Παρασκευή, 28 Οκτωβρίου 2011

Το ΟΧΙ του 1940 και η καθημερινή ζωή


Τις μέρες αυτές γιορτάζουμε την επέτειο της "28ης Οκτωβρίου 1940". Για τους περισσότερους από μας, το "Επος του 1940" σχετίζεται απλώς με τις καθιερωμένες γιορτές και παρελάσεις. Δεν ζήσαμε τα δραματικά γεγονότα εκείνης της εποχής και τα όσα γνωρίζουμε, τα μάθαμε διαβάζοντας βιβλία ιστορίας ή βλέποντας τα αφιερώματα της τηλεόρασης.
Αλλά και τα βιβλία και τ' αφιερώματα δεν μπορούν να μας δώσουν την ατμόσφαιρα των ημερών εκείνων. Πως ήταν η καθημερινή ζωή; Ποια πρόσωπα κυριαρχούσαν στην επικαιρότητα; Ποιές ήταν οι λεπτομέρειες και τα μικρά γεγονότα που νοστίμιζαν την καθημερινότητα; Πως κυλούσαν, παράλληλα με τις μάχες στο μέτωπο, τα πράγματα στα μετόπισθεν;
Απαντήσεις σ' όλα αυτά μπορούμε να βρούμε στις εφημερίδες της εποχής εκείνης. Μία από τις ελάχιστες εφημερίδες, που κυκλοφορούσαν τότε και συνεχίζουν την έκδοση τους και σήμερα, είναι το ΕΘΝΟΣ. Οι σελίδες του "Εθνους" του 1940 είναι μια πολύτιμη πηγή πληροφοριών για τους ιστορικούς. Ακριβώς γιατί, παρά την λογοκρισία της μεταξικής δικτατορίας, καταγράφουν σε ικανοποιητικό βαθμό την ατμόσφαιρα εκείνης της δύσκολης εποχής.
Ας μεταφερθούμε λοιπόν στην Ελλάδα του 1940, μέσα από τις σελίδες του "Εθνους".

­Ανήσυχο καλοκαίρι­

1 Iουλίου 1940. "Εθνος, εσπέρα Δευτέρας. "Κύριος τίτλος: "Ο Χίτλερ επεσκέφθη την Γραμμήν Μαζινό και Αλσατίαν. "Ο αναγνώστης της εφημερίδας είχε κάθε λόγο να νοιώθει ανήσυχος εκείνο το καλοκαίρι του 1940. Εδώ και μήνες, διάβαζε τις φοβερές ειδήσεις από τον μεγάλο πόλεμο, που σκορπούσε τον όλεθρο στην Ευρώπη; Ποιές ήταν αυτές οι φοβερές ειδήσεις;
1938. Η φασιστική Ιταλία -που κατέχει τα Δωδεκάνησα- εισβάλει και κατακτά την Αλβανία. Η ναζιστική Γερμανία επιτίθεται στην Πολωνία και αναγκάζει τους Γάλλους και τους Αγγλους να της κηρύξουν τον πόλεμο.
1939. Η Σοβιετική Ενωση επιτίθεται στην Φινλανδία. Οι Γερμανοί καταλαμβάνουν την Δανία και εισβάλουν στη Νορβηγία.
1940. Στις 10 Μαϊου η Γερμανία αρχίζει την επίθεση της ενάντια στην Γαλλία. Μέσα σε ελάχιστες μέρες οι Ναζί καταλαμβάνουν την Ολλανδία, το Βέλγιο και το Λουξεμβούργο. Στις 14 Ιουνίου πέφτει το Παρίσι. Στις 22 Ιουνίου η Γαλλία συνθηκολογεί.
Ακριβώς για την επίσκεψη του Χίτλερ στα κατακτηθέντα γαλλικά εδάφη, διάβαζε ο αναγνώστης του "Εθνους" εκείνο το απόγευμα της 1ης Ιουλίου 1940. Κι έβλεπε ότι τα σύννεφα του πολέμου, αργά αλλά σταθερά, σκέπαζαν και την Ελλάδα.
Πραγματικά, όλο το καλοκαίρι του 1940 οι κύριοι τίτλοι του "Εθνους" αφορούσαν τον πόλεμο, που πλησιάζε και στα μέρη μας. Να μερικοί:
Αγγλική επίθεσις εις Αν. Αφρικήν. Μεγάλαι αερομαχίαι ιταλικών - αγγλικών αεροπλάνων. Επιδρομή ιταλικών αεροσκαφών εις Αλεξάνδρειαν. Νέα γερμανική επίθεσις εις Αγγλίαν. Οι Ούγγροι εισέβαλαν εις Τρανσυλβανίαν. Το Βουκουρέστιον θα βυθίζεται τελείως εις το σκοτάδι κατά το διάστημα της νυκτός.
Μια εξαίρεση στην μονοπώληση της πρώτης σελίδας από τον πόλεμο, έγινε όταν γιορτάστηκε η επέτειος της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου, που είχε επιβάλει ο Μεταξάς το 1936. Ολες οι εφημερίδες καταχώρησαν υποχρεωτικά προπαγανδιστικά κείμενα για το τι έκανε ο "αρχηγός" στην οικονομία, στην άμυνα, στους εργάτες, στο... χαμομήλι και στα... άδεια σωληνάρια οδοντόπαστας.
Ανάμεσα στις τόσες κυβερνητικές ανακοινώσεις, έκπληκτος ο αναγνώστης του "Εθνους" διάβαζε και την ακόλουθη.
"Υπό του κ.Πρωθυπουργού ενεκρίθη όπως υπό των μελών της ΕΟΝ διενεργηθούν: Περισυλλογή αχρήστου χάρτου. Ερανος μαθητικών βιβλίων. Ερανος γραμματοσήμων. Περισυλλογή σωληναρίων οδοντόπαστας, μετάλλων και ξυριστικών λεπίδων. Συλλογή χαμομηλίου. Ως προς την συλλογήν χαμομηλίου ο κ. Πρωθυπουργός επισημαίνει: Λόγω της εποχής του έτους, η συλλογή αύτη δύναται να γίνη μόνον εις τας Βορείους επαρχίας του Κράτους (Μακεδονία - Θράκη). Θα οργανωθούν εκδρομαί δια την περισυλλογήν χαμομηλίου, καθ' ήν απαγορεύεται η εκρίζωσις. Θα ληφθή μέριμνα, ώστε το συλλεγησόμενον χαμομήλιον να είνε καθαρόν, άνευ χόρτων και χωμάτων. Εκαστος φαλαγγίτης ή φαλαγγίτισσα θα φροντίση να αποξηράνη το χαμομήλιον και να το παραδώση εις το τμήμά του. Το συλλεγησόμενον χαμομήλιον θα αποσταλή εντός καθαρών σάκκων εις την Κ.Δ. της ΕΟΝ."
Η ΕΟΝ ήταν η νεολαία της μεταξικής δικτατορίας και ήταν οργανωμένη κατά τα φασιστικά πρότυπα. Το καλοκαίρι του 1940 ο Μεταξάς έβαζε τη νεολαία του μπροστά σ' ένα σοβαρότατο καθήκον. Να... μαζέψει χαμομήλι.
Αυτή ήταν βέβαια η γελοία πλευρά της φασιστικής δικτατορίας. Υπήρχε και η άγρια: διώξεις, εξορίες, φυλακίσεις, βασανισμοί. Μάλιστα ο Μεταξάς   για να δείξει ένα φιλολαϊκό πρόσωπο, έστελνε στην εξορία εμπόρους και επαγγελματίες για συνηθισμένες αγορανομικές παραβάσεις, μέσω των "Αισχροδικείων" που είχε συστήσει.
Μία κυβερνητική ανακοίνωση του καλοκαιριού του 1940, αναφέρει ένα μακρύ κατάλογο καταδικασθέντων από το Αισχροδικείο σε εξορία. "Οι γαλακτοπώλαι (...) διότι επώλουν γάλα νερωμένον κατά 12% και ο (...) διότι επώλει γιαούρτην αποβουτυρωμένην κατά 17%. Ο έμπορος (...) διότι εχρησιμοποίει εις την πώλησιν υφασμάτων πήχυν ελλιπή. Οι αρτοποιοί (...) διότι εχρησιμοποίουν δια την παρασκευήν άρτου άλευρα ακοσκίνιστα. Ο παντοπώλης (...) διότι επώλει κανέλλαν νοθευμένην."
Αλλά εκτός από την τρομοκρατία που ασκούσε η δικτατορία,υπήρχε και το πρόβλημα της έλλειψης άγαθών, λόγω του πολέμου. Το καλοκαίρι  του 1940 το "Εθνος" δημοσίευε συχνά ειδήσεις, σαν κι αυτές:
"Εξεδόθησαν οδηγίες για το πως θα χρησιμοποιηθούν τα δελτία δια την προμήθειαν άρτου και τροφίμων. Οι κυνηγοί εζήτησαν από το υφυπουργείον Αγορανομίας δελτία τροφίμων και δια τους κυνηγετικούς κύνας- το υφυπουργείον υπεσχέθη να μελετήση το ζήτημα. Οι επιθυμούντες βενζίνην θα αποτείνωνται εις το αστυνομικόν τμήμα της περιφερείας των, το οποίον και θα εξετάζη εάν η αίτησις των είνε δικαιολογημένη -ακολούθως θα λαμβάνουν δελτίον με 4 κουπόνια."
Πόλεμος στην Ευρώπη. Δικτατορία στην Ελλάδα. Ελλειψη αγαθών. Στερήσεις. Σαν να μην έφταναν όλ' αυτά, και...
Και στις 16 Αυγούστου ο τίτλος του "Εθνους" πληροφορεί: "Τορπιλλισμός της Ελλης χθες εις την Τήνον υπό αγνώστου υποβρύχιου". Η λογοκρισία δεν άφησε να γραφτούν λεπτομέρειες για τον τορπιλλισμό. Αλλά ήταν φανερό πλέον: Ο πόλεμος χτυπούσε και την πόρτα της Ελλάδας.
Εκείνο το καλοκαίρι του 1940 ήταν πράγματι ένα πολύ ανήσυχο καλοκαίρι.

­Και η ζωή συνεχίζεται­

Καλοκαίρι του 1940. Οι Γερμανοί βρίσκονται στην Ρουμανία. Οι Ιταλοί βρίσκονται στην Αλβανία. Δελτία στα τρόφιμα, κουπόνια σ' άλλα αγαθά. Αλλά οι καθημερινές ανάγκες παραμένουν. Κι έτσι η ζωή συνεχίζεται...
Καλοκαίρι. Και στην Ελλάδα οι καύσωνες δεν έρχονται με το... δελτίο. Ζέστη και το 1940 και το "Εθνος" γεμίζει τον Ιούλιο από διαφημίσεις για "τα ιαματικά Λουτρά Αιδηψού", τα "θαυμάσια Λουτρά Μοσκόβου", το Λουτράκι και την Βουλιαγμένη που είχε  εξασφαλισμένην στην Αθήνα "την επάνοδον εκ των λουτρών με κλειστά αυτοκίνητα".
Εκείνη την εποχή οι διακοπές γινόντουσαν στις λουτροπόλεις, που διέθεταν συνήθως ιαματικά λουτρά, ξενοδοχεία, κοσμική ζωή και καζίνα (Λουτράκι). Αυτές οι διακοπές αφορούσαν βέβαια τους πλούσιους. Ο φτωχόκοσμος έπαιρνε κουρουλούδες και πήγαινε με όποιο μέσο μπορούσε στον Αλιμο, στο Ελληνικό, στο Καβούρι, στον Λαιμό ή στην Πεντέλη. Αλλά και οι φτωχοί μπορούσαν να πάρουν τα ιαματικά τους λουτρά.
Στις 4 Ιουλίου 1940 στο "ΕΘνος" διαφημίζονται τα "Ιαματικά Λουτρά καθηγητού Δαμβέργη. Εξυπηρετούν άριστα τους μη δυνάμενους να μεταβούν εις τας ιαματικάς πηγάς. Κεντρική παρακαταθήκη: Φαρμακείον Δαμβέργη, Πανεπιστημίου 51, τηλ. 30.123." Ο φτωχόκοσμος αγόραζε το 1940 τα ιαματικά του λουτρά μέσα σε... μπουκάλια.
Οι φτωχοί ήταν φυσικά η μεγάλη  πλειοψηφία. Ομως και η κατανάλωση ήταν κατανάλωση... Εκτός από τον καθηγητή Δαμβέργη και πολλοί άλλοι διαφημίζονται στο "Εθνος". Οπως:
Η γνήσια κλωστή ΚΙΘΑΡΑ σας δίδει δωρεάν και μια βελόνα. Καπνοβιομηχανία Λέρτα, σιγαρέττα Ερμής, μεγάλο (πακέτο) 12, μικρό 6 δρχ. Ωραία λευκά δόντια με την οδοντόπαστα Χλωροδόντ.
Αλλά δεν ήταν και τόσο διαφορετικά από τα σημερινά όλα τα προϊόντα του 1940. Το αποδεικύνουν άλλες διαφημίσεις.
"Θέλετε να μαυρίσετε γρήγορα, χωρίς να πάθετε εγκαύματα; NIVEA λάδι και κρέμα. Λαμπρύνετε το χαμόγελο σας με KOLYNOS. Ως δια μαγείας θ' αποκτήσετε λευκά ωραία δόντια και σαγηνευτικό χαμόγελο. Τα φιλμ σας να είναι Agfa Isopan. Ασπιρίνη BAYER. Mηχανή και φιλμ KODAK. Η εξασφάλισις της επιτυχίας."
Τελείως διαφορετικά όμως ήταν τα αθλητικά θεάματα. Εκείνο το καλοκαίρι του 1940 εγκανιάστηκε το γυμναστήριο του Πανιωνίου. Το ποδοσφαιρικό γήπεδο ήταν χωμάτινο και ο στίβος στρωμένος με καρβουνόσκονη. Καρβουνόσκονη είχε και το Παναθηναϊκό Στάδιο. Υπήρχαν ακόμη το γήπεδο του Παναθηναϊκού στην προϊστορική του φάση και στον Πειραιά το Ποδηλατοδρόμιο (σήμερα, Στάδιο Καραϊσκάκη).
Πολύ δημοφιλής ήταν ο κλασσικός αθλητισμός. Οργανώθηκαν μάλιστα τότε και παρά τα προβλήματα που υπήρχαν, εκδρομές για τους Βαλκανικούς Στίβου της Κωνσταντινούπολης. Στο ποδόσφαιρο υπήρχαν μόνο τοπικά πρωταθλήματα. Και φυσικά υπήρχαν "περίεργες"ομάδες. Να η αθλητική κίνηση μιας Κυριακής του Σεπτέμβρη του 1940.
"Εις το Στάδιον διεξήχθη αθλητική συνάντησις μεταξύ Αθηνών και μικτής Περιχώρων - Επαρχιακών Πρωταθλητών. Επρώτευσαν: 100 μ. Ιακαωβίδης (Περιχ.) 11"5/10. Ελεύθερη δισκοβολία, Σύλλας (Περιχ.) 45.91 μ. Αλμα επί κοντώ, Θάνος  (Αθηνών) 3,85 μ. Τριπλούν, Γονατάς (Αθηνών) 13,18 μ.
Τα αποτελέσματα των ποδοσφαιρικών συναντήσεων.
Αθηνών: Παναθηναϊκός - Ατρόμητος 2-0. ΑΕΚ - Αρίων 2-1. Απόλλων - Ενωσις Παγκαρατίου 6-0. Αθηναϊκός - Αστήρ 1-1.
Πειραιώς: Ολυμπιακός - Κεραμεικός 7-0. Εθνικός  - Προοδευτική 2-2.
Αλλαι κατηγορίαι: Αττικός - Γουδί 8-0. Ολυμπιακός Αθηνών - Δάφνη 1-0. Ελληνορωσικός - Ατλας 4-2. Μικρασιατική - -Πανερυθριακός 2-1. Φωστήρ - Ενωσις Νέας Ιωνίας 5-4. Β' ΑΕΚ - Β'Αρίωνος 10-2. Τσικό Παναθηναϊκού - Τσικό Αθηναϊκού 2-0."
Τότε στην ψυχαγωγία δεν κυριαρχούσε το ποδόσφαιρο. Υπήρχαν το θέατρο, το βαριετέ, τα κοσμικά κέντρα και μια νέα συναρπαστική τέχνη, ο κινηματογράφος. Και φυσικά ο Καραγκιόζης. Στις σελίδες του "Εθνους" διαβάζουμε:
"Θέατρον Λυρικόν. Θίασος Κοτοπούλη. Κωμωδία των Λαμπίς και Μαρτέν "Το ταξίδι του κ. Πέρισον". Σκηνοθεσία: Καρόλου Κουν. Πέρισον ο κ.Βασίλης Λογοθετίδης.
ΑΘΗΝΑΙΟΝ. "Η Αθήνα του 40". Επιθεώρησις των Ευαγγελίδη - Γιαννουκάκη. Μουσική: Κώστας Γιαννίδης. Συμμετέχουν: Κυριακός, Κοκκίνης, Φιλιππίδης. Η Λουίζα Ποζέλλι και η Σοφία Βέμπο. Χορός: Α. Γριμάνης και Ι. Φλερύ.
Θέατρον ΚΑΜΕΛΙΑ, Τέρμα Πατησίων. Απόψε 10.15 μ.μ. Ο ΑΤΤΙΚ παρουσιάζει την Μάντρα 1940 με σύμπραξη της ΔΑΝΑΗΣ. Αύριον η Μάντρα παίζει στην Διάνα Π. Φαλήρου.
Ριάλτο, Αγίου Μελετίου Κυψέλης. Τραμ και λεωφορεία Νο 2. Η βασίλισσα των δίσκων ΔΑΝΑΗ με την κιθάρα της σε ελληνικό και ξένο ρεπερτόριο.
ΟΑΣΙΣ. Γενική αλλαγή προγράμματος. Το ντούο Σούλις, η Ζεχρά Χανούμ και ο Σαχίμπ Μπέης. Επίσης το παιδί -φαινόμενο ΝΙΝΗ ΖΑΧΑ.
ARGENTINA. Καλαμάκι. Πρώτη εμφάνισις προ του αθηναϊκού κοινού της Ελληνίδος ντιζέζ Ρένας Βλαχοπούλου στα πιο μοντέρνα τραγούδια.
ΜEDIA LUZ. Dansing - Restaurant. Φωκίωνος Νέγρη 26. Ορχήστρα  τζαζ   και οργάνων Μπέμπη Σταυράκη. Νούμερα εκλεκτά. Εκθεσις φαγητών και σπεσιαλιτέ.
Το ξενοδοχείο Σέσιλ στην Κηφισσιά αναγγέλει κάθε Τρίτη και Κυριακή χορούς και κάθε Παρασκευή ορχήστρα τσιγγάνων.
Το ΣΙΝΕΑΚ μέσα στην ολόδροση αίθουσα του προβάλει: ΚΥΤΤΑΞΤΕ ΤΟ ΠΟΥΛΑΚΙ, αστειότατη κωμωδία που θα προκαλέσει τα ξεκαρδιστικώτερα γέλια. ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ ΣΤΗΝ ΑΓΓΛΙΑ. ΤΟ ΑΓΓΛΙΚΟ ΧΩΡΙΟ. Δύο ωραιότατα έγχρωμα Μίκυ. Και τα μόλις αφιχθέντα  παγκόσμια επίκαιρα γεγονότα (ομιλία ελληνιστί). Πάντοτε κατάλληλον δια παιδιά.
Ο κ. Γ. Ν. Λαζάνης με το δαιμόνιον επιχειρηματικό του πνεύμα εδημιούργησε τον ωραιότερο θερινό κινηματογράφο της Ανατολής. ΓΡΑΝΑΔΑ, ο νέος δροσοστόλουστος κινηματογράφος στην Λεωφόρο Αλεξάνδρας. Αναπαυτικότατο ασσανσέρ θα μεταφέρη τους θεατάς εις το φαντασμαγορικόν περιβάλλον της Γρανάδας μέσα σ' έναν αληθινό κρεμαστό κήπο κοντά στ' άστρα. Εναρξις με την γοητευτική βασίλισσα της οθόνης Ντανιέλ Νταριέ στο μεγάλο κοινωνικό φιλμ ΤΟ ΧΤΥΠΟΚΑΡΔΙ. Συγκοινωνία διά τραμ Νο 10, 11, 16 και λεωφορείων Πλ. Κάννιγος - Γκύζη.
Ο παγκοσμίου φήμης Μόλλας, όστις κάθε βράδυ σκορπά αφειδώς το γέλιο και την ευθυμίαν εις το επί της Λεωφόρου Αλεξάνδρας θέατρον του, απόψε δίδει την ξεκαρδιστικήν κωμωδίαν "Το διαζύγιο του Καραγκιόζη" με όλον τον χάρτινον θίασον επί σκηνής. Σύνθημα σας όλοι και όλαι: Εις τον ψυχίατρον Μόλλαν.
Εγκαινιάζεται σήμερον το ζαχαροπλαστείον ΖΟΝΑΡΣ Α.Ε. Σοκολατοποιϊα - Ζαχαροπλαστική. Επί των οδών Πανεπιστημίου και Βουκουρεστίου."
Αυτά συνέβαιναν εκείνο το ανήσυχο καλοκαίρι του 1940. Ο πόλεμος συνεχίζεται. Κι η ζωή συνεχίζεται. Το φθινόπωρο όμως οι σειρήνες του πολέμου χτυπάνε και στην Ελλάδα.

­Ωρες πολέμου­

Σάββατο, 26 Οκτωβρίου 1940. "Νέαι αεροπορικαί επιδρομαί εις Λονδίνον και Βερολίνον. Το Ράϊχ έχει απόφασιν να αποδυθή εις πόλεμον μακρόν μέχρι της νίκης", γράφουν οι πρωτοσέλιδοι τίτλοι του "Εθνους".
Στην Ελλάδα τα πράγματα δείχουν  ήσυχα. Ο Μεταξάς ζητάει "πάντες οι Ελληνες να προσέξουν ιδιαιτέρως την έκκλησιν μου δια τα μαθητικά συσσίτια", γιατί "ο υποσιτισμός του παιδιού της πτωχής ελληνικής οικογενείας υπονομέυει το όλον οικοδόμημα της Κοινωνίας και το μέλλον της Φυλής".
Η Κοτοπούλη παίζει στο θέατρο της "Μαντάμ Μποβαρύ" και στο θέατρο Αλίκης η Μιράντα και ο Μουσούρης "Σορπράϊζ πάρτυ". Ο κινηματογράφος ΕΣΠΕΡΟΣ κάνει έναρξη της χειμερινής περιόδου με την ταινία "Αιώνια δική σου" με τον Ντέηβιντ Νίβεν και την Λορέτα Γιανγκ.
Κι οι αναγνώστες του "Εθνους" μπορούν να διαβάσουν ήρεμοι τ' αστυνομικό μυθιστόρημα: "Αγαθής Κρίστι. Το Γαλάζιο Εξπρές. 192η συνέχεια." Δεν θα μείνουν για πολύ όμως ήρεμοι.
27 Οκτωβρίου 1940. Εφημερίδα "Εθνος". Εκδοση "εσπέρα Κυριακής". Πρώτη σελίδα. Τίτλος: Η ΕΛΛΑΣ ΣΤΟΙΧΕΙΟΝ ΤΑΞΕΩΣ. Διαβάζουμε:
"Το Πρακτορείον Στέφανι μετέδωκε τηλεγραφήματα εκ Τιράνων, τα οποία τείνουν να εμαφανίσουν την Ελλάδα ως ζηλώζασαν δόξαν ταραξίου εν τη Βαλκανική. Τα τηλεγραφήματα αυτά ομιλούν περί επιθέσεως ενόπλου ελληνικής συμμορίας δια πυροβολισμών και χειροβομβίδων χθες την πρωίαν εναντίον  αλβανικών φυλακίων πλησίον της Κορυτσάς... Το Αθηναϊκόν Πρακτορείον δι' ανακοινώσεως του διαψεύδει τους ισχυρισμούς του Στέφανι κατά τον κατηγορηματικότερον τρόπον... Ουδέν εγένετο από ελληνικής πλευράς... Ουδεμία μομφή είνε δυνατόν να προσαφθή εις την Ελλάδα, απολύτως φιλειρηνικήν και υποδειγματικώς ουδετέραν."
28 Οκτωβρίου 1940. "Εθνος, εσπέρα Δευτέρας." Πρώτη σελίδα. Αρθρο: Υπέρ βωμών και εστιών. Ανακοίνωση του Γενικού Επιτελείου Στρατού: "Ιταλικαί στρατιωτικαί δυνάμεις προσέβαλον από της 5.30 σήμερον τα ημέτερα τμήματα προκαλύψεως της ελληνοαλβανικής μεθορίου. Αι ημέτεραι δυνάμεις αμύνονται του πατρίου εδάφους."
Δημοσιεύονται: Ανακοινώσεις για γενική επιστράτευση, πολιτική επιστράτευση, κήρυξη στρατιωτικού νόμου, απαγόρευση αποδημίας, διακοπής λειτουργίας των σχολείων.
Ακόμη:
Η Εταιρεία Υδάτων ανακοινώνει ότι "φρόνιμον θα ήτο οι κάτοικοι να εφοδιασθούν με μικράν παρακαταθήκην ύδατος δια τα απαραιτήτους ανάγκας κατά την περίοδον αυτήν".
"Ειδοποιούνται άπαντες ότι αι διανομαί των τροφίμων και του άρτου θα εξακολουθήσουν να γίνονται κανονικώς. Επομένως δεν πρέπει να πανικοβληθούν και να φροντίζουν να σχηματίσουν αποθέματα τροφίμων, πέραν των απαραιτήτων καθημερινών αναγκών των οικογενειών των, καθ' όσον το αντίθετον θα παταχθή αυστηρώς παρά των λειτουργούντων από σήμερον στρατοδικείων."
"Καθ' όλας τας νύκτας πρέπει να αποκρύπτεται απολύτως ο φωτισμός, ώστε να μην είνε ουδέ η ελαχίστη ακτίς φωτός εκ των έξω ορατή..."
Βομβαρδίζονται από ιταλικά αεροπλάνα το Τατόι, η Κόρινθος και η Πάτρα. Στην Πάτρα "ζημίαι επί οικημάτων ελάχιστοι. Μέχρι στιγμής επιστοποιήθησαν 4 νεκροί και 17 τραυματίαι."
Τρίτη, 29 Οκτωβρίου 1940. Από την στήλη "Αθηναϊκά": Ολοι σχεδόν οι Αθηναίοι φροντίζουν να εξασφαλίσουν καταφύγια. Οι περισσότεροι διαρρύθμισαν τα υπόγεια των σπιτιών των και ετοποθέτησαν καθίσματα, νερό και άλλα απαραίτητα είδη. Την νύκτα ολόκληρη η πόλη είνε βυθισμένη εις το σκότος. Τα εστιατόρια και τα κέντρα λειτουργούν μέχρι της 9ης νυκτερινής. Εχουν όμως καλύψει τα φώτα."
Διαφήμιση: "Αντιαεροπορικά υφάσματα πλήρους σκοτασμό δια τα παράθυρα σας θα βρήτε εις το κατάστημα Ρυθμός, Βουλής 22.
"ΔΗΛΩΣΙΣ. Οι κινηματογράφοι Αθηνών δηλούσιν ότι από της σήμερον επαναλαμβάνουσι τας εργασίας των και θα λειτουργώσι καθ' εκάστην ως συνήθως από της 2ας μ.μ."
"ΚΑΤΑΦΥΓΙΟ. Εχουμε την τιμή να πληροφορήσουμε την αξιότιμον πελατείαν μας ότι στο οίκημα μας υπάρχει το τελειότερο και ασφαλέστερο καταφύγιο των Αθηνών και γι' αυτό οι εργασίες μας εξακολουθούν με κάθε άνεση και ασφάλεια. ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΚΑΛΛΟΝΗΣ Μme KETTY, Ερμού 42."
"Ανακοίνωσις. Η ανάρτησις σημαιών δέον να διενεργήται συμφώνως προς τα κειμένας διατάξεις. Ο γενόμενος χθες αυθορμήτως συμαιοστολισμός επί τη ενάρξει των επιχειρήσεων δέον να θεωρηθή λήξας."
"Ανακοίνωσις: "Τα λεωφορεία τερματίζουν εις τα 8 και τα τραμ εις τα 10 μ.μ."
Πέμπτη, 31 Οκτωβρίου 1940. "Εθνος", από την στήλη Η ΖΩΗ: "Είνε ακατανήτος η αντίληψις την οποίαν έχουν μερικοί δια την συγκάλυψιν των φώτων. Οπως διεπιστώθη, καλύπτουν τα φώτα προς τους δρόμους μόνον δια να μην ενοχλώνται από τους αστυφύλακας και τα όργανα της Παθητικής Αεραμύνης και αφίνουν ακαλύπτους τους φωταγωγούς και τα φώτα προς τας αυλάς και τους κήπους των οικιών. Αλλά η συγκάλυψις δεν επεβλήθη δια τα αστυνομικά όργανα. Τούτο πρέπει να κατανοήσουν όλοι και να σπεύσουν να συμμορφωθούν επακριβώς προς τας συστάσεις των Αρχών..."
Ληξιαρχείον. 30 Οκτωβρίου 1940. Γάμοι 17. Διαζύγια 1. Γεννήσεις 33. Θάνατοι 19.
Παρασκευή, 1 Νοεβρίου 1940. "Η πέμπτη μέρα από της κηρύξεως του πολέμου ευρίσκει τον στρατόν μας ακλόνητον εις τα θέσεις του."
"Τα θέατρα της πρωτευούσης καθημερινώς από σήμερον θα δίδουν μίαν παράστασιν, ώραν 5 μετά μεσημβρίαν."
"Το ΣΙΝΕΑΚ ανακοινοί ότι λόγω της θέσεως της αιθούσης του παρέχει πάσαν δυνατήν ασφάλειαν εις περίπτωσιν βομβαρδισμού. Ολα τα παγκόσμια επίκαιρα. Και μετάδοσις όλων των ειδήσεων του ραδιοφωνικού σταθμού Αθηνών."
Σάββατο, 2 Νοεμβρίου 1940. Το "Εθνος" κυκλοφορεί μόνο με 2 σελίδες. Πρώτη σελίδα: "Με την πολεμικήν ιαχήν "Αέρα - Αέρα" ο στρατός μας εισέβαλεν εις Αλβανίαν. Κατάληψις σημαντικού υψώματος."
Κυριακή, 3 Νοεμβρίου 1940. "Κατά την χθεσινήν ημέραν εγένοντο διάφοροι επιδρομαί ιταλικών αεροπλάνων, ήτοι: Εις Πάτρας με ελάχιστα θύματα. Εις Θεσσαλονίκην με αρκετά θύματα επί του αμάχου πληθυσμού. Εις Κέρκυραν με ελάχιστα θύματα. Εις Ιωάννινα με ελάχιστα θύματα, ενώ εν εχθρικόν αεροπλάνον κατέπεσεν φλλεγόμενον εντός της πόλεως. Εις Κρήτην με ελάχιστα θύματα. Επιδρομαί εγένοντο ωσαύτως εις δέκα άλλας διαφόρους κωμοπόλεις και χωρία με αποτελέσματα άνευ σημασίας."
Από την στήλη ΑΘΗΝΑΙΚΑ: "Σιγά - σιγά οι Αθηναίοι συνηθίζουν την νέαν νυκτερινήν ζωήν. Οι περισσότεροι μαζεύονται ενωρίς εις τα σπίτια των και υποβάλλονται εις... υπνοθεραπείαν. Τα εστιατόρια διετάχθησαν να κλείνουν εις τας 8.30. Κατόπιν τούτου πολλοί, που περνούσαν το πρωί με ένα καφέ καθιέρωσαν και το πρόγευμα. Τους είνε αδύνατον να μένουν νηστικοί από τα 8 το βράδυ έως τας 2 το απόγευμα την άλλη μέρα, επί 18 ώρας δηλαδή. Πρόχειρα καταφύγια σκάπτονται και εις την πλατείαν Συντάγματος, εις το βάθος του κήπου, όπου είχον φυτευθεί άλλοτε πατάτες. Επίσης και εις άλλας πλατείας των Αθηνών, του Πειραιώς και των προαστίων.
Οι "ώρες του πολέμου" έκλεισαν έτσι την πρώτη τους εβδομάδα. Οι μέρες που θ' ακολουθήσουν θα είναι θριαμβευτικές.
Στις 14 Νοεμβρίου φθάνουν οι πρώτοι Ιταλοί αιχμάλωτοι στην Αθήνα. Στις 18 Νοεμβρίου έρχονται και οι πρώτοι τραυματίες από το μέτωπο.
22 Νοεμβρίου. Η Κορυτσά κυριεύεται από τον ελληνικό στρατό.
Μέρες του 1940. Μέρες ανήσυχες. Μέρες δύσκολες. Μέρες πολέμου.
Ας τελειώσουμε το "ξεφύλλισμα" του ΕΘΝΟΥΣ με την τελευταία μέρα του 1940.
31 Δεκεμβρίου 1940. "Eθνος, εσπέρα Τρίτης." "Εξαιρετικήν είνε η συγκέντρωσις εις την υπαίθριον αγοράν της οδού Αιόλου, όπου ο κόσμος προμηθεύεται είδη δια τους πολεμιστάς του μετώπου. Ειδικοί πάτοι για τα άρβυλα από προβιά, κάλτσες μάλλινες, κασκόλ, κουκούλες, γάντια και κάθε τι που μπορεί να ανακουφίση τους στρατιώτες μας εις τον σκληρόν αγώνα των, γίνονται ανάρπαστα."
"Τα ελληνικά στρατεύματα προελαύνουν εφ' όλου του μετώπου. Εσίγησαν πολλά εχθρικά πολυβολεία εις Κλεισούραν. Κατάληψις και νέων θέσεων."
"Ευτυχισμένον και νικηφόρον το 1941"...

Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Εικόνες» το 1988

Τρίτη, 11 Οκτωβρίου 2011

Το ελληνικό ποδόσφαιρο στην εποχή της φανέλας και της... βαλίτσας

Πανιώνιος - ΑΕΚ στη Νέα Σμύρνη. Ο Νεστορίδης της ΑΕΚ (κέντρο) σουτάρει και βάζει γκολ, υπό το βλέμμα του Θανάση Σαραβάκου (αριστερά).


Το 1963 είναι μια χρονιά-σταθμός στην ιστορία του ελληνικού ποδοσφαίρου. O σέντερ μπακ του Ολυμπιακού Μίμης Στεφανάκος αποφασίζει να βγάλει το άσπρο σωβρακάκι του Θρύλου και να φορέσει την... άσπρη φουστανέλα της Καραγκούνας.

Η «Καραγκούνα» (μια ταινία έρωτα, κλαρίνου και... ξινόγαλου που προβλήθηκε εκείνη την χρονιά) είχε πρωταγωνιστές την Χριστίνα Σύλβα, τον Ανδρέα Μπάρκουλη, τον Γιώργο Καμπανέλλη και, φυσικά, τον Μίμη Στεφανάκο.

Ομως εκείνη την εποχή δεν ανακατεύονται μόνο στην... καλδάρα της Καραγκούνας το ξινόγαλο, το ποδόσφαιρο και ο κινηματογράφος. Στις αρχές της δεκαετίας του 1960, ολόκληρη η ελληνική κοινωνία βρίσκεται σε διαρκή ζύμωση μέσα στην καλδάρα της ζωής.

Η εκκίνηση του Ράλι Μόντε Κάρλο από την Αθήνα συνυπάρχει με την μετανάστευση στην Γερμανία. Οι πολυκατοικίες με τις αλάνες. Οι αμμόλοφοι στην Λούτσα  με τα πρώτα αυθαίρετα εξοχικά. Ο πλανόδιος γιαουρτάς με τα παπούτσια Αντίντας. Ακόμα και ο Κώστας Μητσοτάκης συνυπάρχει με τον Ανδρέα Παπανδρέου στο ίδιο κόμμα, την Ένωση Κέντρου.

Στον κινηματογράφο πάντως η συνύπαρξη ηθοποιών και ποδοσφαιριστών δεν ευδοκίμησε. Η Ελένη Χατζηαργύρη και ο Κώστας Κακκαβάς θα σκάσουν στο κλάμα στην ταινία «Εσκότωσα για το παιδί μου» αλλά ο συμπρωταγωνιστής τους Μίμης Στεφανάκος θα αποδείξει με το παίξιμό του ότι είναι καταπληκτικός στο... ανάποδο ψαλίδι.

Από το σινεμά το μόνο κέρδος που είχε ο παίκτης του Ολυμπιακού ήταν μία σύζυγος: η ηθοποιός Μάρθα Καραγιάννη. Έτσι ο Μίμης Στεφανάκος προτίμησε να επανέλθει στην θέση του σέντερ μπακ και στην τέχνη που ήξερε: Στα ανάποδα ψαλίδια!

Ο βασιλιάς του ανάποδου ψαλιδιού ήταν όμως άλλος. Ο Κώστας Λινοξυλάκης, αρχηγός του Παναθηναϊκού...

Ο Κώστας Λινοξυλάκης στην κλασική του πόζα με το ανάποδο ψαλίδι

Οι μεγάλοι αρχηγοί

Καλοκαίρι του 1961. Η χώρα προετοιμάζεται για εκλογές. Πρωταγωνιστές της πολιτικής σκηνής είναι δύο μεγάλοι αρχηγοί, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής και ο Γεώργιος Παπανδρέου.

Όπως και στην πολιτική έτσι και στο ποδόσφαιρο, οι κυρίαρχοι του παιχνιδιού είναι τα πρόσωπα. Οι μεγάλοι αρχηγοί! Ο Λινοξυλάκης, ο Ρωσίδης, ο Νεστορίδης... Οι μάζες βρίσκονται στο περιθώριο.

Το παιχνίδι είναι ατομικό και δεν υπάρχει ανάγκη (είτε πρόκειται για εκλογικό είτε για ποδοσφαιρικό αγώνα) να εφαρμοστούν πολύπλοκα συστήματα. Και στις δύο περιπτώσεις το σύστημα είναι απλούστατο και βασίζεται στο δόγμα: «Μπείτε μέσα και φιλήστε τους!»

Μ’ αυτό το δόγμα η ΕΡΕ «φίλησε» τότε την πολιτική μας ζωή, εφαρμόζοντας στις εκλογές ένα άκρως επιθετικό σύστημα, που έμεινε στην ιστορία με τον τίτλο «βία και νοθεία».

Αντίθετα με τους πολιτικούς αρχηγούς, στα γήπεδα οι αρχηγοί των ομάδων   προτιμούσαν να εφαρμόζουν ηπιότερες τακτικής. Απλώς «φιλούσαν» στο ξύλο τους διαιτητές.

Από το «φιλί» δεν εξαιρούνταν και οι αντίπαλοι. Αλλά αυτό ήταν το φυσιολογικό αποτέλεσμα του έρωτα  για την φανέλα. Ένας έρωτας που πολλές φορές έβαφε με αίμα τα χωμάτινα γήπεδα. 

Ιούλιος του 1961. Η ανεπανάληπτη ομάδα του Ολυμπιακού της δεκαετίας του '50, που είχε δημιουργήσει παγκόσμιο ρεκόρ με την κατάκτηση 6 συνεχόμενων πρωταθλημάτων, έχει πλέον γεράσει. Τα πρωτεία έχει τώρα ο Παναθηναϊκός, που όμως χάνει στον ημιτελικό του Κυπέλλου από τον πολύ μεγάλο τότε Πανιώνιο. Ο τελικός θα είναι για πολλούς ερυθρόλευκους η τελευταία μεγάλη ευκαιρία.

Η εμφάνιση στον τελικό του Ηλία Ρωσίδη συγκλονίζει. Ο αρχηγός του Ολυμπιακού, που συμπλήρωνε 17 συνεχή χρόνια στην ομάδα, τραυματίζεται σοβαρά. Η φανέλα του γεμίζει αίματα. Ο μεγάλος αρχηγός θα παίξει ως το τέλος του αγώνα με το κεφάλι τυλιγμένο σε ματωμένους επιδέσμους. Και θα οδηγήσει τους  συμπαίκτες του σε θρίαμβο  με 3-0. 

Η φωτογραφία, που δείχνει του παίκτες του Ολυμπιακού να περιφέρουν στους ώμους τον κεφαλοδεμένο αρχηγό τους στον γύρο του θριάμβου, αποτυπώνει το πνεύμα της εποχής των μεγάλων αρχηγών. Την αγάπη για την φανέλα.

Στην «εποχή της φανέλας» ο Ηλίας Ρωσίδης, ο Κώστας Λινοξυλάκης, ο Κώστας Νεστορίδης της ΑΕΚ, ο Γιώργος Καμάρας του Απόλλωνα Αθηνών και οι άλλοι βετεράνοι αρχηγοί θα εγκαταλείψουν τα γήπεδα.

Την θέση τους θα πάρουν με τον καιρό νέα παιδιά, που θα διατηρήσουν με το ταλέντο και το αγωνιστικό τους πάθος την εικόνα του μεγάλου αρχηγού. Στον Παναθηναϊκό ο Μίμης Δομάζος. Στον Ολυμπιακό ο Γιώργος Σιδέρης. Στην ΑΕΚ ο Μίμης Παπαϊωάννου. Στον ΠΑΟΚ ο Γιώργος Κούδας...

Οι νέοι αρχηγοί έχουν πολλά κοινά σημεία με τους παλιούς. Κι αυτοί παθιάζονται για τη νίκη. Κι αυτοί ξυλοκοπούν τους διαιτητές.  Κι αυτοί είναι φτωχόπαιδα...
Υπάλληλοι, σπουδαστές κι εργάτες αποτελούσαν την ομάδα του Ολυμπιακού. Στην φωτογραφία ο Στεφανάκος. ο Υφαντής κι ο Πολυχρονίου φροντίζουν τον τραυματισμένο τερματοφύλακα Θεοδωρίδη.

Εξηλεκτρισμός και πετρελαιάδες

Η δεκαετία του '60 βρίσκει την ομάδα του Ολυμπιακού να αποτελείται από 10 ιδιωτικούς υπαλλήλους, 3 σπουδαστές, 3 μαθητές κι έναν εργοστασιακό εργάτη: Τον Σωτήρη Γκαβέτσο εφαρμοστή στην Πειραϊκή Ορειχαλκουργία.

Εκείνες της μέρες ο αρχηγός του Παναθηναϊκού Κώστας Λινοξυλάκης δίνει συνέντευξη στο νεαρό δημοσιογράφο Φρέντυ Γερμανό. Και λέει  με παράπονο:

«Η ανεργία μου έχει κλονίσει τόσο πολύ το ηθικό, ώστε αναγκάστηκα να διακόψω τις σπουδές μου στην Εμπορική. Ευτυχώς τα πράγματα τώρα φαίνονται να είναι καλύτερα. Η Mπι Πι μου υπεσχέθη να με προσλάβει.»

Και ο αρχηγός της ΑΕΚ Κώστας Νεστορίδης δηλώνει στον Γιάννη Βανδώρο: «Έχω αγοράσει ένα ημιφορτηγό και κινούμαι αρκετά καλά».

Άνεργος ο αρχηγός του Παναθηναϊκού... Φορτηγατζής ο αρχηγός της ΑΕΚ...

Πριν 30 χρόνια σχεδόν όλοι οι ποδοσφαιριστές ήταν φτωχόπαιδα. Η μόνη απαίτηση που είχαν από την ομάδα είναι να τους βρει κάποια δουλειά για να εξασφαλιστούν επαγγελματικά. Το πρόβλημα είχαν αναλάβει να λύσουν η ΗΕΑΠ και οι εταιρίες πετρελαιοειδών, όπως η Μπι Πι και η Πουρφίνα.

Σε ρεπορτάζ με τίτλο «Το μεγάλο κοινωνικό πρόβλημα του αθλητισμού μας» το περιοδικό ΤΑ ΣΠΟΡ σημειώνουν:

«Τρεις ομάδες αποτελούμενες από γνωστούς άσους του ποδοσφαίρου μας παρατάσσει σήμερα η Ηλεκτρική Εταιρία Αθηνών και Πειραιώς (ΗΕΑΠ). Τα ονόματα των παρακάτω ποδοσφαιριστών δείχνουν πόσο ισχυρές είναι: Ρωσίδης, Ξανθόπουλος, Σούλης, αδελφοί Παπουλίδη, Κοτρίδης, Εμμανουηλίδης, Μουράτης, Θεοφάνης, Υφαντής, Μπέμπης, Πανάκης, Πετρόπουλος, Γ.Καμάρας, Κανάκης, Δαρίβας, Σταματιάδης, Σεραφείδης...»

Πριν 30 χρόνια, λοιπόν, η πρόοδος του ελληνικού ποδοσφαίρου είχε ταυτιστεί με την... πρόοδο του εξηλεκτρισμού της χώρας. Και όπως δείχνουν τ΄ αποτελέσματα, κατέληξε σε δυστύχημα από ηλεκτροπληξία.

Αλλά ας δούμε την συνέχεια της επαγγελματικής πορείας του Κώστα Νεστορίδη, όπως φαίνεται από μία άλλη συνέντευξή του στον Γ.Ν.Παγιωτέλη:

  - Στο εργοστάσιο πήγες το 1945. Πότε έφυγες;
  - Το 1949 που ντύθηκα αεροπόρος. Σμηνίτης ήμουν μέχρι το 1957.
  - Οκτώ χρόνια, γιατί;
  - Με ήθελαν για το ποδόσφαιρο. Κι εγώ δεν είχα να κάνω τίποτα άλλο. Σαν απολύθηκα η ΑΕΚ μου έδωσε 30.000 για να αγοράσω ένα φορτοταξί που έκανε 120.000. Δούλευα μέρα-νύχτα για να ξεπληρώσω τα γραμμάτια. Μην ξεχνάς ήμουν και οικογενειάρχης πλέον.
- Καταλαβαίνω...
 - Που λες κάποτε πούλησα το αμάξι στα μισά σχεδόν. Με τα λεφτά αυτά και κάτι μικροδάνεια φτιάξαμε το σπίτι που βλέπεις. Στο κάτω μένει ο γέρος κι έχει το καφενείο του κι εδώ εμείς.
 - Γιατί πούλησες το φορτοταξί;
 - Xάρις στον κ. Τουμπαλίδη πήγα στην Πουρφίνα. Θέλω ν' αναφέρω ότι στην εταιρία μου έχουν βρει στέγη κι άλλοι πολλοί ποδοσφαιρισταί...

 Οι πετρελαιάδες είχαν ανακαλύψει τον ευεργετικό ρόλο του ποδοσφαίρου στις επιχειρήσεις, τριάντα χρόνια πριν οι Ελληνες οπαδοί ανακαλύψουν τους «τσάτσους του Βαρδινογιάννη».

Αλλά και οι «τσάτσοι» είναι ανακάλυψη των αρχών της δεκαετίας του '60. Μόνο που σ' εκείνη την μίζερη εποχή αυτός ο επιχειρησιακός τομέας του ελληνικού ποδοσφαίρου μπορούσε να χωρέσει απλώς μέσα σε μία  βαλίτσα...

Ο άνθρωπος με την βαλίτσα

Στις μεταγραφές του 1961 ο Ολυμπιακός πληρώνει 500.000 δραχμές στην Προοδευτική για να πάρει τον Στέλιο Μπέση. Το ποσόν θεωρείται τεράστιο κι ο φίλαθλος κόσμος μένει κατάπληκτος.

Αλλά για τον Ολυμπιακό δεν έχει έρθει ακόμα η ώρα των λεφτάδων. Ο Γουλανδρής, η ταξιαρχία του Μπούκοβι και το «Έμπαινε Γιούτσο» θα έρθουν 5 χρόνια αργότερα. Και οι εκατομμυριούχοι - μαϊμούδες θα το παίξουν πρόεδροι του Θρύλου στην δική μας εποχή.

Εκείνη την «εποχή της φανέλας», αυτός που προκαλεί το δημόσιο αίσθημα είναι ο Παναθηναϊκός. Όχι μόνο για τα χρήματα που ξοδεύει. Αλλά και για τον τρόπο που αντιμετωπίζει τα μικρά σωματεία και κάνει τις μεταγραφές.

Ο πρωταγωνιστής των μεταγραφών του Παναθηναϊκού είναι μία... βαλίτσα. Για την ακρίβεια είναι ο αρχηγός ποδοσφαίρου των πράσινων Αντώνης Μαντζαβελάκης που κρατάει την βαλίτσα.

Ο μεγαλοξενοδόχος Αντώνης Μαντζαβελάκης (ένας πανέξυπνος άνθρωπος) είχε το δόγμα ότι οι μεγάλες ομάδες δεν πρέπει να κουράζονται για να κερδίζουν τις μικρές. Και φρόντισε να δημιουργήσει ένα καθεστώς φιλικών ομάδων με διάφορες μεθόδους. Μία ήταν η δωρεάν παροχή χρησιμοποιημένου υλικού (εμφανίσεις, μπάλες κλπ). Άλλη ήταν ο δανεισμός παικτών. Αλλά η βασική του μέθοδος ήταν η... «βαλίτσα».

Η φημολογία της εποχής ήθελε τον Μαντζαβελάκη ν' ανοίγει μία βαλίτσα και να μοιράζει χρήματα σε παράγοντες, μεσάζοντες, συγγενείς και παίκτες για να πετύχει την μεταγραφή. Ο Μαντζαβελάκης έμεινε στην μνήμη των παλαιών φιλάθλων ως «ο άνθρωπος με την βαλίτσα».

Ο «άνθρωπος με την βαλίτσα» έδωσε πραγματικό ρεσιτάλ στην μεταγραφή του Τάκη Λουκανίδη από την Δόξα Δράμας, μία υπόθεση που προκάλεσε το δημόσιο αίσθημα για πολλούς μήνες.

Πριν 30 χρόνια δεν υπήρχαν πενταετίες. Η μεταγραφή ενός παίκτη ήταν αδύνατη χωρίς την συγκατάθεση του σωματείου του. Ο Μαντζαβελάκης εξασφάλισε την υπογραφή του Λουκανίδη και τον έστειλε να αγωνίζεται στην... Κύπρο, μέχρι να βρει τρόπο να... αλλάξει τους κανονισμούς της ποδοσφαιρικής ομοσπονδίας.

Ύστερα από πολύμηνες μεθοδεύσεις, «ο άνθρωπος με την βαλίτσα» είχε κάνει το θαύμα του. Με κόστος 200.000 δραχμών άλλαξε τον... κανονισμό που απαγόρευε στον Λουκανίδη να παίξει στον Παναθηναϊκό. Από ρεπορτάζ της εποχής αντιγράφουμε:

«Ο Τάκης Λουκανίδης είναι αναμφισβήτητα ποδοσφαιριστής διεθνούς κλάσεως. Η οικογένειά του είναι εγκατεστημένη στην Δράμα και ο Λουκανίδης εργάζετο ως τεχνικός της ΔΕΗ. Κατά την συμφωνία της μεταγραφής του ο Λουκανίδης εζήτησε όπως του ευρεθεί εργασία σε μία από τις εταιρίες πετρελαιοειδών.

Η μεταγραφή του από την Δόξα Δράμας στον Παναθηναϊκό εστοίχισε μέχρι σήμερα 1.300.000 δραχμές. Το ποσόν αυτό κατανέμεται ως εξής :

*     400.000 στην Δόξα και πιθανώς σε μεσάζοντα.
*    300.000 στον Τάκη Λουκανίδη.
*    80.000 στην οικογένεια Λουκανίδη για το χρονικό διάστημα της παραμονής του παίκτου στην Κύπρο.
*    120.000 για έξοδα του Τ.Λουκανίδη στην Κύπρο.
*    200.000 για την μετατροπή του άρθρου της ΕΠΟ που επέτρεπε την μεταγραφή.
*    200.000 για διάφορα άλλα έξοδα.»

Με την μεταγραφή του Λουκανίδη η «εποχή της φανέλας» μετεξελίχτηκε σε «εποχή της βαλίτσας»...

Η βαλίτσα"του Αντώνη Μαντζαβελάκη άνοιξε πριν 30 χρόνια τον δρόμο στον επαγγελματισμό ελληνικού τύπου με τις μετατροπές των νόμων, τους «τσάτσους» και τους πρόεδρους-μαϊμούδες...

Ωστόσο, στην «εποχή της φανέλας και της... βαλίτσας» το ποδόσφαιρο εξακολουθούσε να είναι ένα πολύ ευαίσθητο σπορ. Τόσο ευαίσθητο ώστε να παίζουν καθοριστικό ρόλο στην έκβαση ενός αγώνα η  βροχή, ο ήλιος και το χορτάρι...

Τα στοιχεία της φύσεως...

Τον Απρίλιο του 1960 παίξαμε με την Γιουγκοσλαβία για το προολυμπιακό τουρνουά. Οι διεθνείς μας τα πήγαιναν καλά στο α' ημίχρονο μέχρι που άρχισε να... βρέχει. Στο β' ημίχρονο γλίστραγαν συνεχώς πάνω στο βρεγμένο χορτάρι κι έφαγαν 5 γκολ. (Από τότε η βροχή είναι ο κακός δαίμονας της εθνικής μας ομάδας.)

Ο Βαγγέλης Φουντουκίδης έγραψε στην κριτική του για τον αγώνα εκείνο:

«Το βρεγμένο γήπεδο έπαιξε σημαντικό ρόλο στην κατάρρευση της ελληνικής ομάδος. Γιατί οι Ελληνες γλιστρούσαν περισσότερο από τους Γιουγκοσλάβους ποδοσφαιριστάς που είναι συνηθισμένοι να παίζουν σε γήπεδα με βρεγμένο χορτάρι και διατηρούν καλύτερα την ισορροπία τους.»

Αλλά η βροχή δεν ήταν το μοναδικό στοιχείο της φύσεως που ταλαιπωρούσε το ελληνικό ποδόσφαιρο στην «εποχή της φανέλας και της βαλίτσας». Το καθοριστικότερο ρόλο για τον ομαλό τερματισμό των διοργανώσεων έπαιζε η... ζέστη.

Το πρωτάθλημα συνεχιζόταν μέχρι τον Ιούλιο και ο τελικός του Κυπέλλου γινόταν τον Αύγουστο ή πήγαινε για την επόμενη περίοδο λόγω καύσωνος, όπως συνέβη το 1962. Έτσι η αντοχή μιας ομάδας στην ηλίαση αποδεικνυόταν πολλές φορές το καλύτερο σύστημα  για τη νίκη.

Ολα τα γήπεδα ήταν χωμάτινα και φυσικά δεν είχαν προβολείς. Οι αγώνες διεξάγονταν το απόγευμα, την ώρα που το χώμα και οι τσιμεντένιες εξέδρες πύρωναν από τον καλοκαιριάτικο ήλιο.

Μόνο το γήπεδο του Παναθηναϊκού είχε χορτάρι και ηλεκτροφωτισμό. Αλλά, κατά ένα περίεργο τρόπο, το χόρτο πρασίνιζε το καλοκαίρι και ξεραινόταν τον χειμώνα. Στις αρχές του 1962 εγκαινίασε και η ΑΕΚ τον δικό της χλοοτάπητα στη Νέα Φιλαδέλφεια, παίζοντας φιλικό αγώνα με την Μπαρτσελόνα.

Κάτι οι καύσωνες, κάτι η κούραση των παιχτών, κάτι ότι δεν είχαμε τότε την διαδικασία των πέναλτι, πολλοί αγώνες Κυπέλλου έληγαν ισόπαλοι και ξαναγινόντουσαν. Το ράδιο αρβύλα ήθελε τα ματς να είναι στημένα, για να κόβουν τα σωματεία περισσότερα εισιτήρια από τις επαναλήψεις των αγώνων.

Κάποτε ο καύσωνας και οι φήμες προξένησαν μαζική θερμοπληξία στους φιλάθλους. Ήταν ντάλα καλοκαίρι του 1964 και η διοργάνωση του Κυπέλλου δεν τελείωνε με καμμία κυβέρνηση. (Τα επόμενα χρόνια το Κύπελλο θα τελειώνει ομαλά. Όχι όμως και οι κυβερνήσεις.)

Μέσα Ιουλίου του 1964. Ο ημιτελικός Παναθηναϊκού - Ολυμπιακού ήταν 2-2 και λίγο πριν την λήξη της παράτασης ο Δομάζος έχασε μία κλασσική ευκαιρία. Οι θεατές δεν άντεξαν άλλο.

Ενωμένοι, για πρώτη και τελευταία φορά, οι οπαδοί του Παναθηναϊκού και του Ολυμπιακού έριξαν τα κάγκελα, μπήκαν στο γήπεδο και το έκαναν γυαλιά - καρφιά. Στήθηκαν οδοφράγματα και τα επεισόδια, που επεκτάθηκαν σ' όλο το κέντρο της Αθήνας, κράτησαν ως τα μεσάνυχτα.

Είναι χαρακτηριστικό της πολεμική ψυχολογίας του πλήθους ότι μία σιδερένια πόρτα του γηπέδου της Λεωφόρου βρέθηκε την άλλη μέρα στην πλατεία Ομονοίας.

Αλλά η πολεμική ατμόσφαιρα ήταν τα χρόνια εκείνα μια συνηθισμένη κατάσταση στις γειτονιές και στα παιχνίδια των πιτσιρικάδων. Και περιελάμβανε μέχρι και εκρήξεις χειροβομβίδων...
Πιτσιρικάδες παίζουν μπάλα σε αθηναϊκό δρόμο (εννοείται χωματόδρομο)


Παλαιά πυρομαχικά

«Παιδιά προσοχή!
 
Έξω από το σπίτι σας, στην αλάνα, στο χωράφι, στο βουνό, στα χαντάκια των δρόμων και στους σωρούς των σκουπιδιών ακόμα, μπορεί να βρείτε σιδερένια αντικείμενα που είναι τρομερά επικίνδυνα, γιατί ίσως είναι παλιές οβίδες, χειροβομβίδες ή σφαίρες.

Ολα αυτά από την πολυκαιρία, τις βροχές, την υγρασία είναι έτοιμα να εκραγούν με την παραμικρή κίνηση και να σκορπίσουν γύρω τον θάνατο. Γι' αυτό τον λόγο, όποιος βρει ένα τέτοιο αντικείμενο δεν πρέπει να το εγγίζει και πολύ περισσότερο δεν πρέπει να το πάρει στα χέρια του γιατί κινδυνεύει να σκοτωθεί.

Μέχρι σήμερα πολλοί σκοτώθηκαν ή έμειναν χωρίς μάτι ή χέρια για όλη τους την ζωή, γιατί δεν ακολούθησαν αυτή την συμβουλή...

...Παιδιά προσοχή!»

Αρχές του 1963. Οι γειτονιές της Αθήνας με τις αλάνες και τα χαντάκια τους και ολόκληρη η ύπαιθρος χώρα συνεχίζουν να είναι σπαρμένες από παλαιά πυρομαχικά της Κατοχής και του Εμφυλίου. Οι επείγουσες ανακοινώσεις, σαν την παραπάνω του Γενικού Επιτελείου Στρατού, που κατέκλυζαν τον Τύπο, δίνουν το μέτρο των συνθηκών και το ηρωικό πνεύμα με το οποίο έπαιξαν και μεγάλωσαν τα παιδιά εκείνη την εποχή.

Στην εποχή της φανέλας και της βαλίτσας, το μόνο παιχνίδι στις γειτονιές, στους χωματόδρομους και στις αλάνες ήταν το ποδόσφαιρο. 

Οι κανονισμοί του ποδοσφαίρου είχαν προσαρμοστεί στις ανάγκες της παρέας. Μονότερμα, μπακότερμα, «στα τρία κόρνερ, πέναλτι»... Αν ρωτήσετε σήμερα έναν σαραντάρη και δεν γνωρίζει αυτούς τους τρεις βασικούς κανονισμούς, τότε ο τύπος έχει σοβαρό πρόβλημα. Αποδεικνύεται ότι δεν έχει παίξει πιτσιρικάς. Αρκούσαν μερικοί πιτσιρικάδες και δύο πέτρες σαν τέρμα για να στηθεί το μονότερμα. (Εξυπακούεται ότι η σύνθεση της ομάδας άρχιζε απ' αυτόν που είχε δική του την μπάλα.)

Στα γυμνάσια, η κοπάνα συνοδευόταν από δίτερμα μετά στοιχήματος. Κοπάνα και δίτερμα γινόταν πολλές φορές σε συνεννόηση με γειτονικά γυμνάσια. Και στις συνοικίες, δεκάδες  ομάδες τύπου Κεραυνός, Αστραπή και Νίκη, παρήλαυναν καθημερινά από την στήλη «Ζητείται αντίπαλος» της εφημερίδας «Αθλητική Ηχώ».

Υπήρχε ένα διάχυτο αγωνιστικό πνεύμα. Οι περισσότεροι φίλαθλοι έπαιζαν και μπάλα. Ήταν κι αυτοί ποδοσφαιριστές. Και φυσικά εμπνέονταν από τους ήρωες των ομάδων, που μερικές φορές άφηναν την τελευταία τους πνοή μέσα στο γήπεδο...

Πάθος και θύματα

Στην εποχή της φανέλας η ανάπτυξη του ΠΡΟ - ΠΟ και οι «βαλίτσες» φέρνουν τα πρώτα σπέρματα του επαγγελματισμού στο ελληνικό ποδόσφαιρο. Ωστόσο, η εποχή διατηρεί την αγνότητα, το πάθος και τον ηρωισμό της.

Ο προπονητής του Ολυμπιακού Α. Χατζησταυρίδης δηλώνει τον Φεβρουάριο του 1963 για τις αμοιβές των ποδοσφαιριστών:

«Η αμοιβή των δικών μας παικτών έχει καθορισθεί ως εξής: 1.200 δραχμές για τη νίκη, 600 για την ισοπαλία, τίποτα για την ήττα. Επίσης ωρίσθη ότι όποιος εμφανίζεται σε κάθε προπόνηση θα παίρνει κι ένα πενηντάρικο για την προπόνηση.»

Οι ποδοσφαιριστές παίζουν για τη νίκη και την δόξα της ομάδας τους. Αγωνίζονται με  πάθος για την φανέλα. Μερικές φορές όμως αυτό το πάθος έχει και θύματα.

Αγώνας Παναθηναϊκού - Εθνικού στην Λεωφόρο. Σε μια φάση  ο κυνηγός του Εθνικού Θ. Ιωάννου τραυματίζεται θανάσιμα. Στο γήπεδο δεν υπάρχει υποδομή για την αντιμετώπιση των τραυματισμών. Ούτε καν φορείο. Σαν τρελός ο αρχηγός του Παναθηναϊκού Κώστας Λινοξυλάκης ξηλώνει μια διαφημιστική πινακίδα, βάζει πάνω τον Ιωάννου και τον μεταφέρει μαζί με τους συμπαίκτες του στο ασθενοφόρο.

Ο 20χρονος Θ. Ιωάννου θ' αφήσει την τελευταία του πνοή στο νοσοκομείο. Στην κηδεία του η ενέργεια μιας γυναίκας θα δείξει τις βαθιές ρίζες που είχε στην ψυχή των ποδοσφαιριστών το πάθος τους για την ομάδα.

Αντιγράφουμε από ρεπορτάζ της εποχής:

«Μέσα στον χείμαρρο της οδύνης, που τον συνόδευαν κάπου 80 λουλουδένια στέφανα, όλοι πρόσεξαν την πιο δραματική λεπτομέρεια της κηδείας του Ιωάννου, που θα μείνει στα χρονικά. Ήταν ένα από τα 80 στέφανα. Και πάνω του μια άσπρη κορδέλα, που έγραφε με γράμματα λιλά: Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΚΙ Ο ΓΥΙΟΣ ΤΟΥ ΛΥΣΑΝΔΡΟΥ ΔΙΚΑΙΟΠΟΥΛΟΥ. Πριν από 21 χρόνια ο Λύσανδρος Δικαιόπουλος, οπισθοφύλακας του Παναθηναϊκού, είχε βρει τον ίδιο θάνατο με τον Ιωάννου, στο γήπεδο.»

Το πάθος για την φανέλα ήταν φοβερό. Οι ποδοσφαιριστές ήταν πριν απ'  όλα οι πιο φανατικοί οπαδοί της ομάδας τους. Κι αυτό είχε σοβαρές επιπτώσεις, κυρίως στους... διαιτητές.
 
Γενικοί ξυλοδαρμοί

Στην εποχή της φανέλας το αγωνιστικό πνεύμα είναι ασυγκράτητο μέχρι... βιαιοπραγίας. Οι παίχτες αγνοούν τα σχόλια των καθωσπρέπει και επιδίδονται σε γενικούς ξυλοδαρμούς των αντιπάλων. Αποχωρούν αμέσως από το γήπεδο όταν νοιώθουν πως αδικούνται. Και δεν διστάζουν να ξυλοκοπούν ασύστολα τους διαιτητές, με συνηθέστερο θύμα τους τον τότε «πρύτανη» της ελληνικής διαιτησίας Κ. Γραμματικόπουλο.

Ακόμα και στις πρώτες μέρες της «βαλίτσας» διατηρείται το συνοικιακό πνεύμα της αγάπης για την φανέλα. Ο Σιδερής δεν θα διστάσει να κυνηγήσει με κλωτσιές τον Τζουνάκο κι έναν οπαδό του Παναθηναϊκού μέσα στο γήπεδο Καραϊσκάκη τον Μάρτιο του 1963.

Τα επεισόδια ήταν μία αυθόρμητη αντίδραση των παικτών στις διακυμάνσεις του αγώνα και δεν είχαν καμμία σχέση με τις οργανωμένες βιαιότητες των σημερινών χουλιγκάνων. Οι ποδοσφαιριστές -το ξαναλέμε- ήταν οι οπαδοί της ομάδας μέσα στο γήπεδο.

1990. Η «εποχή της φανέλας» βρίσκεται μόνο μέσα στις καρδιές των παλαιών φιλάθλων. Σήμερα κυριαρχεί απόλυτα η «βαλίτσα»...


Δημοσιεύθηκε το 1990 στην εφημερίδα Επικαιρότητα