελληνικής εταιρίας τσιμέντων«Τιτάν»).

Η μεταλλευτική εταιρία που ίδρυσε ο Νικήτας Συνοδινόςστην Σαντορίνη πέρασε τελικά στον έλεγχο των Γκρόχμαν και Κανελλόπουλου (κυρίωςτου πρώτου) ανέπτυξε σημαντική δραστηριότητα με εργοστάσια και άλλεςεγκαταστάσεις στην Θήρα. Η εταιρία τέθηκε σε εκκαθάριση από την ΕΤΒΑ το 1978.

Την ίδια εποχή που άρχιζαν οι εξορύξεις στον Κρίκελο, λειτουργούσε κι έναμεταλλείο στις νησίδες Μάκαρες, δίπλα στην Δονούσα. Ας τελειώσουμε με μιαανταπόκριση από την Αμοργό, που δημοσιεύτηκε στον Ριζοσπάστη (8 Απριλίου 1934)γι’ αυτό το μεταλλείο:

«Κοντά στην Αμοργό, σ’ ένα νησάκι που λέγεται Μάκαρες,είναι μεταλλείο που το εκμεταλλεύεται μια εταιρία Ρεπουζάκου, Σούλη, Παυλίδου.

Οι εργάτες ούτε γιατρό έχουν, ούτε σπίτι για να μένουν.Τους σηκώνουν κάθε πρωί από τις 4.30 τη νύχτα και δουλεύουν εξαντλητικά ως τοβράδυ, 14 και 16 ώρες την ημέρα. Κι όλ’ αυτά για 4ο δραχμές μεροκάματο. Οιτσίγκοι στα καλύβια, που έχουν πρόχειρα κατασκευάσει, πέφτουν με τον αέρα.

Οι εργάτες είναι υποχρεωμένοι να τρώνε τα νεροζούμια καιτο βρώμικο κρέας, που μόνο κάθε 15 μέρες βλέπουν. Το νερό είναι δηλητηριασμένογιατί το παίρνουν από μια στέρνα γεμάτη ποντίκια.

Ο διευθυντής Μπέης έχει εφαρμόσει ένα τρομοκρατικόκαθεστώς. Όλ’ αυτά κάνουν τη ζωή των εργατών ανυπόφορη και πολλοί αναγκάζονταινα φεύγουν. Έχουν όμως τη δύναμη να καλυτερέψουν τη ζωή τους όταν συσσωματωθούνκαι βγάλουν μια επιτροπή αγώνα για να διεκδικήσουν αύξηση μεροκάματου σε 100δραχμές την ημέρα, οχτάωρο, κατάπαυση της τρομοκρατίας, ιατρική περίθαλψη, συντάξειςσε περίπτωση ατυχήματος κλπ.

Ανταποκριτής Αμοργού».

Πηγές

«Ιστορικά μεταλλεία στο Αιγαίο, 19ος-20ός αιώνας»,Επιστημονικό Συνέδριο, Μήλος, 3-5 Οκτωβρίου 2003 Έκδοση: Πολιτιστικό ΊδρυμαΟμίλου Πειραιώς.
«Επιφανείς Αμοργίνοι», έκδοση Συνδέσμου Αμοργίνων, Αθήνα1983.
Εφημερίδες «Σκριπ», «Εμπρός», «Ριζοσπάστης».
Εκλογικοί κατάλογοι Αμοργού 1963 και δήμου Αμοργού 1877.

Ο Ταΰγετος και η χλωρίδα του

2011-09-03T13:21:00.006+03:00

Δημοσιεύθηκε τον Απρίλιο 2011 στο περιοδικό «Κηπουρός» της «Καθημερινής»

Ο Ταΰγετος είναι το ψηλότερο βουνό της Πελοποννήσου και το δωδέκατο σε ύψος βουνό της Ελλάδας. Αποτελεί ένα τεράστιο ορεινό συγκρότημα, με κατεύθυνση Βορά Νότου και πέντε μεγάλες κορφές, που είναι ο Προφήτης Ηλίας (2.407μ.), το Μαρμαρόκαστρο (2.228μ.), το Χαλασμένο Βουνό (2.203μ), η Νεραϊδοβούνα (2.031μ.) και το (Σπανακάκι (2.024μ.). Η διαμόρφωσή του αρχίζει χοντρικά από το υψίπεδο της Μεγαλόπολης και καταλήγει στη Μάνη, όπου προέκτασή του είναι το βουνό «Σαγιάς». Στα ανατολικά οι πλαγιές του πέφτουν απότομα προς τη Λακωνία. Η δυτική του πλευρά προς τη Μεσσηνία είναι πιο ομαλή, σχηματίζοντας ένα πλέγμα χαμηλότερων κορφών και λόφων.

Ο Ταΰγετος αποτελείται από ασβεστολιθικά πετρώματα, που είναι υδατοπερατά κι έτσι δεν έχει πολλές πηγές και ρέματα συνεχούς ροής. Οι ασβεστόλιθοι διαβρώνονται εύκολα από το νερό και τον άνεμο, με αποτέλεσμα ο Ταΰγετος να διαθέτει πολλά φαράγγια, χαράδρες, ορθοπλαγιές και σάρες που είναι τυπικοί βιότοποι για την ανάπτυξη ενδημικών και σπάνιων φυτών. Στον Ταΰγετο ευδοκιμούν 120 ενδημικά φυτά της Ελλάδας, από τα οποία 24 είναι αποκλειστικά ενδημικά του Ταϋγέτου (Ιατρού 1986).

Πολλά σπάνια και ενδημικά φυτά μπορούμε να δούμε στο φαράγγι της Λαγκάδας, που χωρίζει το βόρειο Ταΰγετο από το νότιο και που το διατρέχει ο δρόμος που ενώνει τη Σπάρτη με την Καλαμάτα. Ένα μικρότερο φαράγγι με εύκολο μονοπάτι και καταπληκτική θέα προς τη Λακωνία υπάρχει πάνω από το χωριό Παρόρι. Παλιό λιθόστρωτο μονοπάτι, με ωραία θέα, ξεκινάει και από το ορεινό χωριό Αναβρυτή, από όπου το 2010 ανακοινώθηκε ένα νέο είδος άγριας ορχιδέας, η Οφρύς του Ταϋγέτου (Ophrys taygetica). Παραδοσιακά λιθόστρωτα μονοπάτια διατηρούνται και στις χαράδρες της Κοσκαράκας και του Βυρού, στην πλευρά του μεσσηνιακού Ταΰγετου, όπου κι εκεί ευδοκιμούν ενδημικά αγριολούλουδα όπως η Φριτιλάρια η κωνική (Fritillaria conica) και η Σκίλλα η μεσσηνιακή (Scilla messeniaca). Γενικά, ένα καλό δίκτυο επαρχιακών και δασικών δρόμων, σε συνδυασμό με τα παλιά μονοπάτια, μας δίνουν τη δυνατότητα να απολαύσουμε τους φυσικούς βοτανικούς κήπους του Ταΰγετου στις πλαγιές, τα λιβάδια, τα φαράγγια και τις κορφές του.

Ο Ταΰγετος και ο Πάρνωνας είναι γεωλογικά τα παλαιότερα βουνά της Πελοποννήσου γιατί διατηρήθηκαν πάνω από τη θάλασσα, όταν η υπόλοιπη Πελοπόννησος καταβυθίστηκε πριν εκατομμύρια χρόνια. Από την εποχή που μια στεριά, η Αιγηίδα, ένωνε την Ελλάδα με τη Μικρά Ασία, διατηρούνται στον Ταΰγετο δύο είδη.

Το Θάλικτρον της Ανατολής (Thalictrum orientale) είναι ένα ασιατικό είδος. Η κύρια ζώνη εξάπλωσής του είναι η Νότια και Κεντρική Ανατολία, η Συρία και ο Λίβανος. Οι μοναδικοί πληθυσμοί του στην Ευρώπη βρίσκονται στο Ταΰγετο (και τον Πάρνωνα).

Ο αγριόκεδρος Γιουνίπερος ο δρυπώδης (Juniperus drupacea) ή Συριακή άρκευθος είναι ασιατικό είδος με εξάπλωση στη Νότια Ανατολία, τη Δυτική Συρία και το Λίβανο. Οι μοναδικές περιοχές στην Ευρώπη που φύεται είναι στο Ταΰγετο και τον Πάρνωνα, όπου σχηματίζει και μεγάλα δάση.

Εκτός από το δυτικότερο άκρο εξάπλωσης ασιατικών φυτών, ο Ταΰγετος αποτελεί και το νοτιότερο σημείο εξάπλωσης βόρειων ειδών, όπως είναι το μαυρόπευκο (Pinus nigra) και o εντυπωσιακός κόκκινος κρίνος Λίλιο το χαλκηδονικό (Lilium chalcedonicum).

Πραγματικός παράδεισος είναι ο Ταΰγετος και για τις άγριες αυτοφυείς ορχιδέες. Στους ποικίλους βιότοπούς του συνυπάρχουν είδη που ευδοκιμούν στη βόρεια χώρα με είδη που βρίσκουμε στην Κρήτη. Σε χαμηλά και μεσαία υψόμετρα ανθίζει η ορχιδέα Οφρύς η λακωνική (Ophrys lacaena), η κρητική Οφρύς του Ηρακλείου (Ophrys candica), η Οφρύς της Αργολίδας (Ophrys argolica) που πλέον σπανίζει στην υπόλοιπη Πελοπόννησο, η Οφρύς του Σπρούνερ (Ophrys spruneri), η Οφρύς του Ρέϊνλοντ (Ophrys reincholdi) και πολλές άλλες ελληνικές ορχιδέες. Μεταξύ τους αναπτύσσονται και πολλά σπάνια φυσικά υβρίδια. Σε μεγαλύτερα υψόμετρα βρίσκουμε την Οφρύ του Γράμμου (Ophrys grammica) και την Οφρύ της Ήβης (Ophrys hebes). Πολλά ακόμα ορχεοειδή ανθίζουν στο Ταΰγετο, όπως η Πλαντάνθηρα η χλωρανθής (Platanthera chlorantha), η Ορχιδέα η επαρχιακή (Orchis provincialis), η Ανακαμπτίς η πυραμιδοειδής (Anacamptis pyramidalis), η Ορχιδέα η τρίδοντη (Neotinea tridentata) και η ακριβοθώρητη Επιπακτίδα του Χάλακσι (Epipactis halacsyi).

Σε υγρά μέρη και κυρίως κάτω από πλατάνια ανθίζει ο ενδημικός Γάλανθος της βασίλισσας Όλγας (Galanthus reginae olgae).

Στο Μυστρά, στο πλησιόχωρο φαράγγι της Λαγκάδας, στο εύκολα προσβάσιμο φαράγγι του Παροριού και γύρω από την Αναβρυτή μπορούμε να δούμε πολλά ενδημικά, όπως: Αθαμάνθα η αραχνοειδής (Athamantha arachnoidea), Οροβάγχη του Μπάουμαν (Orobanche baumanniorum), Κυκλάμινο το πελοποννησιακό (Cyclamen peloponnesiacum), Αγχουζέλα η ποικίλη (Anchusella variegata), Σαξιφράγκα του Ταΰγετου (Saxifraga taygetea), Κυμβαλάρια η μικροκάλυξ (Cymbalaria microcalyx), Όνοσμα το θαμνώδες (Onosma frutescens), Σύμφυτο το βολβώδες (Symphytum bulbosum), Κύαμος ο μελανόμορφος (Vicia melanops), Πρίμουλα η κοινή (Primula vulgaris), Λινάρι το ερυθρόχρωμο (Linum rubenscens).

Στα δάση των μαυρόπευκων και των έλατων ευδοκιμούν το Λίλιο το χαλκηδονικό (Lilium chalcedonicum), το Γεράνι το χνοώδες (Geranium lanuginosum) και πολλά ορχεοειδή.

Στη διαδρομή προς το καταφύγιο μπορούμε να δούμε: Δίανθος ο αιματώδης (Dianthus cruentus), Υπερικό του Ολύμπου (Hypericum olympicum), Μορίνα η περσική (Morina persica), Μελιττίδα η μελισόφυλλη (Melititis melissophylum), Δακτυλίτιδα η λεία (Digitalis laevigata).

Στην αλπική ζώνη βρίσκουμε τον ανοιξιάτικο Κρόκο του χιονιού (Crocus sieberi subsp. nivalis), το χωρίς βλαστό Βερμπάσκο το άκαυλο (Verbascum acaule), την Παρονυχία την ελληνική (Paronychia albanica subsp. graeca), το Όνοσμα το λεπτανθές (Onosma leptanhta), τη Βιόλα του Σφήκα (Viola sfikasiana) και πολλά άλλα ενδημικά.

Αν και μερικά σπάνια φυτά ανθίζουν το φθινόπωρο, όπως ο Γάλανθος της βασίλισσας Όλγας και πολλοί κρόκοι, η καλύτερη εποχή για περιήγηση στον Ταΰγετο είναι η άνοιξη και ο Ιούνιος.

Απόκριες στην Αμοργό

2010-05-08T15:58:00.006+03:00

Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό"explore NATURE" (τεύχος Φεβρουαρίου 2010)

της εφημερίδας «Έθνος

Εδώ στην ανατολικότερη άκρη των Κυκλάδων, δηλαδή στην Αμοργό, η άνοιξη έρχεται νωρίς. Ολόκληρο το νησί είναι ντυμένο στα πράσινα. Οι ανεμώνες σχηματίζουν μεγάλα χαλιά στα παλιά χωράφια. Τριάντα είδη με άγριες ορχιδέες ξεμυτίζουν μέσα από τα φρύγανα. Ο καιρός γυρίζει σε νοτιά, ξεσπάνε δυνατές σοροκάδες στις νότιες ακτές του «απέραντου γαλάζιου» αλλά δεν λείπουν και οι μέρες που η θάλασσα είναι μία απέραντη λαδιά.

Θα μπορούσε να ήταν η πρώιμη άνοιξη που ξεσηκώνει τους Αμοργιανούς σε συνεχή αποκριάτικα γλέντια και χορούς. Στην πραγματικότητα είναι η βαθιά παράδοση, που οι ρίζες της βρίσκονται στην αρχαιότητα, που οδηγεί το νησί να ζει με ένταση τις Αποκριές και να συνεχίζει τα παλιά έθιμα και τους παλιούς μουσικούς δρόμους της Αμοργού. Υπάρχει άλλωστε και ειδικός «αποκριανός σκοπός» που παίζεται μόνο στην περίοδο των Αποκριών και ο οποίος παροτρύνει:

Γλεντάτε να γλεντήσουμε

τα τρυφερά μας νιάτα

γιατί θε’ να ‘ρθει ένας καιρός

να τα σκεπάσει η πλάκα.

Τελευταίο αποκριάτικο Σαββατόβραδο στην Χώρα της Αμοργού. Το φωτισμένο κάστρο φυλάει πάντοτε την βυζαντινή πολιτεία και από τον λόφο με τους ανεμόμυλους ακούγεται η φωνή ενός γκιώνη. Η πόρτα της «παραδοσιακής ταβέρνα ο Λεωνίδας» ανοίγει κι αφήνει να γλιστρήσουν μέσα στη νυχτερινή σιγαλιά μουσικές και φωνές. Το αποκριάτικο γλέντι έχει φορτσάρει και ο απόηχος των αποκριάτικων τραγουδιών σκορπίζεται στα σοκάκια της καστροπολιτείας.

Δώστε του παιδιά κι ας πάει

τούτ’ η γη θε’ να μας φάει

Στην Αμοργό τα αποκριάτικα γλέντια και έθιμα συνεχίζουν να γίνονται με την ίδια ένταση, όπως και πριν αιώνες. Οι παραδόσεις του νησιού έχουν τις ρίζες τους στην αρχαιότητα, όπως φαίνεται από τις έμμεσες πληροφορίες που μας δίνουν οι πολλές επιγραφές που έχουν βρεθεί στις αρχαίες πόλεις του νησιού: Μινώα, Αρκεσίνη και Αιγιάλη.

Στην βυζαντινή περίοδο και μέχρι τις αρχές του περασμένου αιώνα, στα δύο τρίτα του νησιού υπήρχε ένας μεγάλος οικισμός, το Κάστρο. Διάσπαρτοι ήταν πολλοί μικροί οικογενειακοί οικισμοί με λίγα σπίτια, τα «μινόρια», που τα κατοικούσαν στην περίοδο των γεωργικών εργασιών, ενώ τον υπόλοιπο καιρό οι οικογένειες κατοικούσαν στο Κάστρο.

Με την δημιουργία του ελληνικού κράτους και μετά το 1850, το Κάστρο μετονομάστηκε σε Χώρα και οι μικροί οικογενειακοί οικισμοί άρχισαν σταδιακά να κατοικούνται μονιμότερα, για να εξελιχθούν στους σημερινούς οικισμούς Κατάπολα, Ραχίδι, Ξυλοκερατίδι στα παραθαλάσσια και Βρούτση, Αρκεσίνη (ή Χωριό), Κολοφάνα και Καλοταρίτισσα στην Κάτω Μεριά. Την ίδια περίοδο επίσης άρχισαν να κατοικούνται από αμοργιανές οικογένειες τα νησιά Δονούσα, Κουφονήσι, Σχινούσα και Ηρακλειά.

Οι Αποκριές από πολύ παλιά ήταν μία περίοδος συνεχών γλεντιών με μασκαρέματα, χορούς και τραγούδια στα πολλά καφενεία που είχε η Χώρα. Ιδιαίτερα τα Σαββατοκύριακα που έρχονταν και οι Χωραΐτες από τα μινόρια και τους άλλους μικρούς οικισμούς γινόταν χαμός.

Ο ρόλος της Χώρας ως ασφαλούς καταφυγίου μπορεί σταδιακά να ατόνησε, η Χώρα όμως παρέμεινε το αστικό κέντρο του νησιού. Παρά την πληθυσμιακή της αφυδάτωση προς τα Κατάπολα, τα χωριά της Κάτω Μεριάς, τα νησιά των Μικρών Κυκλάδων και την ξενιτιά, η Χώρα συνέχισε και εξακολουθεί να είναι το κέντρο των αποκριάτικων γλεντιών. Η παράδοση αυτή είναι πολύ ισχυρή και δεν είναι λίγοι οι ξενιτεμένοι Χωραΐτες που γυρνάνε πίσω, όταν μπορούν, για να συμμετάσχουν στα γλέντια της τελευταίας Αποκριάς.

Στην «παραδοσιακή ταβέρνα» του Λεωνίδα οι μάσκαροι (όπως λέγονται στην ντοπιολαλιά οι μασκαράδες) έχουν ξεσηκωθεί από τους ήχους του βιολιού. Με ένα σεντόνι γίνεται ένας μάσκαρος φάντασμα. Με μια κουρελού γίνεται ένας μάσκαρος μεξικάνος. Οι παλιές τεχνικές συνδυάζονται με μοντέρνες περούκες και μάσκες. Εκτός από τις μεταμφιέσεις των μάσκαρων, μία παλιά συνήθεια που τηρείται απαρέγκλιτα θέλει όλους τους γλεντοκόπους, άντρες και γυναίκες, να προσθέτουν στα πρόσωπά τους με κάρβουνο τεράστια μουστάκια, ζωγραφιστά γένια και άλλα σχήματα. Τελευταία έχουν προστεθεί και τα πειρατικά καπέλα, ίσως γιατί μερικοί Χωραΐτες θυμούνται το πειρατικό και κουρσάρικο παρελθόν των προγόνων τους. Υπάρχει και μια αποκριάτικη πειρατική ιστορία.

Ένας από τους Αμοργινούς πειρατές που δρούσαν μέχρι και το 1900 ήταν ο Κατίγκος από την Χώρα, που το κρησφύγετο του ήταν στο Κουφονήσι. Το Κατίγκος ήταν παρατσούκλι και από τον πατέρα πέρασε στον γιό, επίσης πειρατή. Μέχρι το 1913 η Αμοργός ήταν το ανατολικότερο σύνορο της Ελλάδας, όπως και μέχρι το 1945 σε σχέση με τα Δωδεκάνησα. Το αποτέλεσμα ήταν η Αμοργός και τα νησιά της να γίνουν κέντρα λαθρεμπορίου. Το αποτέλεσμα ήταν «όλα τα κρίματα του νησιού να τα έχουν φορτώσει στον Κατίγκο και οι χωροφύλακες να τον κυνηγάνε με μανία για να τον συλλάβουν», όπως διηγούνταν οι παλιοί Χωραΐτες.

Είμαστε λοιπόν γύρω στο 1900 στην Χώρα και είναι η Κυριακή των Απόκρεω. Ο αστυνόμος της Αμοργού που έμενε στην Χώρα με την οικογένειά τους, αποφάσισε να κάνει ένα αποκριάτικο γλέντι στο σπίτι του και κάλεσε πολλούς Χωραΐτες για να διασκεδάσουν. Το ΄μαθε ο Κατίγκος (γιός) και αποφάσισε να πάει στο αποκριάτικο γλέντι του αστυνόμου. Ντύθηκε γυναίκα και πήγε. Και όχι μόνο πήγε αλλά χόρευε συνέχεια με τον αστυνόμο και του την έπεσε κανονικά. Αργά τη νύχτα ο αστυνόμος ήταν απόλυτα βέβαιος ότι είχε κατακτήσει τη νεαρή κοπέλα. Το ξημέρωμα ετοιμάστηκε να ξεπορτίσει από την γυναίκα του, άνοιξε το ραβασάκι που του είχε δώσει η κοπέλα για το μέρος του ραντεβού και έπεσε από τα σύννεφα. Το ραβασάκι υπέγραφε ο Κατίγκος.

Για καιρό γέλαγε η Χώρα με το πάθημα του αστυνόμου, ενώ και τώρα όλο και κάποιος Χωραΐτης θα βρεθεί να διηγηθεί την ιστορία του Κατίγκου σε μιαν ανάπαυλα του αποκριάτικου γλεντιού.

Αν στην Χώρα τα αποκριάτικα γλέντια γίνονται αυθόρμητα, στην δεύτερη μεγάλη περιφέρεια της Αμοργού, την Αιγιάλη, οι Αποκριές γίνονται στην βάση ενός πολύ αρχαίου εθίμου που ονομάζεται «Καπετάνιος».

Η Αιγιάλη διατηρεί το αρχαίο της όνομα, που το πήρε από την τεράστια αμμουδιά της, τον Αιγιαλό (γιαλό). Σε αντίθεση με την οικιστική πολυδιάσπαση της περιφέρειας Χώρας, η Αιγιάλη ήταν οργανωμένη από παλιά σε δύο οικισμούς, την Λαγκάδα και τα Θολάρια, στους οποίους προστέθηκε αργότερα ο Ποταμός και μετά το 1960 ο Όρμος. Μέχρι την δεκαετία του 1970 η Αιιγάλη ήταν σχετικά απομονωμένη. Από το 1980 και μετά άρχισε η τουριστική της ανάπτυξη και μόλις πριν 6-7 χρόνια συνδέθηκε με το υπόλοιπο νησί με ασφαλτοστρωμένο δρόμο. Αυτή η σχετική της απομόνωση είχε ως αποτέλεσμα να διατηρηθούν στα χωριά της Αιγιάλης μερικά πολύ αρχαία έθιμα, όπως είναι το παιχνίδι «μπάλες» (εθνικό παιχνίδι των Γάλλων με την ονομασία πετάνκ), το παιχνίδι «μπίλιοι» (αρχαία μορφή του μπόουλινγκ) και το αποκριάτικο έθιμο του Καπετάνιου.

Είναι λοιπόν τελευταία αποκριάτικη Κυριακή της Τυρινής και βρισκόμαστε στην Λαγκάδα της Αιγιάλης. Παίρνουμε το μονοπάτι και πάμε ποδαράτοι στην Παναγία την Επανοχωριανή. Απέναντι από την εκκλησία είναι ένα οίκημα, που λειτουργεί ως καφενείο μόνον αυτή την μέρα. Απ’ έξω είναι συγκεντρωμένοι οι άντρες του χωριού. Πίνουν κρασί και ρακές με μεζέ γόπες τηγανητές, τραγουδάνε και χορεύουν με βιολιά και λαούτα. Κυριαρχεί ο «αποκριανός σκοπός» που στιχάκια σαν κι αυτά:

Τούτες οι μέρες το ΄χουνε

Τούτες οι εβδομάδες

Να τραγουδάνε τα παιδιά

Να χαίρονται οι μανάδες.

Κάποια στιγμή όλοι οι άντρες μαζεύονται γύρω από τον παπά του χωριού. Ο παπάς πετάει στον αέρα τον ζουμπέ του (είδος εξωτερικού ράσου). Όποιος άντρας τον πιάσει θα γίνει αρχηγός του αποκριάτικου γλεντιού και θα ονομαστεί Καπετάνιος. Αφού βγει ο Καπετάνιος, ορίζεται ο συνοδός φύλακας του που ονομάζεται «Μπαϊρακτάρης».

Καπετάνιος και Μπαϊρακτάρης οδηγούνται στο καφενείο για να ντυθούν αποκριάτικα. Δεν μασκαρεύονται. Ο Καπετάνιος ντύνεται με τέτοιο τρόπο ώστε να θυμίζει φουστανελά καπετάνιο ενώ όλοι βάζουν χιαστί στο στήθος ή κρεμάνε από την μέση διάφορες χρωματιστές κορδέλες. Αυτός ο γενικός στολισμός παραπέμπει κατευθείαν σε αρχαία έθιμα, όπως διαπιστώνουμε από τις αρχαίες αγγειογραφίες που εικονίζουν νέους σε γιορτές να είναι στολισμένοι με χρωματιστές κορδέλες,

Ο Μπαϊρακτάρης παίρνει ένα κοντάρι και καρφώνει στην κορφή του ένα διπλό ψωμί κι ένα κεφάλι τυρί. Κρεμάει επίσης ένα φύλλο με ξερό μπακαλιάρο και στολίζει το κοντάρι με τις χρωματιστές κορδέλες.

Στη συνέχεια σχηματίζεται η αποκριάτικη πομπή. Μπροστά μπαίνει ο Μπαϊρακτάρης με τα αποκριάτικά σύμβολα της ημέρας πάνω στο κοντάρι του. Ακολουθούν οι μουσικοί με βιολιά και λαούτα, ο Καπετάνιος καβάλα σ’ ένα στολισμένο άλογο με δίπλα τους φίλους του και έπεται οι υπόλοιποι.

Στην είσοδο της Λαγκάδας την αντρική πομπή περιμένουν οι νέες του χωριού. Όλοι μαζί κάνουν τον γύρο της Λαγκάδας μέσα από τα στενοσόκακα και καταλήγουν στην πλατεία (λόζα), στην είσοδο του οικισμού. Στην πλατεία οι φίλοι του Καπετάνιου του κάνουν τρεις γρήγορες βόλτα πάνω στο άλογο, ώστε να τον καμαρώσουν όλοι. Ο Καπετάνιος ξεπεζεύει και πηγαίνει στις νέες του χωριού που έχουν σχηματίσει μια σειρά. Λέει σε όλες διάφορα επαινετικά σχόλια ή μαντινάδες και διαλέγει μία που γίνεται η Καπετάνισσά του.

Καπετάνιος και Καπετάνισσα αρχίζουν να σέρνουν τον χορό με τη σειρά των σκοπών και την τάξη που ορίζουν οι παλιές συνήθειες της Αμοργού. Αρχίζει το τελευταίο αποκριάτικο γλέντι που κρατάει στην πλατεία μέχρι το βράδυ και συνεχίζεται μέχρι το ξημέρωμα στις ταβέρνες της Λαγκάδας.

Το αποκριάτικο έθιμο του Καπετάνιου έχει τις ρίζες του στην αρχαιότητα, με τις απαραίτητες προσαρμογές στο πέρασμα των χρόνων. Μια νεότερη προσθήκη είναι το κρέμασμα του μπακαλιάρου στο κοντάρι της αποκριάτικης πομπής. Η τελευταία προσαρμογή είναι η ανακήρυξη του Καπετάνιου δεν γίνεται από τον παπά του χωριού αλλά από την συντροφιά. Τα τελευταία χρόνια το δρώμενο του Καπετάνιου γίνεται με την φροντίδα του Πολιτιστικού Συλλόγου «Κρίκελος» της Αιγιάλης.

Κυριακή της Τυρινής στην Λαγκάδα της Αμοργού. Τα βιολιά έχουν ανάψει κι ο αποκριανός σκοπός συνεχίζει να υπενθυμίζει:

Περάσαν οι Απόκριες

πάνε κι οι τυρινάδες

κι ήρθε η Αγιά Σαρακοστή

με τις πολλές βδομάδες.

Δώστε του παιδιά κι ας πάει

τούτ’ η γη θε’ να μας φάει.

Ένα «φονικό δράμα» στα Εξάρχεια του 1898

2010-04-18T01:04:00.003+03:00

Πριν από 110 χρόνια μια δολοφονία συγκλονίζει την μικρή τότε Αθήνα. Ο βουλευτής Τυρνάβου Θεοδόσιος Λυμπρίτης, εν ενεργεία συνταγματάρχης του Μηχανικού, πυροβολεί και σκοτώνει στα Εξάρχεια τον δεκανέα του Ιππικού Κωνσταντίνο Χρύση, 22 ετών. Κατά σύμπτωση η δολοφονία εκείνη, συνέβη στους ίδιους δρόμους που δολοφονήθηκε ο 15άχρονος Αλέξης, ο άδικος θάνατος του οποίου ξεσηκώνει ακόμα του μαθητές σ’ όλη την χώρα.

Το φονικό συνέβη στις 21 Αυγούστου 1898 (με το παλιό ημερολόγιο). Την εποχή εκείνη τα Εξάρχεια ήταν μία εκλεκτή συνοικία της Αθήνας, στην οποία κατοικούσαν μεγαλοαστοί και διανοούμενοι. Ένας τέτοιος μεγαλοαστός ήταν ο δολοφόνος συνταγματάρχης Θ. Λυμπρίτης, που ήταν ταυτόχρονα και βουλευτής, γιατί το 1898 δεν υπήρχε ασυμβίβαστο μεταξύ της βουλευτικής και της στρατιωτικής ιδιότητας.

Το φονικό ήταν αποτέλεσμα παρεξήγησης, όπως φαίνεται από τους μάρτυρες του περιστατικού. Ο νεαρός δεκανέας Κ. Χρύσης είχε χάσει πριν τρεις μέρες την 18άχρονη αδελφή του. Ας δούμε τη συνέχεια από τις μαρτυρίες που δημοσίευσαν τα ρεπορτάζ της εποχής.

Αυτόπτης μάρτυρας

Ο Νικόλαος Αριστάρχης μαζί με τον γιατρό Αρ. Σοφιανό και τον ανθυπολοχαγό πεζικού Λάζαρο Βουσάκη είχαν πάει στο σπίτι του δολοφονηθέντος Κ. Χρύση για να παρηγορήσουν την μητέρα της οικογένειας Χρύση για τον χαμό της 18άχρονης θυγατέρας της. Για τα όσα ακολούθησαν ο Ν. Αριστάρχης διηγείται:

«Γύρω στις 11.30 τη νύχτα βγήκαμε από την οικία της οικογένειας Χρύση, που βρίσκεται στην οδό Θεμιστοκλέους. Έξω από το μπακάλικο του Τσαγκανά συναντήσαμε τον φονευθέντα δεκανέα Κώστα Χρύση, που φαινόταν πολύ μεθυσμένος. Του είπαμε να επιστρέψει στον στρατώνα του, όπου είχε υπηρεσία αλλά εκείνος αρνήθηκε. Ο αδελφός του, που ήταν μαζί μας, είπε στον ανθυπολοχαγό Λ. Βουσάκη να τον διατάξει να πάει στον στρατώνα. Ο Βουσάκης πράγματι του έδωσε διαταγή με αυστηρό ύφος και ο δεκανέας Χρύσης υπάκουσε και κατευθύνθηκε προς τον στρατώνα από την οδό Οικονόμου. Τον ακολουθούσε από κοντά ο Βουσάκης, κρατώντας από το χέρι κι εμείς πιο πίσω στα είκοσι βήματα. Όταν ο Χρύσης έφτασε στην διασταύρωση των οδών Τοσίτσα και Οικονόμου, κατόρθωσε να ξεφύγει από τα χέρια του Βουσάκη κι έφυγε τρέχοντας προς την οδό Ερεσσού.

«Μόλις είδα το περιστατικό, είπα στα υπόλοιπα μέλη της παρέας να επιστρέψουμε πίσω και να μπούμε στην οδό Ερεσσού από το κάτω μέρος. Μ’ αυτόν τον τρόπο θα βρισκόμαστε αντιμέτωποι με τον Χρύση και θα τον εμποδίζαμε να διαφύγει. Πράγματι, τρέξαμε και πρώτος μπήκα εγώ στην οδό Ερεσσού. Μπαίνοντας αντίκρισα δυο σκιές, του Λυμπρίτη και του Χρύση. Δεν πρόφθασα να κάνω δύο βήματα και άκουσα τον πυροβολισμό. Στη συνέχεια είδα τον Χρύση να πέφτει χάμω. Αμέσως μετά είδα τον Λυμπρίτη να μπαίνει στο σπίτι του, που ήταν εκεί κοντά, και σε λίγο να εμφανίζεται στο μπαλκόνι του.

«Στο μεταξύ κατέφθασε κι ο αδελφός του νεκρού, ο ανθυπίλαρχος Ε. Χρύσης, ο οποίος έβαλε τις φωνές. Τον άκουσε ο κ. Λυμπρίτης και πάνω από από το μπαλκόνι που ήταν του φώναξε: «Ανθυπίλαρχε, είμαι ο Λυμπρίτης, συνταγματάρχης του Μηχανικού, εγώ τον σκότωσα».

Η διήγηση του δολοφόνου

Στις 23 Αυγούστου τα ρεπορτάζ που δημοσιεύονται διευκρινίζουν ότι δεν υπήρξε αυτόπτης μάρτυρας στο «φονικό δράμα» των Εξαρχείων. Οι φίλοι της οικογένειας Χρύση δεν είχαν προλάβει να μπουν στην οδό Ερεσσού, ενώ ο ανθυπολοχαγός Βουσάκης έκανε… την ανάγκη του στη οδό Τοσίτσα. Μερικοί Εξαρχειώτες είπαν ότι άκουσαν τον βουλευτή, συνταγματάρχη Λαμπρίτη, που ήταν ντυμένος πολιτικά να κάνει αυστηρές συστάσεις στον Χρύση για την κατάστασή του, με αποτέλεσμα να καταλήξουν σε σύγκρουση. Πάντως ο δολοφόνος, βουλευτής Λαμπρίτης, έδωσε συνέντευξη στους δημοσιογράφους για το «φονικό δράμα» και διηγήθηκε τα εξής:

«Επέστρεφα στην οικία γύρω στις 11.30 τη νύχτα. Ενώ βρισκόμουν κοντά στο σπίτι, άκουσα κάποιον να μου φωνάζει: «Πίσω κουφάλα, μην προχωρείς». Νόμιζα στην αρχή ότι η φράση δεν απευθυνόταν σε μένα, αλλά αμέσως μετά είδα έναν δεκανέα του Ιππικού να με πλησιάζει με αεπιλητικές διαθέσεις και να μου λέει: «Πίσω σου λέ, π…τη, μην προχωρείς». Υπέθεσα ότι ο άγνωστος οπλίτης ήταν αποσπασμένος στην αστυνομία και φρουρούσε τον χώρο. Του είπα λοιπόν, «άφησε με ήσυχο, πηγαίνω στο σπίτι μου, είναι αυτό εδώ που βλέπεις».

«Όμως ο δεκανέας με πλησίασε περισσότερο κι έγινε πιο απειλητικός. Ύψωσα τότε την λεπτή ράβδο που κρατούσα και προσπάθησα να τον απωθήσω, αλλά αυτός εξακολουθούσε να έρχεται προς εμένα. Αναγκάσθηκα να υποχωρήσω 15 βήματα. Ο δεκανέας προσπάθησε να βγάλει το ξίφος του. Είμαστε τόσο κοντά, ώστε αν τον έβγαζε, θα με χτυπούσε οπωσδήποτε.
Τότε έβγαλα το περίστροφό μου, το ύψωσα και του είπα: «Φύγε, γιατί θα σε χτυπήσω». Ο δεκανέας όμως συνέχιζε να με απειλεί. Κατάλαβα ότι δεν υπήρχε άλλος τρόπος λύσεως και πυροβόλησα. Ο δεκανέας έπεσε κάτω. Μόλις τον είδα πεσμένο, ταράχτηκα πολύ κι άρχισα να συνέρχομαι. Τότε παρουσιάστηκε μπροστά μου ένας άγνωστος, ο οποίος ήταν ο ανθυπολοχαγός πεζικού κ. Βουσάκης, όπως μου είπαν αργότερα και του είπα «κάνε πίσω, είμαι ο συνταγματάρχης Λαμπρίτης».

Μπήκα στο σπίτι μου εις άκρον τεταραγμένος και περίμενα την εξουσία για να δώσω λόγο. Σημειωτέον δεν εγνώριζα ότι ο δεκανέας πέθανε. Την στιγμή εκείνη κατέφθασε ένας ανθυπίλαρχος, ο οποίος αγκάλιασε το σώμα του δεκανέα και φώναζε εναντίον μου. Τότε βγήκα στο μπαλκόνι και είπα προς αυτόν: «Κύριε ανθυπίλαρχε, μη κραυγάζετε, έπραξα το καθήκον μου, αμυνθείς υπέρ της ζωής μου».

Ο βουλευτής Τυρνάβου Θεοδόσιος Λυμπρίτης, συνταγματάρχης του Μηχανικού, παραδόθηκε στην αστυνομία, η οποία του επέτρεψε να παραμείνει υπό φρούρηση στο σπίτι του, μέχρις ότου ο αρμόδιος ανακριτής αποφασίσει αν θα προφυλακιστεί.

Η συνέχεια του «φονικού δράματος» των Εξαρχείων του 1898 είναι αποκαλυπτική. Άρχισε ένα γαϊτανάκι αν ο Λυμπρίτης ήταν κανονικός βουλευτής ή βουλευτής εκ στρατιωτικών. Αν πρέπει να τον δικάσει η ποινική ή η στρατιωτική δικαιοσύνη. Τελικά η δίκη του έγινε τον Οκτώβριο του 1898 στο Α’ Στρατοδικείο. Η απόφαση βγήκε στις 21 Οκτωβρίου 1898. Με ψήφους 4-1 ο Λυμπρίτης κηρύχτηκε αθώος. Τα επόμενα χρόνια βγήκε πολλές φορές βουλευτής.

Συμπέρασμα; Η κατάληξη των «φονικών δραμάτων» στα Εξάρχεια είναι γνωστή από το 1898…

Έκθεσις του αστυνόμου της καταδιώξεως

Λαμβάνω την τιμήν να αναναφέρω ότι χθες περί ώρα 11 ½ της νυκτός επληροφορήθην ότι κατά τα Εξάρχεια της συνοικίας Νεαπόλεως εφονεύθη δεκανεύς τις. Έσπευσα πάραυτα εκεί, ένθα έμαθον ότι ο δεκανεύς του 1ου ιππικού συντάγματος Κ. Χρύσης εν μέθη διατελών, συνηντήθη περί ώραν 11 και ¼ της νυκτός εις την γωνίαν της οδού Ερεσσού μετά του συνταγματάρχου του μηχανικού και βουλευτού Τυρνάβου κ. Θοδοσ. Λυμπρίτου. Ο ανωτέρω δεκανεύς εσταμάτησε τον κ. Θ. Λυμπρίτην και τω είπε «πίσω, φύγ’ απ’ εδώ» και συγχρόνως υψωσεν την σπάθην μετά του κολεού και απεπειράθη να επιτεθή κατ’ αυτού, οπότε ο κ. Λυμπρίτης ηναγκάσθη να υποχωρήση υψών την ράβδον του.

Αλλ΄επειδή ο δεκανεύς Χρύσης εξηκολούθει επιτιθέμενος κατά τον ανωτέρω τρόπον, ηναγκάσθη ο κ. Λυμπρίτης να πυροβολήση κατ’ αυτού δια περιστρόφου, η δε σφαίρα, επιτυχούσα αυτόν κατά το στήθος, επέφερε μετ’ ολίγας στιγμάς τον θάνατον. Ο νεκρός μετεφέρθη εις τους στρατώνας του ιππικού και εκείθεν εις τον στρατιωτικόν νοσοκομείον. Καθ’ ην στιγμήν ο κ. Λυμπρίτης συνυντήθη μετά του φονευθέντος δεκανέως, επέστρεφεν εις την οικίαν του φέρων ιδιωτικήν ενδυμασίαν. Τον φονεύσαντα τον δεκανέα συνταγματάρχην κ. Λυμπρίτην, ωδηγήσαμεν μετά του κ. φρουράρχου Αθηνών εκ της οικίας του εις τα φυλακάς των αξιωματικών, ένθα και εφυλακίσθη. Των ανακρίσεων επελήφθη το ενταύθα φρουραρχείον

Μετά της προσηκούσης τιμής
Κ. Τσολάκος,
αστυνόμος της καταδιώξεως

Κύριο άρθρο: «Ο φόνος του ρεβόλβερ

Νομίζομεν ότι πολύ σπεύδουν οι συνάδελφοι εκείνοι, οίτινες επί του προχθεσινού αιματηρού οράματος εκδίδουν αποφάσεις είτε καταδικαστικάς, είτε αθωωτικάς διά τον κ. Λυμπρίτην. Το δικαίωμα αυτό δεν ανετέθη εις την δημοσιογραφίαν, αλλ’ εις την δικαιοσύνην της πατρίδος μας. Αυτή επελήφθη της υποθέσεως, θα μελετήση τα πραγματικά γεγονότα, θα εξετάση την στάσιν του παθόντος και του αδικήσαντος κατά την ώρα του εγκλήματος, είμεθα δε πεπεισμένοι ότι και θα εκφέρη ετυμηγορίαν μη προσκρούουσαν εις το δίκαιον, μη δυναμένην να παρεξηγηθή ως εκ της κοινωνικής θέσεως του φονεύσαντος συνταγματάρχου.

Αλλ’ εάν δεν έχη το δικαίωμα τούτο ο τύπος, έχει όμως εν άλλο δικαίωμα. Εν τω προσώπω του οπλοφορούντος συνταγματάρχου κ. Λυμπρίτου να ρίψη κραυγήν οξυτάτην κατά της οπλοφορίας, ήτις βασιλεύει ενταύθα.

Πρέπει νόμος αυστηρός να ψηφισθή ως τάχιστα διά την οπλοφορίαν, πρέπει αι αστυνομικαί διατάξεις κατ’ αυτής να ισχύσουν μετά παραδειγματικής αυστηρότητος.

Ημείς δεν θέλομεν ν’ αρνηθώμεν, ότι ο κ. Λυμπρίτης υπό περιστάσεις ανεξαρτήτους όλως της θελήσεως του εξετέλεσε την ανθρωποκτονίαν, αλλά πως ανώτερος αξιωματικός εκ των μάλλον ανεπτυγμένων, πως βουλευτής και σοβαρός άνθρωπος περιτρέχει τας οδούς της πρωτευούσης, έχων εις τα θυλάκιά του ρεβόλβερ περικλείον πέντε ή εξ θανάτους; Έχει εχθρούς ο κ. Λυμπρίτης! Αλλά τις δεν έχει εχθρούς; Επομένως όλοι πρέπει να έχωμεν από εν ρεβόλβερ και να περιτρέχωμεν τας πλατείας! Με το ρεβόλβερ να πηγαίνωμεν εις τας ξενοδοχεία μας, με το ρεβόλβερ εις τα καφενεία μας, εις τον περίπατόν μας! Αλλά τότε διατί να μη πυροβολώμεν χάριν διασκεδάσεως, διατί να μη επανέλθωμεν εις την ένδοξον εποχήν των περίφημων σ ε λ α χ ί ω ν, τα οποία ήσαν κινηταί οπλοθήκαι και μετά πολλής επιδείξεως περιφερόμεναι.

(εφημερίδα «Σκριπ», 24/08/1898)

Μια συνοικία που παραμένει ζωντανή

Τα Εξάρχεια δημιουργήθηκαν ως μια αστική συνοικία της Αθήνας, κάτω από τον λόγο του Στρέφη, με κέντρο την περίφημη πλατεία Εξαρχείων, στην συμβολή των οδών Θεμιστοκλέους και Στουρνάρη. Το όνομά της το πήρε από τον Έξαρχο, ένα μπακάλη με καταγωγή από την Ήπειρο που το παντοπωλείο του βρισκόταν στη γωνία Θεμιστοκλέους και Σολωμού. Στα Εξάρχεια, εκτός από τον Χαρίλαο Τρικούπη, κατοικούσαν και πολλοί σημαντικοί άνθρωποι της τέχνης και των γραμμάτων, όπως ο Κωστής Παλαμάς, ο Τίμος Μωραϊτίνης, ο Ναπολέων Λαπαθιώτης, ο σατιρικός δημοσιογράφος και ποιητής Γεώργιος Σουρής, ο ζωγράφος Νικόλαος Γύζης, ο γλύπτης Δημήτριος Φιλιππότης, ο Κάρολος Κουν.

Επί της πλατείας Εξαρχείων χτίστηκε πριν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο η περίφημη «μπλε πολυκατοικία», σύμβολο μιας ολόκληρης εποχής και στην οποία κατοίκησαν η Σοφία Βέμπο, ο Αλέκος Σακελάριος και ο Λεωνίδας Κύρκος. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο τα Εξάρχεια ήταν μια πολύ ζωντανή αστική συνοικία με έντονη ζωή γύρω από την πλατεία Εξαρχείων, με θερινούς κινηματογράφους, ωραία ζαχαροπλαστεία, μεγάλα καφενεία και πολλές κοσμικές και λαϊκές ταβέρνες.

Τα Εξάρχεια παραμένουν μια ζωντανή περιοχή κατοικίας, σε αντίθεση με άλλες συνοικίες της Αθήνας που έχουν υποβαθμιστεί πλήρως κι έχουν μεταβληθεί σε γκέτο ξένων μεταναστών. Επιπλέον, μετά την μεταπολίτευση αποτελούν κέντρο τυπογραφείων, βιβλιοπωλείων, ιδεών και πολιτικής δράσης, σε στενή συνάφεια με τη ζωντάνια των φοιτητών του Εθνικού Μετσόβειου Πολυτεχνείου.

Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «Σφήνα» τον Δεκέμβριο του 2008 και περιλαμβάνεται στο βιβλίο «Συνέβη στην Ελλάδα»

Η άγρια ζωή στα καμένα της Αττικής

2009-10-03T17:28:00.003+03:00

Fritillaria obliqua - μαύρη φριτιλάρια

Η μαύρη φριτιλάρια είναι ένα πολύ σπάνιο φυτό, γι’ αυτό και προστατεύεται από όλες τις διεθνείς συμβάσεις, τις ευρωπαϊκές οδηγίες και την ελληνική νομοθεσία. Περιλαμβάνεται στο «Κόκκινο Βιβλίο για τα Σπάνια και Απειλούμενα Φυτά της Ελλάδας». Ανήκει στην ίδια οικογένεια με τις τουλίπες, μόνο που τα άνθη της βλέπουν προς τα κάτω. Η μαύρη φριτιλάρια (Fritillaria obliqua) είναι ενδημικό φυτό της Βορειανατολικής Αττικής, της περιοχής δηλαδή που κατέκαψε η μεγάλη πυρκαγιά του Αυγούστου. Οι σημαντικότεροι βιότοποί της είναι στο Γραμματικό, τον Μαραθώνα και την Πεντέλη. Υπάρχει επίσης σε ορισμένες ανατολικές θέσεις της Πάρνηθας και στη νότια Εύβοια, που κι αυτή δοκιμάστηκε από την μεγάλη φωτιά της Καρύστου.

Αλλά η άγρια ζωή στα καμένα της Βορειανατολικής Αττικής περιλαμβάνει και άλλες σημαντικές θέσεις. Πολύ κοντά στο Γραμματικό και στον δρόμο προς το Σέσι απ’ όπου άρχισε η φωτιά, υπάρχει ένας από τους σπουδαιότερους βιότοπους της Ελλάδας για άγριες ορχιδέες. Εκεί ανθίζουν πάνω από 10 διαφορετικά είδη, που ανταλλάσσουν γενετικό υλικό και δημιουργούν μερικά από τα πιο σπάνια φυσικά υβρίδια. Ο βιότοπος αυτός είναι σήμερα καμένος.

Πολύ σημαντική για τα σπάνια είδη και την βιοποικιλότητα που παρουσιάζει είναι ολόκληρη η παραλιακή ζώνη του Γραμματικού, που συνεχίζεται μέχρι την στενή χερσόνησο της Κυνόσουρας στον Σχινιά. Η βασική της βλάστηση αποτελείται από αγριόκεδρα (Juniperus phoenicea) με θαμνώδη ή δενδρώδη μορφή και από ευφορβίες του είδους «ακανθόθαμνος». Στους βιότοπους αυτούς βρίσκει ενδιαιτήματα για να αναπτυχθεί ένα πλήθος φυτών, εντόμων, ερπετών, πουλιών και μικρών θηλαστικών. Πρόσφατα εντοπίστηκε ένα νέο είδος άγριας ορχιδέας (Ophrys paralias) ενώ κι εδώ δημιουργούνται πολλά φυσικά υβρίδια και παραλλαγμένες μορφές φυτών. Σ’ αυτή την ζώνη περιλαμβάνεται επίσης ο υγρότοπος και το δάσος κουκουναριάς (Pinus pinea) του Σχινιά, που συγκροτούν (στα χαρτιά όμως) το «εθνικό πάρκο του Σχινιά», με πλούσια ορνιθοπανίδα.

Μια πρώτη σκέψη είναι ότι η φωτιά θα έχει προκαλέσει ανεπανόρθωτες ζημιές στις μαύρες φριτιλάριες, τις ορχιδέες και γενικά την άγρια ζωή στα καμένα της ΒΑ Αττικής. Ευτυχώς δεν είναι έτσι τα πράγματα. Η φύση έχει πάρει τα μέτρα της για να αντιμετωπίζει τις συνέπειες της φωτιάς. Οι φριτιλάριες και οι ορχιδέες είναι γεώφυτα (δηλαδή το ζωτικό τους μέρος είναι μέσα στη γη) κι έτσι οι βολβοί τους, που τον Αύγουστο με την φωτιά βρίσκονταν προφυλαγμένοι και σε ανάπαυση κάτω από το χώμα, θα ξαναβλαστήσουν μετά τις βροχές του Νοεμβρίου. Το ίδιο θα συμβεί με τα πάνω από 30 είδη ορχιδέες που ανθίζουν στην ΒΑ Αττική, από τις ακτές της Αγίας Μαρίνας, του Σχινιά και της Νέας Μάκρης μέχρι πάνω στο Διονυσοβούνι, το Γερμανικό Νεκροταφείο, τον Άγιο Πέτρο, την Παλαιά Πεντέλη, το Ντράφι, το Νταού και το Πικέρμι.

Πολλά είναι ακόμη τα γεώφυτα, που προφυλάχτηκαν από την φωτιά μέσα στο χώμα και που θ’ αρχίσουν να ανθίζουν μετά τις πρώτες φθινοπωρινές βροχές, όπως οι σικελικές στερνμπέργκιες (Sternbergia sicula), το ελληνικό κυκλάμινο (Cyclamen graecum), το κυκλάμινο το κισσόφυλλο (Cyclamen hederifolium), ο κρόκος ο εσχαρωτός (Crocus cansellatus ssp mazzιaricus), ο κρόκος ο λείος (Crocus laevigatus) και ο άγριος νάρκισσος (Narcissus tazetta). Αρκετά είναι και τα φυτά που έχουν περιγραφεί από την Αττική κι έχουν πάρει τ’ όνομά της, όπως ο κρόκος της Αττικής (Crocus atticus), το αττικό κολχικό (Colchicum atticum) και η ίριδα της Αττικής (Iris attica). Από το τέλος του χειμώνα θ’ αρχίζουν να ανθίζουν τα ανοιξιάτικα αγριολούλουδα, πολλά από τα οποία είναι ενδημικά της Αττικής ή της Ελλάδας, όπως οι κενταύριες, οι άγριοι γλαδίολοι, οι βερόνικες, το αιθιόνημα, η ωμπριέτα, οι καμπανούλες, το κεράστιο το πάλλευκο και πολλά άλλα είδη.

Μαζί με τα γεώφυτα, ούτε τα άλλα αγριολούλουδα δεν αναμένεται να επηρεαστούν από την φωτιά. Βρίσκοντας ζωτικό χώρο και ήλιο στα καμένα πευκοδάση θα ανθοφορήσουν απρόσκοπτα την άνοιξη, όπως ήδη γίνεται στην δυτική πλευρά της Πεντέλης που βλέπει προς την Αθήνα και που έχει καεί τρεις φορές από το 1995.

Αλλά η άγρια ζωή στα καμένα της ΒΑ Αττικής περιλαμβάνει και μια πλούσια ορνιθοπανίδα. Στον υγρότοπο του Σχινιά ζουν ή βρίσκουν περιοδικά καταφύγιο πολλά υδρόβια πουλιά. Στην Πεντέλη έχουν παρατηρηθεί πάνω από 80 είδη κι ανάμεσά τους είναι η γερακίνα και η προστατευόμενη γιδοβυζάχτρα. Τα πουλιά πέταξαν με την φωτιά και θα ξαναγυρίζουν. Πάντως τα κοτσύφια αναμένεται να μετακινηθούν από τα καμένα δάση προς την Πάρνηθα και τον Υμηττό (αλλά και τις αστικές περιοχές). Το ίδιο θα συμβεί με τα μικρά θηλαστικά, δηλαδή αλεπούδες, λαγοί, νυφίτσες, τρωκτικά και νυχτερίδες.

Αυτές που δεν φαίνεται να αντιμετωπίζουν κανένα πρόβλημα είναι οι πέρδικες της Πεντέλης. Συγκροτούν έναν αξιόλογο πληθυσμό στις πλαγιές που βλέπουν προς την Αθήνα και δεν είναι λίγες οι φορές που φτάνουν μέχρι τα πρώτα σπίτια της Παλαιάς και της Νέας Πεντέλης. Ο πληθυσμός τους έχει ενισχυθεί σημαντικά από απελευθερώσεις που έχουν κάνει στο παρελθόν κυνηγετικοί σύλλογοι.

Δεν είναι η πρώτη φορά που καίγεται η Βορειανατολική Αττική από «μεγα-πυρκαγιές», που παλαιότερα εκδηλώνονταν κάθε 20 με 30 χρόνια Το 1888 μια φωτιά που ξεκίνησε από το Μαρούσι, κατέληξε στην Ραφήνα και σταμάτησε στην θάλασσα καίγοντας 150.000 στρέμματα. Το 1908 μια άλλη «μεγα-πυρκαγιά» ξεκίνησε από το Πικέρμι και κατευθύνθηκε με δύο μέτωπα, ανατολικά προς τον Μαραθώνα και δυτικά προς την Αθήνα. Ανακόπηκε από τον στρατό στον Γέρακα με την μέθοδο του αντεμπρησμού (αντιπύρ). Το 1916 η φωτιά που ξεκίνησε από την Πεντέλη, κατευθύνθηκε αυτή την φορά προς την Πάρνηθα, καίγοντας το Τατόι και φτάνοντας μέχρι ψηλά στο ελατοδάσος.

Σε αυτές τις μεγάλες πυρκαγιές και στις άλλες που ακολούθησαν η άγρια φύση και τα οικοσυστήματα ανέκαμψαν εύκολα, γιατί δεν υπήρχε αυτή η εξωφρενική οικιστική επέκταση της Αθήνας που βιώνουμε σήμερα. Με βασική αιτία την υποβάθμιση της ζωής στο πολεοδομικό συγκρότημα του Λεκανοπεδίου, σημειώθηκε μια μαζική έξοδος προς την Βορειανατολική Αττική.

Η μεγάλη πληθυσμιακή έκρηξη στις περιοχές που κάηκαν άρχισε την δεκαετία του 1980-90. Ο πληθυσμός της Νομαρχίας Ανατολικής Αττικής αυξήθηκε κατά 32%. Την ίδια περίοδο ο δήμος Αθηναίων κατέγραφε πληθυσμιακή μείωση -16%. Ο πληθυσμός της Ανθούσας αυξήθηκε κατά 430%, του Διόνυσου κατά 340% και του Μαραθώνα κατά 210%. Περίπου στους ίδιους ρυθμούς κινήθηκε και τα επόμενα χρόνια η πληθυσμιακή μετακίνηση από το Λεκανοπέδιο προ της ΒΑ Αττική. Αυτή η μαζική έξοδος καταγράφτηκε πολύ εύγλωττα και στην κατά 71% αύξηση των βουλευτικών εδρών του υπολοίπου Αττικής. Οι 7 βουλευτές που εξέλεγε το 1993, αυξήθηκαν στους 9 το 1996 και στους 12 στις εκλογές του 2007.

Μία από τις συνέπειες αυτής της αστικής πίεσης ήταν και η εκδήλωση μεγάλων πυρκαγιών (για διάφορες αιτίες) στα πευκοδάση της περιοχής, όπως στον Κοκκιναρά (1981), Διόνυσο (1982), Άγιο Στέφανο (1993), Πεντέλη (1995, 1998, 2000), Ραφήνα (2005). Ο συνδυασμός αυτών των αλλεπάλληλων πυρκαγιών και της εκρηκτικής αστικής επέκτασης, έχει σαν αποτέλεσμα την καταστροφή των δασών. Όσα πευκοδάση είχαν αναγεννηθεί από μόνα τους, όπως στην βορειανατολική Πεντέλη κάηκαν κι αυτά φέτος. Με τον περιορισμό και την καταστροφή των μεγάλων πευκοδασών της Πεντέλης η άγρια ζωή της Αττικής έχει υποστεί ανεπανόρθωτο πλήγμα.

Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό"explore NATURE" (τεύχος Σεπτεμβρίου 2009)

της εφημερίδας «Έθνος

Οι πρώτες εκλογές στην Ελλάδα (1844)

2009-09-22T20:16:00.006+03:00

Αθήνα, 3 Σεπτεμβρίου 1843. Μπροστά από το παλάτι του βασιλιά 'Οθωνα συγκεντρώνεται λαός και στρατός. Εχει ξεσπάσει επανάσταση. Το αίτημα είναι ένα: Η παραχώρηση Συντάγματος, με βάση το οποίο θα κυβερνάται η Ελλάδα.

Ο Οθωνας και οι Βαυαροί του ήρθαν να κυβερνήσουν την χώρα το 1833. Για δέκα χρόνια το καθεστώς ήταν απόλυτη μοναρχία. Ομως οι Ελληνες δεν είχαν αγωνιστεί για την εθνική τους ελευθερία και την πολιτική τους υποδούλωση. Ηδη, πολύ πρώϊμα, στην Εθνοσυνέλευση της Τροιζήνας του 1827 είχαν ψηφίσει Σύνταγμα που κατοχύρωνε το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι. Το νεοσύστατο ελληνικό κράτος ήταν από τα πρώτα της Ευρώπης που είχε κατοχυρώσει αυτό το υπέρτατο δημοκρατικό δικαίωμα.

Η δεκάχρονη απολυταρχική διακυβέρνηση των Βαυαρών οδήγησε στην επανάσταση για την παραχώρηση Συντάγματος. Ο στρατηγός Μακρυγιάννης γράφει στα Απομνημονεύματα του:

«Αφού κατήχησα όλο το κράτος με τις υπογραφές, έκρινα εύλογο να βάλω και πολιτικούς εις την πρωτεύουσα. Κανένας άλλος δεν ήταν να είχα μπιστοσύνη - ο Μεταξάς, ότι έδειξε και χαρακτήρα εις την προεδρία του Μαυροκορδάτου. Τότε ορκιζόμαστε ότι να κάμωμεν Εθνική Συνέλεψη και Σύνταμα, να διοικούμαστε τοιούτως. Κι αν ο Βασιλέας υπογράψη, να είμαστε υπέρ του, αν δεν υπογράψη, να του είμαστε ενάντιοι, ότι θα μας σκοτώση...»

Η επανάσταση για την παραχώρηση Συντάγματος, με αρχηγό τον επικεφαλής του Ιππικού της Αθήνας συνταγματάρχη Δημήτριο Καλλέργη, πέτυχε. Σχηματίστηκε υπερκομματική κυβέρνηση με πρωθυπουργό τον Ανδρέα Μεταξά, η οποία στις 7 Σεπτεμβρίου 1843 προκήρυξε εκλογές για την συγκρότηση Εθνικής Συνέλευσης που θα ψήφιζε το Σύνταγμα.

Οι εκλογές ορίστηκαν να γίνουν την τελευταία εβδομάδα του Οκτωβρίου. Ομως μία σφοδρή κακοκαιρία, που έπληξε την χώρα, ανάγκασε την κυβέρνηση να τις αναβάλει για μία εβδομάδα.

«Η της Γ' Σεπτεμβρίου εν Αθήναις Εθνική των Ελλήνων Συνέλευσις» άρχισε τις εργασίες της στις 8 Νοεμβρίου 1843 και διαλύθηκε στις 18 Μαρτίου, αφού περάτωσε το έργο της για το Σύνταγμα. Εκείνη η συνταγματική Εθνοσυνέλευση απαρτίστηκε από 244 αντιπροσώπους 92 εκλογικών περιφερειών. Ανάμεσα τους περιλαμβάνονταν και οι αντιπρόσωποι των περιοχών που παρέμειναν υπόδουλες, δηλαδή της Αρτας, Ασπροποτάμου (Αχελώου), Ηπείρου, Θεσσαλίας, Μακεδονίας, Σουλίου, Κάσου, Κρήτης, Σάμου και Χίου.

Στις 18 Μαρτίου ψηφίστηκε ο εκλογικός νόμος, βάσει του οποίου θα γινόταν η διενέργεια των πρώτων κοινοβουλευτικών εκλογών. Κάθε επαρχία αποτελούσε μία εκλογική περιφέρεια. Επαρχίες με πληθυσμό έως 10.000 κατοίκους είχαν δικαίωμα να εκλέξουν έναν βουλευτή. Εως 20.000 κατοίκους δύο. Εως 30.000 κατοίκους τρεις. Οι πάνω από 30.000 κατοίκους επαρχίες - εκλογικές περιφέρειες εξέλεγαν 4 βουλευτές. Προνομιακά η Υδρα θα εξέλεγε 3, οι Σπέτσες 2 και «οι εν Ελλάδι Ψαριανοί» 2 βουλευτές. Επίσης 1 βουλευτή θα εξέλεγαν οι καθηγητές του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Αλλες διατάξεις του εκλογικού νόμου των πρώτων εκλογών του 1844 ανέφεραν ότι:

• Οι βουλευτές αντιπροσωπεύουν το Εθνος και όχι μόνον την επαρχία από την οποία εκλέγονται.
• Οι βουλευτικές εκλογές διεξάγονται κάθε τρία χρόνια.
• Δικαίωμα εκλέγεσθαι έχουν όλοι οι Ελληνες πολίτες, ηλικίας πάνω από 30 ετών. Δικαίωμα εκλέγειν έχουν όσοι είναι άνω των 25 ετών.
• Η ψηφοφορία είναι καθολική, άμεση και μυστική.
• Τρόπος εκλογής είναι το πλειοψηφικό σύστημα δύο γύρων.
• Οι εκλογές διαρκούν έως 8 ημέρες.
• Η ψηφοφορία θα γίνεται στην μεγαλύτερη εκκλησία κάθε δήμου.
• Η διαλογή των ψήφων θα γίνεται στην πρωτεύουσα κάθε επαρχίας, όπου θα μεταφέρονται σφραγισμένες οι κάλπες.

Αν κι αυτός ο εκλογικός νόμος ήταν ένα από τα προοδευτικότερα νομοθετήματα εκείνης της δύσκολης εποχής, είχε ένα φοβερό μειονέκτημα. Δεν διευκρίνιζε εάν η οκταήμερη περίοδος διαξαγωγής των εκλογών ίσχυε για... όλες ταυτόχρονα τις εκλογικές περιφέρειες.

Το αποτέλεσμα αυτής της ασάφειας είχε ως αποτέλεσμα οι πρώτες βουλευτικές εκλογές να διαρκέσουν... μερικούς μήνες! Οι περισσότερες περιφέρειες έκαναν τις εκλογές τους τον Μάϊο και τον Ιούνιο του 1844. Αλλες ψηφοφορίες και ιδιαίτερα η κρίσιμη εκλογή στην Αθήνα, αναβλήθηκαν πολλές φορές και τελικά έγιναν στις αρχές Αυγούστου.

Η μακρά προεκλογική περίοδος προκάλεσε έξαψη των παθών και των πολιτικών συνωμοσιών. Δημιουργήθηκαν μυστικές εταιρείες για την διάδοση των πολιτικών απόψεων, ιδίως των αντιβασιλικών. Οι μοναχοί του Μεγάλου Σπηλαίου στα Καλάβρυτα πήραν ανοιχτά θέση εναντίον του βασιλιά και προπαγάνδιζαν σ΄ όλη την επαρχία υπέρ του δημοκρατικού Κ. Ζωγράφου.

Από εκείνη ακριβώς την προεκλογική εκσρτατεία του Κ. Ζωγράφου έχει διασωθεί μία περιγραφή στον Τύπο της εποχής, που αναφέρει και τα εξής:

«Μετά την λαμπράν εν Αιγίω και Πάτρα υποδοχήν του Κ. Ζωγράφου το Σάββατον 29 Απριλίου αναχωρήσαντα εκ Πατρών υπεδέχθησαν εις τα όρια, εις χωρίον Γουργούμισα πλήθος λαού, ιερείς, δημοτικοί σύμβουλοι και πάρεδροι εκφωνούντες με όλον παραδειγματικόν ζήλον "Ζήτω το καύχημα των Καλαβρύτων και της Ελλάδος ο εθνικότατος Ζωγράφος".

«Οταν δε έφτασεν εις το Μεθόριο του δήμου τούτου υπεδέχθη υπό συσσωματομένον ούτως ειπείν τον Δήμον της Νωνάκριδος. Η δημοτική υπαλληλία και οι προκριτότεροι του δήμου τούτου διά την υποδοχήν του εθνικοτάτου πληρεξουσίου των, δεν ημποδίσθησαν ούτε από το εξάωρον απόστημα ούτε από τον σπάνιον της ημέρας ταύτης χειμώνα. Διάβροχα τα ιμάτια των προσύγραναν ενδομύχου αγαλλιάσεως και βαθυτάτης ευγνωμοσύνης δάκρυα.

«Ο αδιάκοπος πυροβολισμός εκ μέρους της συνοδείας του Κ. Ζωγράφου και των δημοτών της Νωνάκριδος, διεκόπη εις το σημείον της συναπαντήσεως των δύο τούτων σωμάτων και τούτου γενομένου ο Σ. Σολιώτης εγχείρισε προς τον εθνικόν άνδρα ψήφισμα ευγνωμοσύνης του δήμου. Κατόπιν προσεφέρθησαν εις τον κ. Ζωγράφον δύο σημαίαι, φέρουσαι, η μεν σταυρόν με την επιγραφήν "Εν τούτω νίκα" αριστερόθεν δεν του σταυρού, την Ελλάδαν.»

Στον προεκλογικό αγώνα περιλαμβάνονταν και οι ξυλοδαρμοί. Μία άλλη περιγραφή της εποχής εκείνης από την Βοιωτία αναφέρει:

«Ο λαός ησθάνθη πλέον την αιχμήν της βίας εις την καρδίαν του. Ο δήμαρχος Χαιρωνείας το εσπέρας της 20ής τρέχοντος υπήγεν εις Δίστομον μετα πολλών δημοτικών υπαλλήνων και χωροφυλάκων, οίτινες παραδοθέντες εις μέθην εξεχύθησαν μέσης νυκτός εις τας αγυιάς, εβίασαν τας οικίας και απέσπασαν τους άνδρας από τας αγκάλας των γυναικών διά μαχαιρών και ξύλων.»

Η κυβέρνηση άλλαξε τρεις φορές κατά την προεκλογική περίοδο. Μετά τον Ανδρέα Μεταξά, έγινε πρωθυπουργός ο Κωνσταντίνος Κανάρης και στην συνέχεια ο "αγγλόφιλος" Μαυροκορδάτος, ο οποίος διεκδικούσε την εξουσία. Τότε ένας ένας πολιτικός του αντίπαλος έκανε επανάσταση. Η ένοπλη προεκλογική εξέγερση ξέσπασε στην Ακαρνανία από τον Θεόδωρο Γρίβα, σύμμαχο του "γαλλόφιλου" Κωλέτη. Η αιτία; Διαβάστε το απόσπασμα της εποχής:

«Μέγας τρόμος και ταραχή συνάμα κατέλαβε όλας τας επαρχίας, αίτινες δεν δύνανται παρά να θεωρώσιν ως αυτουργόν των τοιούτων σκηνών το υπουργείον, όπερ προκαλεί διά των πράξεων του τον εμφύλιον πόλεμον. Δεν ήτο ποτέ πρέπον, ώστε αφ' ενός μεν ο Γρίβας να προσκαλείται εις Αθήνας και να αναχωρεί διά το μέρος του και αφ΄ ετέρου να παρακολουθείται βήμα προς βήμα με σωρεία στρατιωτών από τον άσπονδον εχθρόν του, τον Στράτον.»

Αργότερα ξέσπασαν βίαια επεισόδια στην Μάνη ανάμεσα στους Μαυρομιχαλαίους και τους Τζανετάκηδες και στάλθηκε ο στρατηγός Τζαβέλας για να τις αντιμετωπίσει.

Οι βασικοί αντίπαλοι στις πρώτες βουλευτικές εκλογές ήταν δύο:

1. Το "αγγλικό κόμμα" με αρχηγό τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο που εξέφραζε τους Φαναριώτες.
2. Το "γαλλικό κόμμα" με αρχηγό τον Ιωάννη Κωλέττη που εξέφραζε τους δυτικοτραφείς διανοούμενους.

Υπήρχε και το "ρωσικό κόμμα", στο οποίο συμμετείχε και ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης όσο ζούσε, αλλά σ΄εκείνες τις πρώτες εκλογές με αρχηγό τον Κ. Οικονόμου δεν είχε προοπτική εξουσίας. Οι "Ρωσόφιλοι" εξέφραζαν τους πιστούς Ορθόδοξους και τους ξενόφοβους.

Κάποτε τελείωσαν οι εκλογές. Χαρακτηριστική είναι η εξής είδηση που δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Αιών":

«Κύθνος 1 Ιουνίου 1844. Ετελείωσε τέλος πάντων η ψηφοφορία της νήσου μας και ο ισόβιος Κυριακίδης τα επήρε εις το χέρι. Εν γένει οι δημόται μας κατεφρόνησαν και τους σταυρούς και τας θέσεις και υποσχέσεις του συνδεύοντές τον με περιφρόνησιν. Οι δε δούλοι του 4-5 αρχοντόπουλα θηρεύοντα τύχην, δεν ηδυνήθησαν να του πωλήσωσι άλλην παρά την ιδικήν των ψήφον καίτοι κατακομματιασθέντες εις τους δρόμους.»

Ποιό ήταν το αποτέλεσμα όλων αυτών; Ο Ιωάννης Κωλέτης, αρχηγός του "Γαλλικού Κόμματος", έγινε ο πρώτος κοινοβουλευτικός πρωθυπουργός της Ελλάδας.

Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «Τύπος της Κυριακής»

Ακριβή μου δωρεάν παιδεία

2009-08-13T01:02:00.004+03:00

Η Πρίστινα είναι η πρωτεύουσα του Κοσσυφοπεδίου. Που βρίσκεται; Τρέχα γύρευε... Σχεδόν όλοι την γνωρίζουμε σαν ένα απλό γεωγραφικό όνομα στις ειδήσεις που μας έρχονται από την ταραγμένη πρώην Γιουγκοσλαβία. Ετσι, η φράση «Έλληνας φοιτητής στην Πρίστινα» ακούγεται σαν ανέκδοτο. Εμ, δεν είναι τελικά...

«Οι 50 Έλληνες φοιτητές που σπουδάσουν στο πανεπιστήμιο της Πρίστινα είναι καλά στην υγεία τους και βρίσκονται σε στενή επαφή με το ελληνικό προξενείο στο Βελιγράδι.» Αυτή ήταν μία από τις πρώτες ειδήσεις που μας έφτασαν από τις ταραχές στο Κόσσοβο. Οι 50 Έλληνες φοιτητές στην... περιθωριακή και αλβανόφωνη Πρίστινα είναι ένας πολύ μεγάλος αριθμός. Και δείχνει δύο πράγματα:

1.- Την σχεδόν υστερική πεποίθηση των Ελλήνων γονέων ότι τα παιδιά τους πρέπει να αποκτήσουν ένα πτυχίο από οπουδήποτε κι αν προέρχεται.
2.- Την κατάντια του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος, που αναγκάζει δεκάδες χιλιάδες νέους να καταφύγουν σε εντελώς ασήμαντα ξένα πανεπιστήμια, με τελική κατάληξη το επαγγελματικό περιθώριο.

Πως θα γινόταν όμως διαφορετικά, αφού όλοι μας είμαστε αιχμάλωτοι της φαντασίωσης ότι διαθέτουμε «δωρεάν παιδεία». Γιατί τι άλλο παρά φαντασίωση δεν είναι, όταν δεκάδες χιλιάδες Ελληνόπουλα αναγκάζονται να σπουδάζουν (και να πληρώσουν γενναία) στο εξωτερικό επειδή η «δωρεάν παιδεία» δεν μπορεί να καλύψει την ζήτηση θέσεων στα Ανώτατα Εκπαιδευτικά Ιδρύματα; Τι άλλο παρά αυταπάτη δεν είναι η «δωρεάν παιδεία» όταν άλλες δεκάδες χιλιάδες Ελληνόπουλα συνωστίζονται στα δεκάδες ποικιλώνυμα ιδιωτικά ΙΕΚ (πληρώνοντας επίσης γενναία) τα όνειρά τους για επαγγελματική κατάρτιση;

Και δεν είναι μόνον αυτά. Κι όλοι εκείνοι που υποτίθεται πως απολαμβάνουν τα αγαθά της «δωρεάν παιδείας» πληρώνουν δισεκατομμύρια για να διατηρεί το κράτος το ψευδεπίγραφη παροχή του... «δωρεάν». Οι ελληνικές οικογένειες το 1996 πλήρωσαν 41 δισεκατομμύρια δραχμές για ιδιαίτερα μαθήματα, 58 δισεκατομμύρια για φροντιστήρια και 53 δισεκατομμύρια για σχολικά βοηθήματα και φροντιστηριακά βιβλία. (Στοιχεία από το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου.)

Στην τελευταία δεκαετία η ελληνική οικογένεια αναγκάστηκε να δεκαπλασιάσει την δαπάνη της για σχολικά βοηθήματα ενώ, βεβαίως, δεν δεκαπλασίασε τα έσοδά της, λόγω της συνεχούς λιτότητας. Αντίστοιχα, το κράτος της... «δωρεάν παιδείας» μείωσε τις επιχορηγήσεις προς τον Οργανισμό Εκδόσεως Διδακτικών Βιβλίων (ΟΕΔΒ) σε 6,7 δισεκατομμύρια.

Συμπέρασμα: Για τα σχολικά βιβλία η κυβέρνηση των εκσυγχρονιστών διέθεσε 6,7 δισεκατομμύρια το 1996 ενώ οι πολίτες πλήρωσαν από την τσέπη τους 53 δισεκατομμύρια!
Πολύ ακριβή μας αποδεικνύεται αυτή η «δωρεάν παιδεία»...

από την προσωπική στήλη «Εν Αθήναις» (Αδέσμευτος Τύπος 1998)

Μονοπάτια με θέα το απέραντο γαλάζιο

2009-06-26T23:17:00.011+03:00

Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό"explore NATURE"

(τεύχος 13, Απρίλιος 2009)της εφημερίδας «Έθνος

Από την Αρκεσίνη, τη Μινώα και την Αιγιάλη, τις τρεις αρχαίες πόλεις της Αμοργού, έχουμε κληρονομήσει τις περισσότερες επιγραφές στις Κυκλάδες. Έχει διασωθεί επίσης ένα αμυντικό δίκτυο 24 αρχαίων πύργων, που ήταν συνδεδεμένοι με αγροτικούς οικισμούς. Πόλεις, πύργοι και οικισμοί συνδέονταν με ένα πυκνό δίκτυο μονοπατιών.

Τα περισσότερα αρχαία μονοπάτια της Αμοργού έχουν διατηρηθεί και βρίσκονται σε χρήση μέχρι σήμερα. Αποτελούν μια συναρπαστική εμπειρία για τους επισκέπτες του νησιού, που μπορούν να πεζοπορήσουν στους ίδιους δρόμους που βάδιζαν οι αρχαίοι Αμοργίνοι που αναφέρονται στις επιγραφές, όπως ο Κλεοφών και η Νικησαρέτη, ο Κριτόλαος και η Ευφροσύνη.

Η Κάτω Μεριά αντιστοιχεί στην περιφέρεια της αρχαίας Αρκεσίνης. Λίγο πριν την είσοδο του σημερινού χωριού της Αρκεσίνης, ένας χωματόδρομος οδηγεί στην αρχή του μονοπατιού για το Αμμούδι, την πιο κρυφή παραλία της Αμοργού. Το μονοπάτι είναι σημασμένο με μπλε σημάδια. Η καλοκαιρινή εμπειρία όμως στο Αμμούδι με ένα μπανάκι στα πιο σμαραγδένια νερά των Κυκλάδων είναι μοναδική.

Παραμένουμε στην Κάτω Μεριά. Από το χωριό Βρούτση ξεκινάει ένα φαρδύ καλοστρωμένο καλντερίμι που οδηγεί στην εκκλησία του Άη Γιάννη. Στη συνέχεια κατηφορίζει και καταλήγει στην ακρόπολη της αρχαίας Αρκεσίνης. Σε όλη την διαδρομή η θέα είναι πανοραμική προς την εσωτερική θάλασσα των Μικρών Κυκλάδων. Πίσω ακριβώς από την αρχαία ακρόπολη ξεπροβάλει η σιλουέτα της Δονούσας και πιο πίσω αχνοφαίνονται η Ικαρία και η Σάμος.

Από το Βρούτση ξεκινάνε άλλα δύο αρχαία μονοπάτια. Το ένα οδηγεί σε 1 ώρα στον αρχαίο «πύργο του Βασίλη» (Αγία Τριάδα), στην καρδιά της περιφέρειας της αρχαίας Αρκεσίνης. Το δεύτερο καταλήγει στα Κατάπολα, περνώντας από το πρωτοκυκλαδικό νεκροταφείο των Δωκαθισμάτων, τη ρεματιά των Αγίων Σαράντα με τους σπάνιους «φοίνικες του Θεόφραστου», τις κατάφυτες Λεύκες, τις παραλίες Τυροκόμου, Φοινικιές και την αρχαία Μινώα.

Η αρχαία Μινώα και η ακρόπολη της Αρκεσίνης εγκαταλείφθηκαν τον 6-7ο αιώνα μ.Χ., λόγω των αραβικών επιδρομών. Οι Αμοργιανοί αποσύρθηκαν σταδιακά πιο μέσα και πιο ψηλά, ιδρύοντας το βυζαντινό Κάστρο, δηλαδή τη σημερινή Χώρα. Με κέντρο την Χώρα, που ενσωμάτωσε τις περιοχές Μινώας και Αρκεσίνης, κατασκευάστηκαν στην βυζαντινή περίοδο καινούρια μονοπάτια.

Από την Χώρα δύο μονοπάτια οδηγούν στο λιμάνι των Καταπόλων, που άρχισε να αναπτύσσεται οικιστικά μετά το 1870. Το δυτικό μονοπάτι από τον Άγιο Νικόλαο ταυτίζεται σε ορισμένα σημεία του με τον σημερινό δημόσιο δρόμο. Το ανατολικό διατηρείται σε άριστη κατάσταση και από τις Μηλιές με τις πηγές και το πολύ πράσινο καταλήγει στον ελαιώνα του Γυαλινά και στον κόλπο Καταπόλων. Μία διακλάδωση του μονοπατιού, περνάει από το «ρέμα του φονιά» και οδηγεί στον μυστηριώδη «πύργο του Γιαννούλα» (ή «φρούρια») και στο Τερλάκι, όπου σώζεται η βάση ενός αρχαίου πύργου.

Δύο πολύ ωραίες διαδρομές, ιδιαίτερα για τα ζεστά απογεύματα, ξεκινάνε από τον οικισμό Ξυλοκερατίδι των Καταπόλων. Η πρώτη καταλήγει στον φάρο που είναι στο βόρειο άκρο του κόλπου. Περνάει μέσα από μάντρες και παλιά αγροκτήματα και μπορεί να το χάσει ο πεζοπόρος, αν δεν έχει σωστή πληροφόρηση. Το δεύτερο καλοδιατηρημένο μονοπάτι πηγαίνει ψηλά στον παλιό οικισμό «Νιο Χωριό» και καταλήγει στον ελαιώνα πίσω από το Ξυλοκερατίδι. Και τα δύο μονοπάτια προσφέρουν εξαιρετική θέα προς τον μεγάλο κόλπο των Καταπόλων, με την Ηρακλειά, την Ίο και την Πάρο στο βάθος.

Από την Χώρα ξεκινούν δύο ακόμα μονοπάτια που καταλήγουν στην Αιγιάλη. Το πρώτο έχει βορειοανατολική κατεύθυνση, περνάει από τις πλαγιές του Προφήτη Ηλία και καταλήγει στο Ξενοδοχειό, ένα παλιό καλογερικό μαντρί που χρησίμευε στους οδοιπόρους για πανδοχείο. Ένα μεγάλο μέρος του αντιστοιχεί στο αρχαίο μονοπάτι που συνέδεε την Μινώα με την Αιγιάλη. Στο μέσον της διαδρομής υπάρχει το παράξενο «Τραπεζοπέτρι», ένα σύμπλεγμα γιγαντιαίων βράχων, που ισορροπεί πάνω σε μια πέτρα-σφήνα. Έχει σχήμα προΐστορικού ντολμέν ή κρόμλεχ, και γι’ αυτό πολλοί ερευνητές το έχουν συνδέσει με μυστηριώδη αρχαία φαινόμενα.

Το δεύτερο μονοπάτι ακολουθεί νοτιοανατολική κατεύθυνση. Μέχρι τη Μονή Χοζοβιώτισσας είναι ένα βυζαντινό καλοκατασκευασμένο καλντερίμι. Μετά το μοναστήρι έχει ορισμένα κομμάτια από την πρωτοκυκλαδική εποχή, γιατί εδώ βρίσκονται τα Κάψαλα με τα περίφημα πρωτοκυκλαδικά τους ειδώλια. Καταλήγει κι αυτό στο Ξενοδοχειό.

Από το Ξενοδοχειό, το ένα πλέον μονοπάτι περνάει από το ακατοίκητο αλλά καλοδιατηρημένο χωριό του Ασφοντυλίτη και καταλήγει στο χωριό Ποταμός και στην περιφέρεια της Αιγιάλης. Η θέα της διαδρομής εναλλάσσεται ανάμεσα στο νότιο Αιγαίο με τα Δωδεκάνησα και την Κρήτη στο βάθος και στο κεντρικό Αιγαίο με τις Κυκλάδες, την Ικαρία και την Σάμο.

Η Αιγιάλη που διατηρεί το αρχαίο της όνομα, προσφέρει πολλές διαδρομές πάνω σε αρχαία μονοπάτια και καταπληκτικά πανηγύρια. Κέντρο των μονοπατιών και των πεζοπορικών διαδρομών είναι η Λαγκάδα, η βυζαντινή πρωτεύουσα της Αιγιάλης. Ένα παλιό λιθόστρωτο μονοπάτι εξακολουθεί να συνδέει την Λαγκάδα με τον «γιαλό», όπως λένε οι ντόπιοι τον Όρμο Αιγιάλης. Ένα δεύτερο οδηγεί στα Θολάρια, με διακλάδωση προς τον Στρούμπο. Ένα τρίτο μονοπάτι οδηγεί στο οροπέδιο και τις κορφές του Κρίκελο (823 μ.), όπου διατηρούνται συστάδες με αρχαίους αγριόκεδρους. Εδώ ψηλά, σχεδόν πάνω από την θάλασσα, γίνονται τα φοβερά πανηγύρια του Σταυρού στις 14 Σεπτεμβρίου και του Θεολόγου στις 26 Σεπτεμβρίου.

Εκτός από τα βασικά μονοπάτια, υπάρχουν δεκάδες μικρότερα που οδηγούν: Σε ξωκκλήσια, όπως η Παναγία Φιδοποταμιανή και η Παναγία Θεοσκέπαστη. Σε αρχαίες θέσεις, όπως ο πρωτοκυκλαδικός τειχισμένος οικισμός της Μαρκιανής ή ο αρχαίος πύργος στο Ρίχτι. Σε παλιούς αγροτικούς οικισμούς, όπως στην Αγία Μαρίνα όπου γεννήθηκε ο πατριάρχης του ρεμπέτικου τραγουδιού Γιώργος Κατσαρός (Θεολογίτης).

Η πεζοπορία στην Αμοργό προσφέρει μια στενή επαφή με την κυκλαδίτικη φύση. Δεν είναι σπάνιο να ξεπεταχτεί ανάμεσα από τα φρύγανα ένα κοπάδι πέρδικες. Σπιζαετοί και μαυροπετρίτες συνοδεύουν από τον ουρανό τα βήματα των περιπατητών. Στους γκρεμούς εμφανίζονται πολλά ενδημικά φυτά, όλα με τον προσδιορισμό «αμοργινό», όπως το ελίχρυσο, η καμπανούλα, το ερύσιμο, το ερύνγκιο και το αγριογαρύφαλλο. Στο νησί ανθίζουν πάνω από 40 είδη άγριες ορχιδέες, με πρώτες τις ενδημικές «ορχιδέα του Αιόλου» (Ophrys aeoli) και «ορχιδέα του Αιγαίου» ((Ophrys aegaea). Και ψηλά από τα μονοπάτια της Χοζοβιώτισσας, του Ασφοντυλίτη και του Κρίκελου ο πεζοπόρος μπορεί να δει κάτω στην θάλασσα να ταξιδεύουν κοπάδια με δελφίνια ή φάλαινες φυσητήρες…

Τα πολύχρωμα κρινάκια του φθινόπωρου

2009-01-26T22:07:00.004+02:00

Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό "explore NATURE" (τεύχος 9, Δεκέμβριος 2008)

της εφημερίδας «Έθνος

Από τις αρχές Σεπτεμβρίου στην Κρήτη συντελείται ένα θαύμα. Μέσα από τη σκληρή γη, την ταλαιπωρημένη από το θερμό και άνομβρο μεσογειακό καλοκαίρι, αρχίζουν να ξεπετάγονται γαλαζορόδινα κρινάκια. Ανήκουν στο είδος «κολχικό το μακρόφυλλο» (Colchicum macrophyllum) που είναι ενδημικό της Κρήτης και της νότιας Δωδεκανήσου. Τα τέπαλα του είναι διακοσμημένα με ρόδινα στίγματα σαν μωσαϊκό.

Η άνθηση των κολχικών σηματοδοτεί τον ερχομό του φθινοπώρου. Τα μελτέμια σταματάνε, η θερμοκρασία του αέρα πέφτει, η μέρα μικραίνει και το φως γίνεται απαλό. Αυτά είναι τα σημάδια που περιμένουν οι βολβοί των κολχικών, κάτω από το έδαφος, για να ξεπροβάλουν στην επιφάνεια τα κρινάκια τους.

Τις ίδιες μέρες που τα μακρόφυλλα κολχικά ανθίζουν στη Κρήτη, ξεμυτίζουν στις Κυκλάδες τα συγγενικά τους «κολχικά τα ποικίλα» (Colchicum variegatum). Ξεχωρίζουν από το συνήθως ένα κρινάκι που ανθοφορούν.

Τα κολχικά είναι δηλητηριώδη φυτά. Όλα τα μέρη τους περιέχουν την κολχικίνη, που είναι δραστικό δηλητήριο. Με ένα τέτοιο δηλητήριο υποτίθεται ότι η Μήδεια σκότωσε τα παιδιά της στην Κολχίδα και γι' αυτό τα φυτά ονομάστηκαν κολχικά. Στην Ελλάδα υπάρχουν πάνω από 20 είδη.

Ο κρίνος της θάλασσας

Την εποχή που εμφανίζονται τα κολχικά, συνεχίζει να ανθίζει ένα καταπληκτικό λουλούδι, που ενώνει το καλοκαίρι με το φθινόπωρο. Ο κρίνος της θάλασσας (Pancratium maritimum) ανθίζει Αύγουστο και Σεπτέμβριο σε αμμώδεις παραλίες, εκεί που τελειώνει το χειμέριο κύμα. Τα άνθη του είναι μεγάλα, χοανοειδή, 3-15 σε κάθε σκιάδιο, εύοσμα και κατάλευκα.

Ο κρίνος της θάλασσας ενώνει τη σημερινή με την προϊστορική φύση του Αιγαίου. Είναι γνωστός από αρχαίες εικονογραφήσεις στην Κρήτη και πασίγνωστος από τις υστεροκυκλαδικές τοιχογραφίες της Σαντορίνης.

Σήμερα έχει περιοριστεί πολύ από την έντονη τουριστική εκμετάλλευση των αμμωδών παραλιών. Ενδιαφέρον έχει ο τρόπος αναπαραγωγής του. Οι μαύροι ανάλαφροι σπόροι του, που μοιάζουν με κομμάτια κάρβουνου, διασκορπίζονται με τον αέρα στην θάλασσα. Οι σπόροι επιπλέουν πάνω στα κύματα και τα ρεύματα τούς διασπείρουν σε άλλες αμμουδιές, όπου θα δώσουν νέα φυτά.

Η πρώτη βροχή

Γύρω στις αρχές Οκτωβρίου το νότιο Αιγαίο ζει φαντασμαγορικές στιγμές. Τα βαρομετρικά χαμηλά κινούνται νοτιότερα και φτάνουν μέχρι το Αιγαίο. Οι θάλασσες μας διατηρούνται πολύ ζεστές και τροφοδοτούν με υδρατμούς την ψυχρή ανώτερη ατμόσφαιρα. Ο συνδυασμός όλων αυτών δημιουργεί έντονες θερμικές καταιγίδες. Υδροσίφωνες, κεραυνοί και νεροποντές αυλακώνουν το Κρητικό πέλαγος, το Μυρτώο, τις Κυκλάδες και το ανατολικό Αιγαίο. Και κάποια στιγμή η πρώτη βροχή αρχίζει να πέφτει, ύστερα από πολλές βδομάδες, πάνω στις στενές λωρίδες γης των νησιών.

Αμέσως μετά την πρώτη βροχή αρχίζουν να ξεπετάγονται μέσα από τη γη οι «στερνμπέργκιες», που η λαϊκή τους ονομασία είναι «κίτρινα κρινάκια». Μέσα από τα βράχια και στις πολύ πετρώδεις περιοχές, βγαίνει η ελληνική ποικιλία της «σικελικής στερνμπέργκιας» (Sternbergia sicula var. Graeca). Στα παλιά χωράφια και τους ελαιώνες ανθίζει λίγο αργότερα η «κίτρινη στερνμπέργκια» (Sternbergia lutea) σε μπουκέτα και με μεγαλύτερα άνθη. Τα άνθη της στερνμπέργκιας είναι κίτρινα, με 6 τέπαλα και 6 ανθήρες που καταλήγουν σε καφετιά στίγματα.

Οι βασιλιάδες του φθινοπώρου

Οι κρόκοι είναι αναμφισβήτητα οι βασιλιάδες του φθινοπώρου. Αρχίζοντας από τις νότιες ακτές της Κρήτης, πλημμυρίζουν σταδιακά όλα τα βουνά της χώρας με τα πανέμορφα κρινάκια τους, σε διάφορα χρώματα.

Ο πρώτος κρόκος που ξεπροβάλει είναι ο «κρόκος των κρητικών ορέων» (Crocus oreocreticus). Είναι ενδημικός των βουνών της Κρήτης, αλλά παραδόξως απουσιάζει από τα Λευκά Όρη.

Ο κρόκος του Καρτράιτ (Crocus cartwrightianus) θεωρείται ο πρόγονος του ήμερου κρόκου (Crocus sativus), που καλλιεργείται στη Κοζάνη για παραγωγή σαφράν. Τα άνθη του έχουν μοβ τέπαλα με σκούρες νευρώσεις και κίτρινους ανθήρες. Τα κόκκινα στίγματα του είναι πολύ μεγάλα και βγαίνουν έξω από το περιάνθιο. Ανθίζει σε πετρώδεις τοποθεσίες στη Στερεά Ελλάδα, Αττική, Πελοπόννησο, Κρήτη και νησιά. Πήρε το όνομά του από τον Άγγλο πρόξενο στην Πόλη το 19ο αιώνα, τον Τ. Καρτράιτ, που έστειλε ένα δείγμα του φυτού από τη Τήνο στον βοτανολόγο Χ. Χέρμπερτ. Όταν ο Χέρμπερτ δημοσίευσε την περιγραφή του νέου είδους κρόκου, του έδωσε από αβρότητα το όνομα του Καρτράιτ.

Ο «κρόκος του Τουρνεφόρ» (Crocus turnefortii) ονομάστηκε έτσι για να τιμηθεί ο Γάλλος βοτανολόγος Πιτόν ντε Τουρνεφόρ, που ταξίδεψε το 1700 στο Αιγαίο και περιέγραψε πρώτος ένα πλήθος φυτών. Είναι ενδημικός του Αιγαίου, της Πελοποννήσου και της Κρήτης. Ανθίζει σε πετρώδεις τοποθεσίες, παλιά χωράφια και ελαιώνες. Έχει ανοιχτά ροζ-μοβ χρώματα και κίτρινο φάρυγγα. Τα στίγματά του είναι κόκκινα, χωρισμένα σε πολλά νημάτια.

Η ζαφορά και το άγιο μύρο

Τα άνθη των κρόκων βγαίνουν μαζί με τα φύλλα απευθείας από το βολβό. Στο εσωτερικό των λουλουδιών ξεχωρίζουν τρία χρωματιστά νημάτια, που λέγονται «στίγματα». Αυτά τα στίγματα δίνουν τη «ζαφορά» (ή «σαφράν»), που ανάλογα με τη χρήση της είναι βαφική ύλη, εκλεκτό άρτυμα και φαρμακευτική ουσία.

Η «ζαφορά» παράγεται από τα είδη κρόκων που έχουν πολύ μακριά στίγματα. Τέτοιοι άγριοι κρόκοι είναι «του Καρτάιτ» (C. cartwrightianus), «των κρητικών ορέων» (C. oreocreticus) και «του Τουρνεφόρ» (C. turnefortii).

Από την προϊστορική ήδη περίοδο στο Αιγαίο χρησιμοποιούσαν τη ζαφορά ως χρωστική ύλη, γιατί δίνει ένα πολύ φωτεινό κίτρινο χρώμα. Στην Κρήτη παραμένουν σε χρήση οι παροιμιώδεις φράσεις «εγίνηκε κίτρινος σαν τη ζαφορά» και «είναι κίτρινος ωσάν τη ζαφορά».

Στη μαγειρική τα αποξηραμένα στίγματα των κρόκων ονομάζονται «σαφράν», από παραφθορά της αραβικής λέξης zafaran που σημαίνει κίτρινο. Σαν άρτυμα το σαφράν προσφέρει σε φαγητά και γλυκά το λεπτό του άρωμα και το κίτρινο χρώμα. Στη βιομηχανία το χρησιμοποιούν για να δίνουν πιο ζωντανή εμφάνιση σε τυριά, ζυμαρικά, κρέατα και άλλα τρόφιμα. Σε πολλά νησιά των νότιων Κυκλάδων βάζουν το «σαφράνι» στα ψωμιά, τα τσουρέκια και τα κουλούρια της Λαμπρής, σε άλλα γλυκά, στα ζυμαρικά, στις ψαρόσουπες...

Επίσης, το σαφράν είναι ένα από τα 58 υλικά που χρησιμοποιεί το Οικουμενικό Πατριαρχείο για να κατασκευάσει με κρασί και λάδι το Άγιο Μύρο, που χρησιμοποιείται στην τελετουργία του μυστηρίου του χρίσματος.

Ζωή μέσα από τις στάχτες

Η φωτιά κατέκαψε τον εθνικό δρυμό της Πάρνηθας. Απέμειναν οι καμένοι σκελετοί των ελάτων και η στάχτη να σκεπάζει τις άλλοτε πράσινες πλαγιές. Λίγες βδομάδες μετά την πυρκαγιά, μέσα από τις στάχτες ξεπήδησαν οι πρώτες ανάσες της νέας ζωής. Ήταν τα λευκά κρινάκια του ποικιλόμορφου «κρόκου του λείου» (Crocus laevigatus), που τον βρίσκουμε από τη Στερεά και νοτιότερα.

Στην Πάρνηθα εμφανίζεται στη κλασική του μορφή με τρεις μπλε γραμμές εξωτερικά και εναλλάξ στα τέπαλά του. Στην Αμοργό ο κρόκος αυτός είναι δίχρωμος με τρία λευκά και τρία σκουρογάλανα τέπαλα. Στη Νάξο υπάρχει ένα υποείδος, που ανθίζει την άνοιξη. Τα κρινάκια του κρόκου αυτού είναι ποικιλόμορφα, ωστόσο το βασικό του χαρακτηριστικό είναι ότι ο χιτώνας του βολβού του είναι λείος, εξ ου και το όνομά του.

Ο «κρόκος ο εσχαρωτός» (Crocus cancellatus) είναι ενδημικός της νότιας Ελλάδας και της νοτιοδυτικής Μικρασίας. Ονομάστηκε «εσχαρωτός» (cancellatus), γιατί ο βολβός του έχει δικτυωτό χιτώνα. Τα άνθη του έχουν λευκές και μοβ αποχρώσεις, με σκούρες γραμμές στον φάρυγγα. Στις κορφές του Υμηττού ανθίζει το υποείδος mazziaricus.

Ο «αττικός κρόκος» (Crocus sieberi ssp. atticus) είναι ενδημικός της Αττικής και της νότιας Εύβοιας. Στην Πεντέλη και την Πάρνηθα σχηματίζει στα μέσα του χειμώνα μεγάλα γαλαζορόδινα χαλιά.

Ο κατάλευκος «κρόκος του Μπορί» (Crocus boryi) ευδοκιμεί σε πετρώδεις τοποθεσίες, πρανή και ελαιώνες. Είναι ενδημικός της νότιας Ελλάδας.

Ο «κρόκος ο ωραίος» (Crocus pulchellus) ανθίζει το φθινόπωρο στην Ήπειρο, Μακεδονία και Θράκη. Το κρινάκι του έχει γαλάζιες αποχρώσεις με σκούρες γραμμές.

Αρχίζοντας από την Κρήτη και ανεβαίνοντας σταδιακά προς τα βόρεια, τα κρινάκια του φθινοπώρου σηματοδοτούν τη φθινοπωρινή αναγέννηση της ελληνικής φύσης. Η χειμερινή περίοδος αρχίζει πάλι από τη Κρήτη, με το κρινάκι «ανδροκύμβιο του Ρέχινγκερ» (Androcumbium rechingeri) και την ορχιδέα της Μεσαράς (Ophrys messaritica), που ανθίζουν μέσα στο καταχείμωνο και προαναγγέλλουν την εκρηκτική ανθοφορία της άνοιξης…

Οι άγριοι κρόκοι του χειμώνα

2009-01-21T22:56:00.006+02:00

Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «Σφήνα» στις 05/12/2008

Δύο αρχαία παιχνίδια στην Αιγιάλη

2008-09-07T19:23:00.005+03:00

Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Explore Nature (Νο 5) του «Έθνους»
Αύγουστος 2008

Στην Αμοργό η περιοχή της Αιγιάλης διατηρεί το αρχαίο της όνομα από την Αρχαϊκή Εποχή, εδώ και 2.800 χρόνια. Διατηρεί επίσης στην κοινωνική της ζωή πολλά αρχαία έθιμα, όπως είναι τα παιχνίδια που παίζονται αποκλειστικά στα δυο πιο παλιά χωριά της, τη Λαγκάδα και τα Θολάρια.

Τα Θολάρια βρίσκονται στη θέση της ακρόπολης της αρχαίας Αιγιάλης. Το σημερινό χωριό φημίζεται για το πειρατικό του παρελθόν, την καταπληκτική του θέα και τους «έξω καρδιά» κατοίκους του. Οι γελαστοί, γλεντζέδες και φωνακλάδες Θολαριανοί παίζουν την αρχαία μορφή του μπόουλινγκ, που στη ντοπιολαλιά ονομάζεται «μπίλιοι».

Οι μπίλιοι είναι 8 ξύλινοι στύλοι, που πελεκούνται στην κορυφή τους και παίρνουν την μορφή μπουκαλιού. Το ύψος τους είναι περίπου το διπλάσιο ενός μπουκαλιού μπύρας. Ένας ένατος μπίλιος είναι μικρότερος, περίπου μισός από τους άλλους.

Οι μπίλιοι μπαίνουν σε τρεις τριάδες, σχηματίζοντας ένα κανονικό τετράπλευρο. Κάθε παίκτης προσπαθεί, από μια καθορισμένη απόσταση, να ρίξει όσους περισσότερους μπίλιους μπορεί. Κάθε μπίλιος βαθμολογείται με έναν πόντο. Εξαίρεση αποτελεί ο μικρότερος, που τοποθετείται στην μέση και βαθμολογείται με 9 πόντους, αν τον ρίξουν μόνο του. Είναι ο λεγόμενος «Εννιάς».

Για να ρίξουν τους μπίλιους χρησιμοποιούν χοντρά κούτσουρα, που έχουν πελεκηθεί κατάλληλα κι έχουν τρύπες, για να μπορούν να τα πιάνουν σταθερά. Τα κούτσουρα αντιστοιχούν στις σφαίρες που χρησιμοποιούν στο σύγχρονο μπόουλινγκ. Οι μπίλιοι αντιστοιχούν στις «κορίνες». Αυτά για όσους ξέρουν μπόουλινγκ, που παίζεται με 10 κορίνες τοποθετημένες σε σχήμα τριγώνου.

Οι καλύτεροι μπίλιοι γίνονται από πύρνο (πουρνάρι) που δίνει σκληρό ξύλο ή από ρίζα συκιάς. Πρέπει να είναι πολύ ανθεκτικοί, γιατί τα χτυπήματα που δέχονται είναι δυνατά και γρήγορα μπορεί να διαλυθούν. Τα ίδια ισχύουν και για τα κούτσουρα-αμάδες.

Οι μπίλιοι παίζονται από δύο ομάδες. Κάθε ομάδα μπορεί να έχει μέχρι 4 άτομα. Το παιχνίδι τελειώνει όταν μία ομάδα πετύχει ακριβώς 31 πόντους. Αν πάει παραπάνω, τότε γυρίζει πίσω στους 17. Αν δηλαδή μια ομάδα έχει 25 πόντους και ρίξει μόνο τον «Εννιά», πάει στους 34 και γυρίζει στους 17.

Θεωρείται ότι οι ρίζες του μπόουλινγκ βρίσκονται στην αρχαία Αίγυπτο. Χωρίς να διευκρινίζεται με ποιο τρόπο, βρίσκουμε το μπόουλινγκ να παίζεται στην Ευρώπη τον 17ο αιώνα, όπως ακριβώς στα Θολάρια με 9 ξύλα (κορίνες). Σε έναν πίνακα του Ολλανδού ζωγράφου Γιαν Στην εικονίζεται μία ομάδα ανδρών να παίζει με 9 ξύλα, που έχουν όλα το ίδιο ύψος, χωρίς δηλαδή το μεσαίο να είναι μικρότερο, όπως στα Θολάρια ο «Εννιάς».

Οι μπίλιοι στα Θολάρια κινδυνεύουν με εξαφάνιση από το… τσιμέντο. Το παιχνίδι θέλει χώμα. Όμως το παραδοσιακό γήπεδο, μπροστά από το μπακαλοκαφενεμεζεδοπωλείο «ο Χορευτής» έχει στρωθεί με τσιμέντο, με αποτέλεσμα η «σφαίρα-κούτσουρο» να γκελάρει, οι μπίλιοι να εκτοξεύονται με ταχύτητα και το παιχνίδι να γίνεται επικίνδυνο στο τσιμεντοστρωμένο στενοσόκακο. Ο παλιός «μπιλιαδόρος» Αργύρης Νομικός (από τους «Χορευτές») επιμένει πάντως να φτιάχνει μπίλιους και να παίζει σε κάθε ευκαιρία.

Στη Λαγκάδα, το μεγαλύτερο χωριό της Αιγιάλης, ευτυχώς υπήρχε ο Μανωλιός ο Βασσάλος. Δεινός «μπαλαδόρος», όταν γέμιζαν τσιμέντο τα σοκάκια του οικισμού, φρόντισε να παραμείνει το χώμα μπροστά στην ταβέρνα «ο Νίκος» του γιου του. Έτσι έμεινε απείραχτο το παλιό «γήπεδο» όπου παίζονται μέχρι σήμερα οι «μπάλες».

Θεωρείται ότι και το παιχνίδι αυτό ξεκίνησε από την αρχαία Αίγυπτο. Στον 8ο αιώνα π.Χ. παιζόταν στην αρχαία Ελλάδα, κι ένας από τους φανατικούς παίχτες του ήταν ο Ιπποκράτης. Από τους αρχαίους Έλληνες πήραν τις «μπάλες» οι Ρωμαίοι κι απ’ αυτούς πέρασε στη δυτική Ευρώπη. Στη Γαλλία, που είναι ιδιαίτερα δημοφιλές, ονομάζεται «πετάνκ», στην Ιταλία «μπότσε» και στις αγγλοσαξωνικές χώρες «μπάλες» (bowls).

Στις «μπάλες» οι παίκτες χωρίζονται σε δύο ομάδες, που αποτελούνται από δύο ή τρεις παίκτες, τους «μπαλαδόρους». Κάθε παίκτης έχει στη διάθεσή του δύο ξύλινες μπάλες, διαφόρων διαστάσεων και βαρών, ανάλογα με τις επιλογές του «μπαλαδόρου».

Σημείο αναφοράς του παιχνιδιού είναι μία μικρή σφαίρα, που ονομάζεται «κόστο». Η ομάδα που θα ρίξει μία τουλάχιστον μπάλα της πιο κοντά στο «κόστο», κερδίζει την παρτίδα. Όσες μπάλες φέρει κοντά στο «κόστο» και μπροστά από τις αντίπαλες, τόσους πόντους κερδίζει. Το παιχνίδι τελειώνει όταν μία ομάδα κερδίσει ακριβώς 21 πόντους, γιατί αν τους ξεπεράσει τότε γυρίζει πίσω στους 15.

Όπως οι «μπίλιοι», έτσι και οι «μπάλες» κατασκευάζονται από πολύ σκληρό ξύλο. Οι «μπάλες» παίζονται αυθόρμητα και καθημερινά από γηραιούς και νέους Λαγκαδιανούς, αποτελώντας μια γνήσια λαϊκή διασκέδαση που δεν έχει σχέση με τουρισμό, πολιτιστικούς συλλόγους και καλοκαιρινές εκδηλώσεις.

Οι «μπαλαδόροι» της Λαγκάδας δίνουν ονόματα στις μπάλες τους, όπως Παύλος, Καφές και Λάζαρος. Παλιότερα τις ονόμαζαν με τα παρατσούκλια των καλύτερων παικτών, όπως «Μητσέας», «Χασαπάκι» και «Μανολάκι». Το έπαθλο για τη νικήτρια ομάδα ήταν λουκουμάκια ενώ σήμερα είναι ρακή με μεζέ.

Όχι μόνο στην Αμοργό, αλλά ίσως και στο Αιγαίο ολόκληρο, τα δύο αυτά αρχαία παιχνίδια παίζονται μόνο στην Αιγιάλη. Οι «μπάλες», σε μια παραλλαγή τους, παίζονταν και στην παλιά ορεινή πρωτεύουσα της Πάρου, τις Λεύκες, που είχαν έντονο κρητικό στοιχείο. Στις Λεύκες πάντως είχε ένα μεγάλο μετόχι η Μονή Χοζοβιώτισσας της Αμοργού, το οποίο ίσως να συνδέεται με τις «μπάλες».

Η παρουσία των δύο αρχαίων παιχνιδιών στην Αιγιάλη αποτελεί μυστήριο. Όπως μυστήριο είναι το γιατί οι «μπάλες» παίζονται μόνο στη Λαγκάδα και οι «μπίλιοι» μόνο στα Θολάρια.

Υπάρχουν κι άλλες αρχαίες συνήθειες που επιβιώνουν στην Αμοργό, όπως ο παρόμοιος με τις αγγειογραφίες στολισμός με κορδέλες στο αποκριάτικο έθιμο του «Καπετάνιου». Όπως τα πανηγύρια, που θυμίζουν τις γιορτές για την Ιτωνία Αθηνά, που περιγράφονται στις αρχαίες επιγραφές που έχουν βρεθεί στην Αμοργό.

Ψηλά από τα Θολάρια και τη Λαγκάδα της Αιγιάλης, η θέα αγκαλιάζει την υπόλοιπη Αμοργό. Από εκεί ψηλά οι πιστοί φίλοι του νησιού ξέρουν να διακρίνουν τον αρχαίο πύργο στο Ρίχτι, που αποτελεί το σύνορο της Αιγιάλης με τη Χώρα, και πιο πίσω δύο άλλα προϊστορικά μυστικά της Αμοργού. Το μυστηριώδες «Τραπεζοπέτρι» και τον παράξενο «Πύργο του Γιαννούλα».

Είναι αλήθεια ότι η Αμοργός έχει πολλά κρυμμένα μυστικά…

Πάσχα στην Αμοργό

2008-04-25T00:16:00.007+03:00

Δημοσιεύθηκε στο ένθετο «Ταξίδια» της «Καθημερινής», 23/04/2008

Το 1882 ο άγγλος αρχαιολόγος και περιηγητής Τζέημς Μπεντ επισκέπτεται τις Κυκλάδες. Καρπός του ταξιδιού του ήταν το βιβλίο «Κυκλάδες ή η ζωή με τους Έλληνες νησιώτες», που εκδόθηκε το 1885 στο Λονδίνο και περιλαμβάνει αυθεντικές και συναρπαστικές στιγμές για τις κυκλαδίτικες κοινωνίες στις πρώτες δεκαετίες μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους. Για την Αμοργό, ο Μπεντ αρχίζει την διήγησή του ως εξής:

«Η Αμοργός είναι το πιο μακρινό νησί του συμπλέγματος των Κυκλάδων και θα έλεγα ο προμαχώνας του σύγχρονου ελληνικού βασιλείου. Εκτός από το Πάσχα, θα ήταν ενδιαφέρουσα μία επίσκεψη σε οποιαδήποτε άλλη εποχή για τις περίεργες ενδυμασίες, τα έθιμα και την ανόθευτη απλότητα της Αμοργού. Αλλά οι πιο τυχεροί είναι αυτοί που μπορούν να την επισκεφτούν το Πάσχα, που είναι η μεγάλη γιορτή της Αμοργού, γιατί εδώ το Πάσχα γιορτάζεται διαφορετικά από τα άλλα μέρη της Ελλάδας».

Και συνεχίζει να γιορτάζεται διαφορετικά μέχρι τις μέρες μας, ακολουθώντας τα βυζαντινά έθιμα, μέσα σε μια ανοιξιάτικη φύση που προσφέρει απλόχερα ένα ατέλειωτο πλήθος αγριολούλουδων, χρωμάτων και αρωμάτων.

Τα αρώματα που κυριαρχούν, κι έξω στη φύση και μέσα στους οικισμούς της πασχαλιάτικης Αμοργού, είναι του φασκόμηλου και της ρίγανης. Από νωρίς το μεσημέρι της Μεγάλης Παρασκευής όλοι οι δρόμοι των χωριών, απ’ όπου θα περάσει ο Επιτάφιος, και το εσωτερικό των εκκλησιών στρώνονται με φρεσκοκομμένα ανθισμένα βλαστάρια δύο ειδών φασκόμηλου και ενός είδους άγριας ρίγανης που ονομάζεται «αργανιά». Απελευθερωμένα από τις πατημασιές των περαστικών τα αιθέρια έλαια, δημιουργούν μια μεθυστική ατμόσφαιρα στα χωριά της Αμοργού και αποτελούν ταυτόχρονα μια σπονδή στην φύση που αναγεννιέται και στον Θεό που ανασταίνεται.

Τα αναστάσιμα έθιμα της Αμοργού πηγαίνουν πολύ πιο πίσω από το βυζαντινή περίοδο και χάνονται στην προϊστορική εποχή. Το Σάββατο του Λαζάρου οι νοικοκυρές πλάθουν με ζυμάρι ανθρωπόμορφα σχήματα. Ονομάζονται «λάζαροι», «λαζαράκια» ή «κουκλάκια» και θυμίζουν τις μορφές των πρωτοκυκλαδικών εδωλίων, από τα οποία τα πιο γνωστά άλλωστε προέρχονται από την Αμοργό κι ονομάζονται επίσης «κουκλάκια». Τα τελευταία χρόνια το έθιμο τείνει να εγκαταλειφθεί και η αιτία είναι μάλλον πεζή. Οι σύγχρονοι φούρνοι εξαφάνισαν τους σπιτικούς φούρνους και οι Αμοργιανές σταμάτησαν να πλάθουν και να ψήνουν «λαζαράκια, με εξαίρεση λίγες οικογένειες.

Ο Τζέημς Μπεντ περιγράφει ένα ακόμα αρχαίο χθόνιο έθιμο από την Χώρα του 1882. Μια ομάδα παιδιών περιέφερε από σπίτι σε σπίτι μια ντυμένη κούκλα, που την ονόμαζαν «Λάζαρο», κι έλεγαν τραγούδια με θέμα το τι είδε ο Λάζαρος στον Κάτω Κόσμο. Στο τέλος οι νοικοκυρές τους φίλευαν με αυγά και τσουρέκια.

Μια χειροπιαστή απόδειξη για την αρχαιότητα των εθίμων της Αμοργού ήταν η λειτουργία μέχρι πρόσφατα του υδρομαντείου στον Άγιο Γιώργη τον Βαρσαμίτη. Οι Αμοργιανοί το συμβουλεύονταν κανονικά και θα συνέχιζαν πολλοί να το συμβουλεύονται έως σήμερα, αν δεν το είχε κλείσει στην δεκαετία 1960-70 με απόφασή του ο τότε μητροπολίτης Θήρας, Αμοργού και Νήσων.

Παρότι μερικά έθιμα αργοσβήνουν, λόγω της κοινωνικής εξέλιξης, στην Χώρα της Αμοργού δημιουργήθηκε ένα νέο πασχαλιάτικο έθιμο στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια. Το βράδυ της περιφοράς του Επιταφίου όλα τα στενά και τα σκαλιά του βυζαντινού οικισμού της Χώρας γεμίζουν με εκατοντάδες αυτοσχέδιες φωτιές, που ανάβονται σε μικρά πήλινα ή μεταλλικά σκεύη. Το έθιμο ξεκίνησε από την Απάνω Γειτονιά και σύντομα υιοθετήθηκε απ’ όλους. Τα τελευταία χρόνια η γενική φωταψία της Χώρας τη νύχτα της Μεγάλης Παρασκευής γίνεται πιο οργανωμένα, με την φροντίδα του Πολιτιστικού Συλλόγου «Σημωνίδης».

Η Χώρα της Αμοργού είναι ένας αυθεντικός βυζαντινός οικισμός. Ο οικιστικός της πυρήνας ανάγεται στην πρώιμη βυζαντινή περίοδο. Φαίνεται ότι από τον 7ο αιώνα και μετά οι επιδρομές των Αράβων στο Αιγαίο ανάγκασαν τους κατοίκους να μετατοπίσουν τους οικισμούς τους από τις παραλιακές θέσεις προς το εσωτερικό του νησιού, για λόγους ασφαλείας και καλύτερης αμυντικής οργάνωσης.

Γύρω από έναν φυσικό βράχο, με ίχνη κατοίκησης από την 3η π.Χ. χιλιετία, οι κάτοικοι των αρχαίων πόλεων Μινώας και Αρκεσίνης, συγκεντρώθηκαν σταδιακά στην βυζαντινή ακρόπολη του Κάστρου, όπως λεγόταν μέχρι πριν 100 περίπου χρόνια η σημερινή Χώρα της Αμοργού. Αντίστοιχα, στο ανατολικό άκρο του νησιού οι κάτοικοι της αρχαίας Αιγιάλης δημιούργησαν τον δικό τους βυζαντινό οικισμό, την Λαγκάδα, με παρόμοια χαρακτηριστικά μ’ αυτά του Κάστρου-Χώρας.

Η οικιστική οργάνωση της αμοργιανής Χώρας είναι τυπικά βυζαντινή. Ο φυσικός βράχος, που έχει λαξευτεί κατάλληλα, αντιστοιχεί στην βυζαντινή ακρόπολη. Κάτω από τον βράχο-ακρόπολη απλώνονται τα σπίτια της Χώρας, που συνδέονται με καμάρες και σχηματίζουν έναν λαβύρινθο στενοσόκακων, ο οποίος παλιότερα αποτελούσε στοιχείο της αμυντικής οργάνωσης και τώρα είναι χαρακτηριστικό της πολυφωτογραφημένης χωραΐτικης γραφικότητας. Ένα πλήθος βυζαντινών και μεταβυζαντινών ναών, ένα φαρδύ καλντερίμι (το «πλατύστενο») που διατρέχει τον οικισμό, μία κεντρική πλατεία (η «λόζα») και μια μικρότερη πλατεία (το «πλατεάκι») συμπληρώνουν την πολεοδομική φυσιογνωμία της Χώρας της Αμοργού.

Αν στην υπόλοιπη Ελλάδα το Πάσχα τελειώνει με το βράδυ της Ανάστασης και το αρνί της Κυριακής, στην Χώρα της Αμοργού ο αναστάσιμος εορτασμός συνεχίζεται για μία ακόμα εβδομάδα.

Ακολουθώντας αρχαία έθιμα, όπως αυτά καταγράφονται στις επιγραφές των τριών αρχαίων πόλεων του νησιού Μινώας, Αρκεσίνης και Αιγιάλης, την Κυριακή του Πάσχα βγαίνουν οι εικόνες από το μοναστήρι της Χοζοβιώτισσας και αρχίζει ο καθαγιασμός των περιοχών της Χώρας.

Το μοναστήρι της Παναγίας Χοζοβιώτισσας ιδρύθηκε γύρω στον 8ο αιώνα, στην εποχή της Εικονομαχίας. Η προφορική παράδοση και άλλα στοιχεία συνδέουν την ίδρυση του με καταδιωγμένους χριστιανούς από τους Αγίους Τόπους και την Κύπρο που βρήκαν καταφύγιο στην Αμοργό. Η μονή της Χοζοβιώτισσας και η Χώρα της Αμοργού είναι από τότε απόλυτα συνδεδεμένες.

Η λιτάνευση των εικόνων αρχίζει το απόγευμα της Κυριακής του Πάσχα. Με προπομπό το λάβαρο της Αναστάσεως, οι εικόνες της Παναγίας Χοζοβιώτισσας και του Αγίου Γεωργίου του Βαρσαμίτη μεταφέρονται στην Χώρα, στο ναό του Χριστού Φωτοδότη που είναι ένα ακόμα βυζαντινό μνημείο της Χώρας. Τις επόμενες μέρες οι εικόνες πηγαίνουν στον Βαρσαμίτη κι από εκεί κατεβαίνουν στα Κατάπολα. Έτσι καθαγιάζονται τα χωράφια, τα βοσκοτόπια, το λιμάνι και η θάλασσα.

Μία άλλη ομάδα εικόνων πηγαίνει στην Αιγιάλη, για τον καθαγιασμό του ανατολικού άκρου της Αμοργού με τους οικισμούς Λαγκάδα, Θολάρια, Ποταμό, Στρούμπο και Όρμο. Την Κυριακή του Θωμά οι εικόνες επιστρέφουν στο μοναστήρι της Χοζοβιώτισσας.

Μέσα σε μια φύση που πάλλεται από χρώματα και αρώματα, πάνω από κάθετους γκρεμούς και σε παλιά μονοπάτια που σου δίνουν την αίσθηση ότι πετάς πάνω από την θάλασσα, μέσα από ανθισμένα λιβάδια και υγρές ρεματιές με το άρωμα του φασκόμηλου και της ρίγανης να διαχέονται στην ατμόσφαιρα, τα πασχαλινά έθιμα της Αμοργού συνδέουν με τα αόρατα νήματά τους τα ψηφιακό μας σήμερα με τους βυζαντινούς «λάζαρους» και τα πρωτοκυκλαδικά «κουκλάκια».

Κι όπως γινόταν πάντοτε σε κάθε γιορτή στην Αμοργό, από την πρωτοκυκλαδική Μαρκιανή, την ομηρική Μινώα, την κλασική Αιγιάλη, την ελληνιστική Αρκεσίνη και το βυζαντινό Κάστρο, έτσι και στη σημερινή Χώρα η μεγάλη γιορτή τελειώνει με μουσικές, τραγούδια και κυκλικούς χορούς.

Το παζάρι του Περαιά

2008-03-15T23:07:00.005+02:00

Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Εικόνες» το 1988, με τίτλο «Πάρε κόσμε»

Πειραιάς. Κυριακή πρωί. Από την πλατεία Ιπποδαμείας και παράλληλα με τις γραμμές του ηλεκτρικού σιδηρόδρομου, ένα πολύβουο πλήθος ξεχύνεται μέσα στην οδό Αλιπέδου. Άλλοι αγοράζουν, άλλοι διαλαλούν, άλλοι παζαρεύουν… Βρισκόμαστε στο παζάρι του Πειραιά. Εδώ γίνεται, κάθε Κυριακή, ένα από τα 2-3 πραγματικά παζάρια ολόκληρης της Ελλάδας.

Το παζάρι είναι μια πραγματική λαϊκή αγορά, όπου ο καθένας μπορεί, όχι μόνο να αγοράσει τα πιο ετερόκλητα εμπορεύματα, αλλά και να πουλήσει κάθε είδους αντικείμενο. Είδη ένδυσης, τρόφιμα, περίεργα αντικείμενα, εξωτικά είδη, ωδικά πουλιά, παλιά αντικείμενα, εργαλεία, είδη νοικοκυριού, παλιά ανταλλακτικά και εξαρτήματα μηχανών, βιβλία, περιοδικά, δίσκοι, κασέτες και στρατιωτικό υλικό εξοπλισμού είναι ένας μέρος των εμπορευμάτων που πουλιούνται στο παζάρι του Πειραιά. Με δυο λόγια, ό,τι μπορεί να φανταστεί ο νους του επαγγελματία αλλά και του αυτοσχέδιου πωλητή της Κυριακής.

Ο Πειραιάς, παρά τις αλλαγές των τελευταίων χρόνων, παραμένει το μεγαλύτερο οικονομικό κέντρο της χώρας. Και κάτι ακόμη: μαζί με τις συνοικίες του (Δραπετσώνα, Κερατσίνι, Ταμπούρια, Νίκαια, Κορυδαλλός, Πέραμα, Αμφιάλη…) είναι η πόλη του μόχθου, της φτωχολογιάς, του εργατόκοσμου και της προσφυγιάς. Μια πόλη που, παρότι ενώθηκε με την Αθήνα, διατηρεί την δική της φυσιογνωμία, τον δικό της τρόπο ζωής, τους δικούς της ανθρώπους. Και φυσικά το δικό της παζάρι.

Αλλά για να καταλάβουμε την λειτουργία του παζαριού στον σημερινό Πειραιά, είναι απαραίτητο να αναφερθούμε στην ιστορία του μεγάλου μας λιμανιού, στην παλιά του αγορά «στου Καραϊσκάκη», στο προσφυγικό ρεύμα και στον εργατόκοσμο του Πειραιά.

Στην διάρκεια της τουρκοκρατίας ο Πειραιάς είχε ερημωθεί. Όταν οι Έλληνες απελευθέρωσαν την περιοχή, στις 25 Ιανουαρίου 1827, βρήκαν μόνο το παράπηγμα ενός γέρο – Τούρκου τελωνοφύλακα, τα σπίτια 6 ψαράδων και το μισοκαταστραμμένο μοναστήρι του Αγίου Σπυρίδωνα με 10 καλόγερους. Υπήρχε ακόμη το σπιτάκι, που είχε χτίσει το 1776 ένας περίεργος Γάλλος, που ονομαζόταν Καϊράκ.

1827 λοιπόν. Επίσημος πληθυσμός του Πειραιά: κάτοικοι 22..!

Η εξέλιξη που ακολούθησε ήταν ταχύτατη.

1834: κάτοικοι 600

1854: κάτοικοι 6.000

1907: κάτοικοι 73.579

1920: κάτοικοι 133.482

1928: κάτοικοι 189.620

Με την ανάπτυξη του λιμανιού και την εγκατάσταση δεκάδων βιομηχανιών, ο Πειραιάς έγινε το πρώτο οικονομικό κέντρο της Χώρας. Εδώ ξεμπάρκαραν οι περιπλανώμενοι της εσωτερικής μετανάστευσης. Εδώ δημιούργησαν οι μετανάστες ολόκληρες συνοικίες, που πήραν το όνομά τους από τον τόπο καταγωγής τους, όπως τα Μανιάτικα που διατηρούνται μέχρι σήμερα. Λιμενεργάτες, βιομηχανικοί εργάτες και ναυτικοί είχαν αυξήσει τον αρχικό πληθυσμό, κατά 3.380 φορές στις αρχές του αιώνα μας.

Το παζάρι του Πειραιά, τα «Παλιατζίδικα», βρίσκονταν εκείνη την εποχή στην οδό Κοραή, απέναντι από το Δημοτικό Θέατρο. Μετά την Μικρασιατική Καταστροφή, πολλοί πρόσφυγες ήρθαν στην αγορά αυτή, άνοιξαν καταστήματα και της πρόσθεσαν το δικό τους χρώμα.

Αλλά σύντομα η αγορά μεταφέρθηκε στην πλατεία Καραϊσκάκη. Στην αρχή λειτουργούσε μέσα σε δύο στοές, από τις οποίες στην πρώτη πουλούσαν λαχανικά και στην δεύτερη μεταχειρισμένα ρούχα και παλιοσίδερα. Η αγορά «στου Καραϊσκάκη» πολύ γρήγορα αναπτύχθηκε. Ανάμεσα στ’ άλλα, έγινε και το λίκνο του ρεμπέτικου τραγουδιού.

Βρισκόμαστε λίγο μετά το 1922. Στον πληθυσμό του Πειραιά έχουν προστεθεί τώρα και χιλιάδες πρόσφυγες. Ο Μάρκος Βαμβακάρης, ο «πατριάρχης του ρεμπέτικου», εσωτερικό μετανάστης κι αυτός, έφτασε στον Πειραιά από τη Σύρα στα 1917. Γέννημα της Σύρας, θρέμμα όμως του Πειραιά, όπου και πέθανε (Νίκαια) το 1972, στην «Αυτοβιογραφία» του (επιμέλεια Αγγέλας Κάιλ) αφηγείται για κείνη την εποχή:

«Πειραιάς εδώ. Λιμάνι. Ο κόσμος αλητεμένος. Τα παιδιά: άλλος έπαιζε χαρτιά, άλλος γύριζε στις γυναίκες, άλλος κάπνιζε… Θυμάμαι την καταστροφή και τους πρόσφυγες, Πώς να σας το χαρακτηρίσω αυτό το πράγμα; Καταστροφή. Δεν ήσαστε από μια μεριά να δείτε τι είχε γίνει. Έμενε ο κόσμος εκεί στα βαγόνια των σιδηροδρόμων. Έμενε εκεί που είχε καμιά αποθήκη εγκατελειμμένη. Τσαντίρια κάνανε, Καταστροφή, μεγάλη καταστροφή παιδί μου… Τη μουσική την ωφέλησαν οι πρόσφυγες. Βέβαια. Όταν ήρθαν από τη Μικρά Ασία, ασφαλώς ήρθανε και οι μουσικοί τους. Αυτοί οι άνθρωποι ήταν μαθημένοι να δουλεύουν και να γλεντάνε».

Με την συνδρομή του προσφυγικού στοιχείου, στο λιμάνι του Πειραιά γεννήθηκε το ρεμπέτικο και λαϊκό τραγούδι με την μορφή που το ξέρουμε σήμερα. Στα «Ρεμπέτικά Τραγούδια» του ο Ηλίας Πετρόπουλος γράφει:

«Τα ρεμπέτικα μολονότι εν πολλοίς έχουν τις ρίζες τους στη Σμύρνη, κυρίως στον Πειραιά και τη Θεσσαλονίκη εκαρποφόρησαν. Στον Πειραιά πριν το 1936, βασικόν επίκεντρον ρεμπέτηδων ήταν η συνοικία Καραϊσκάκη. Εκεί διαβιούσαν ο Σκριβάνος, ο Μπάτης, ο Μάρκος, ο Στράτος, ο Μάθεσης, ο Δελιάς, ο Γενίτσαρης, ο Κερομύτης, ο Παπαϊωάννου, ο Καρυδάκιας, ο Στεφανάκος, ο Χατζηχρήστος και άλλοι δευτερότεροι».

Χαρακτηριστική αναφορά στην αγορά «στου Καραϊσκάκη» γίνεται σ’ ένα πολύ γνωστό ρεμπέτικο τραγούδι του Μιχάλης Γενίτσαρη:

Εγώ μάγκας φαινόμουνα

να γίνω από μικράκι

μ’ αρέσανε τα όμορφα

κι έμαθα μπουζουκάκι.

Αντί σχολιό μου επάγαινα

μεσ’ στου Καραϊσκάκη

να μάθω το μπουζούκι μου

και το μπαγλαδάκι.

Εκτός από τον Δελιά, τον Μάρκο και τον Στράτο (Παγιουμτζή), στην πρώτη κλασική ρεμπέτικη κομπανία συμμετείχε και ο Μπάτης. Αυτός μάλιστα διατηρούσε «μεσ’ στου Καραϊσκάκη» ένα καφενείο – τεκέ, όπου σύχναζαν όλοι οι μάγκες της εποχής.

Η αγορά «του Καραϊσκάκη» καταστράφηκε από μια μεγάλη πυρκαγιά στα 1937. Λέγεται ότι η αστυνομία, μη μπορώντας να ελέγξει τους ανθρώπους που δρούσαν σ’ εκείνο το προπολεμικό παζάρι του Πειραιά, έβαλε η ίδια φωτιά «στου Καραϊσκάκη» και… ξεμπέρδεψε έτσι με το πρόβλημα.

Μετά την πυρκαγιά, το παζάρι μεταφέρθηκε σιγά σιγά στην σημερινή του θέση. Η οδός Αλιπέδου γέμισε με ξύλινες παράγκες, εμπορεύματα και παλιατζίδικα. Λίγο μετά τον πόλεμο, υπήρχαν ακόμη και μερικά «μαγαζιά» στην Αλιπέδου που πουλούσαν ένα «πανάρχαιο εμπόρευμα», όπως το γνωστό στους παλιούς Πειραιώτες «σπίτι της Κατίγκως»…

Δυστυχώς όμως για τους ανθρώπους του παζαριού του Πειραιά μια… «επιχείρηση αρετής» του περιβόητου χουντικού δημάρχου Αρ. Σκυλίτση ισοπέδωσε με μπουλντόζες στα χρόνια της δικτατορίας τις περισσότερες παράγκες και τα μαγαζιά του παζαριού. Σώθηκαν 4-5 παλαιοπωλεία, στεγασμένα σε υπόγεια, και γύρω από αυτά ξαναζωντάνεψε με τον καιρό το παζάρι του Πειραιά.

Σήμερα, ακμαιότατο σαν ζωντανός οργανισμός, το παζάρι του μεγάλου λιμανιού τροφοδοτεί με φθηνά εμπορεύματα τις ανάγκες του εργατόκοσμου και της φτωχολογιάς του Πειραιά. Εδώ έρχονται κι οι ξένοι μετανάστες εργάτες, που δουλεύουν στην περιοχή της Αττικής, και πολλοί επαρχιώτες που φιλοξενούνται σε φιλικά τους σπίτια και θέλουν να κάνουν τα τελευταία ψώνια τους πριν πάρουν το πλοίο της επιστροφής.

Δεν είναι περίεργο λοιπόν, που συναντήσαμε στο πειραιώτικο παζάρι της Κυριακής Μαύρους εργάτες να παζαρεύουν ρουχισμό, μια νησιώτισσα με το κίτρινο μαντήλι στο κεφάλι της να δοκιμάζει βαμβακερές νυχτικιές και μια μητέρα από εργατική συνοικία του λιμανιού να αγοράζει αθλητικά παπούτσια στον γιόκα της.

Κι ακόμη: Τον ναυτικό Γεράσιμο Λεγάτο να πουλάει πορτατίφ που έφερε σε ένα από τα ταξίδια του και να λέει «ένα μεροκάματο θέλω να βγάλω. Δύσκολοι καιροί με την ανεργία που έχει το επάγγελμά μας». Τον λιμενεργάτη Κώστα Τρ…ο να πουλάει φλώρια και καρδερίνες, που έπιασε με ξώβεργες στη Σαλαμίνα και να μη θέλει να φωτογραφηθεί, ούτε να μας πει το όνομά του, γιατί «το πιάσιμο και το εμπόριο πουλιών απαγορεύεται κι άμα σε πιάσουν, άντε μετά να καθαρίσεις».

Στο παζάρι του Πειραιά όλοι έρχονται να αγοράσουν ή να πουλήσουν. Λίγοι είναι αυτοί που έρχονται για να χαζέψουν, όπως συμβαίνει στο Μοναστηράκι. Στην περιφέρεια του παζαριού, υπάρχουν ερασιτέχνες αλλαντοποιοί που πουλάνε χωριάτικα λουκάνικα, ουρανοκατέβατοι μανάβηδες που διαθέτουν σκόρδα από το χωριό τους, γύφτοι με λαχανικά εποχής, ψησταριές για σουβλάκια, καθότι ο ποδαρόδρομος και το ψάξιμο ανοίγουν την όρεξη των κυριακάτικων πελατών του παζαριού.

Υπάρχουν βεβαίως και 4-5 παλαιοπωλεία, που είναι ανοιχτά όλη την εβδομάδα κι όπου μπορεί ο συλλέκτης να βρει σπάνια κομμάτια, ανάλογα με τα ενδιαφέροντά του.

Όμως πάνω από όλα, κάθε Κυριακή στον Πειραιά, συμβαίνει ένα γνήσιο λαϊκό πανηγύρι. Λειτουργεί μια πραγματική αγορά φτήνιας για την φτωχολογιά και τον εργατόκοσμο του Πειραιά.

Η αγορά που γέννησε το σημερινό παζάρι είναι, όπως είδαμε, η ξακουστή πλατεία Καραϊσκάκη, που στάθηκε το λίκνο του ρεμπέτικου τραγουδιού.

Ένα ρεμπέτικο του Γ. Ροβερτάκη, με τίτλο «Να τι βγαίνει από εκεί», ίσως να μας δίνει ακόμη και σήμερα την διαφορά που υπάρχει ανάμεσα στο Γουσουρούμ της Αθήνας και στο παζάρι του Πειραιά. Ίσως να μας δείχνει και το πόσο διαφορετικό είναι το μεγάλο λιμάνι μας. Ο Πειραιάς.

Λέει το τραγούδι:

«Ο Πειραιάς βγάζει εργάτες,

η Αθήνα αριστοκράτες,

το Κολωνάκι τους λιμοκοντόρους

κι οι Τζιτζιφιές τους σαλταδόρους»

Οι εργάτες του Πειραιά είναι οι περισσότεροι πελάτες του παζαριού. Οι λιμοκοντόροι δεν έχουν θέση εδώ. Γιατί εδώ γίνεται κάθε Κυριακή ένα από τα 2-3 πραγματικά παζάρια ολόκληρης της Ελλάδας.