Κυριακή, 13 Νοεμβρίου 2011

Το βασιλικό Κτήμα Τατοΐου και η ιστορία του





    "Πόσο παράξενη θα να είναι η ιστορία αυτού του παραμυθένιου σπιτιού. Θα θέλαμε να είμαστε  θεοί για να ξέρουμε την ιστορία όλων των ανθρώπων, που πέρασαν απ' αυτόν τον τόπο. ΣΤΑΥΡΟΣ - ΝΙΤΣΑ, ΛΑΒ."
    Ο "τόπος" είναι το βασιλικό Κτήμα Τατοίου. Tο "παραμυθένιο σπίτι" ένα από τα ερειπωμένα παλατάκια του. Και τα λόγια γράφτηκαν από κάποιο ερωτευμένο ζευγάρι, που κατάφερε να τρυπώσει μέσα στο πυκνό δάσος για ν' ανακαλύψει τυχαία  τα "παραμυθένια σπιτάκια" του Τατοίου.
    Και πραγματικά, η ιστορία του λεγόμενου "βασιλικού Κτήματος Τατοίου" μοιάζει με παραμύθι...

Ο Θησέας και ο Δέκελος

    Μια φορά κι  ένα καιρό, λοιπόν, βασιλιάς της Αθήνας ήταν ο Θησέας. Κι ήταν αυτός (και όχι ο Πάρις) που έκλεψε την ωραία Ελένη από την Σπάρτη, με την βοήθεια του φίλου του Πειρίθου.
    Ο Θησέας αποφάσισε κάποια στιγμή να κατέβει στον Αδη για να κλέψει και την Περσεφόνη. Εμπιστεύθηκε την Ελένη και την μητέρα του την Αίθρα στον 'Αφιδνο κι έφυγε για τον Κάτω Κόσμο.
    Ο Κάστορ και ο Πολυδεύκης, οι περίφημοι Διόσκουροι, αδελφοί της Ελένης, εκμεταλλεύτηκαν την απουσία του Θησέα και με την βοήθεια του Δέκελου απελευθέρωσαν της αδελφή τους και την ξαναπήγαν στην Σπάρτη. Η Αίθρα έγινε σκλάβα  της Ελένης. Μία άλλη εκδοχή θέλει την Ελένη να μένει για πάντα στην ΑΘήνα και να αποκτά με τον Θησέα μία θυγατέρα, τη Περσεφόνη.
    Αυτή η αθηναϊκή παραλλαγή του μύθου της ωραίας Ελένης αναφέρεται από πολλούς αρχαίους συγγραφείς (Πλούταρχο, Ηρόδοτο, Παυσανία). Αποτελεί, ασφαλώς, απόηχο των γεγονότων που συντάραξαν την Αθήνα στην προϊστορική εποχή και που έμειναν στην μνήμη των Αθηναίων με πολλές μορφές.
    Ο 'Αφιδνος, που φύλαξε την ωραία Ελένη, έγινε ο επώνυμος ήρωας κι έδωσε το όνομά του στις 'Αφιδνες, δηλαδή στα σημερινά "Κιούρκα". Και ο Δέκελος, που πρόδωσε στους Σπαρτιάτες τον Θησέα, έδωσε το όνομά του στον γειτονικό δήμο της Δεκέλειας, δηλαδή στο σημερινό "Τατόϊ". Και για την ακρίβεια στο σημερινό "Κτήμα Τατοίου".
    Τα όρια Δεκέλειας (Τατοίου) και Αφιδνών (Κιούρκων) ήταν και εξακολουθούν να είναι μία κορυφογραμμή στην βορειανατολική Πάρνηθα. Το "Κατσιμίδι" που στην εποχή μας φιλοξενεί μία βάση πυραύλων.
    Η Δεκέλεια ήταν μία από τις 12 πόλεις της αρχαίας Αττικής που ίδρυσε ο Κέκροψ και που ο Θησέας συνένωσε στην πόλη-κράτος των Αθηνών. Στην ιστορική περίοδο αποτελούσε αυτόνομο δήμο και ανήκε στην Ιπποθωοντίδα φυλή.
    Μετά την μυθολογία και  ιστορία ξανάφερε τους Σπαρτιάτες στην Δεκέλεια. Στην διάρκεια του Πελοποννησιακού Πολέμου οι Σπαρτιάτες εισέβαλαν στην Αττική, κατέλαβαν την Δεκέλεια κι έχτισαν το 413 π.Χ. ένα ισχυρό φρούριο.
    Το φρούριο της Δεκέλειας απετέλεσε τον πολιορκητικό κριό εναντίον της Αθήνας κι έπαιξε, όπως εκτιμά ο Θουκυδίδης, αποφασιστικό ρόλο στην τελική επικράτηση της Σπάρτης. Μάλιστα, η περίοδος από το 413 π.Χ. και μετά του Πελοποννησιακού Πολέμου "Δεκελεικός πόλεμος".
    Μετά την κλασσική εποχή, η Δεκέλεια ακολούθησε την μοίρα των Αθηνών. Ξέπεσε. Εξαφανίστηκε ακόμα και τ'  όνομά της. Φαίνεται, όμως, ότι ποτέ δεν έπαψε να κατοικείται, μάλλον σαν αγροτική εγκατάσταση. Και, φυσικά, άλλαξε όνομα...

Ο Τατόης και ο Ζαδέ Εφέντης

    Στα νεώτερα χρόνια ήλθαν κι εγκαταστάθηκαν στις αγροτικές περιοχές της Αττικής χριστιανοί από την Αλβανία. Οι Αρβανίτες έδωσαν στην Δεκέλεια το νέο της όνομα. Ονομάστηκε "Τατόϊ" από την αρβανίτικη οικογένεια των Τατόηδων, όπως αποδεικνύεται από ένα πωλητήριο έγγραφο του 1552 στο όνομα του Αρτίκ Τατόη.
    Ωστόσο, το Τατόϊ συνέχισε να διατηρεί κάτι από το παρελθόν της Δεκέλειας. Ηταν το φρούριο των Σπαρτιατών, που οι Αρβανίτες ονόμασαν "Κοκορέζιτσα", δηλαδή Παλαιόκαστρο.
    Μετά την επανάσταση του 1821, όπως σ' όλη την απελευθερωμένη Ελλάδα έτσι και στην Αττική άρχισε ένα όργιο εικονικών κτηματικών αγοραπωλησιών, που απέκτησε νομική ισχύ μέσα από την (διαβλητή στις περισσότερες περιπτώσεις) Επιτροπή Οθωμανικών Κτημάτων.
    Για το Τατόϊ και πιο συγκεκριμένα για 1.600 στρέμματα, υπογράφτηκαν συμβόλαια από απίθανους ανθρωπους και σε απίθανες χώρες.
    Η αρχή έγινε το 1835 στην... Αλβανία από τον Ζαδέ Ακτισέ Εφέντη που πούλησε με "χοτζέτ" στον Γεώργιο Λεβέντη, πρόξενο της Ελλάδας, έκταση 5 "ζευγαριών" στην θέση "Λιόπεσι-Μαχόνια" του Τατοίου.
    Το 1835, επίσης, στο... Ιάσιο της Ρουμανίας ο Ομέρ Πασάς πούλησε με "χοτζέτ" στον  Αλέξανδρο Καντακουζηνό  3 "ζευγάρια" στο Τατόϊ και 13 "ζευγάρια" στα Κιούρκα.
    Οι αγοραπωλησίες αυτές με τα... "ζευγάρια" και τα... "χοτζέτ"  είναι πολύ μπερδεμένες. Γιατί; Γιατί το "ζευγάρι"  ( μονάδα μέτρησης των Τούρκων) αντιστοιχεί σε 80 στρέμματα για... ανώμαλες επιφάνειες και σε 100 στρέμματα για... ομαλές. Και γιατί το "χοτζέτ" (συμβολαιογραφική πράξη του οθωμανικού δικαίου) δεν αποτελεί τίτλο ιδιοκτησίας. Απλώς δίνει δικαίωμα σην χρήση και όχι στην πώληση μιάς έκτασης.
    Οι αγοραπωλησίες αυτές αναγνωρίστηκαν τελικά από την Επιτροπή Οθωμανικών Κτημάτων τον Νοέμβριο και τον Δεκέμβριο του 1835.  Το... "παραμύθι" συνεχίζεται με δωρεές και αγορές.
    Το 1837 ο Αλέξανδρος Καντακουζηνός δωρίζει το "Τατόϊ" και τα "Κιούρκα" στην θυγατέρα του Ελπίδα, σαν προίκα για τον γάμο της με τον Σκαρλάτο Σούτσο. (Καντακουζηνοί και Σούτσοι ήταν  γνωστές φαναριώτικες οικογένειες που έκαναν μεγάλη καριέρα στην οθωμανική αυτοκρατορία σε εξέχουσες διπλωματικές και διοικητικές θέσεις.)
    Το 1842 ο Σκαρλάτος Σούτσος  δίνει ένα σπίτι επί της οδού Πανεπιστημίου στον Γεώργιο Λεβέντη και παίρνει την έκταση Λιόπεσι-Μαχόνια, την οποία αμέσως πουλάει στην οικογένεια Χατζησπύρου (συμβόλαιο  1632/1842 του συμβολαιογράφου Κων. Πιττάρη).
    Και στο σημείο αυτό του "παραμυθιού" εμφανίζεται πάλι ένας βασιλιάς. Μόνο που είναι ένας βασιλιάς λιγάκι διαφορετικός από τον Θησέα...

Το "περιβόλι του βασιλιά"

    Ο βασιλιάς ονομάζεται Χριστιανός Γουλιέλμος Φερδινάνδος Αδόλφος Σλέβινγκ-Χολστάϊν-Γλίξμπουργκ. Και φθάνει από την Δανία στον Πειραιά στις 17 Οκτωβρίου 1863. Αναλαμβάνει, σε ηλικία 18 ετών, βασιλιάς της Ελλάδας με το όνομα Γεώργιος Α'.
    Εννέα χρόνια αργότερα ο βασιλιάς Γεώργιος Α' αρχίζει τις αγορές. Αγοράζει το 1872 από τον αυλάρχη του Σκαρλάτο Σούτσο το "Τατόϊ" και τα "Μαχόνια", συνολικής έκτασης 8 ζευγαριών (συμβόλαιο 24101/ 1872 του Αργ. Πέππα).
    Το 1877 το υπουργείο Οικονομικών παραχωρεί στον βασιλιά το δάσος "Μπάφι", έκτασης 15.000 στρεμμάτων (παραχωρητήρια 213/22-2-1887 και 214/12-1877)
    Το 1891 ο Δημήτριος Σούτσος (γυιός του Σκαρλάτου και της Ελπίδας Σούτσου) πουλάει τα 13 ζευγάρια στα Κιούρκα στον Ανδρέα Συγγρό, έναντι 180.000 δραχμών (συμβόλαια  842/1891 και 862/1891 του Κων. Μηλιώτη).
    Αμέσως μετά ο Ανδρέας Συγγρός πουλάει στον βασιλιά Γεώργιο Α' μία απροσδιόριστη έκταση στα Κιούρκα έναντι... 110.000 δραχμών (συμβόλαιο 55489/1891 του Ηλία Γλυκοφρύδη).  Δηλαδή ο Συγγρός αγόρασε 1.300 το πολύ στρέμματα (13 ζευγάρια)  στα Κιούρκα και, χάνοντας... 70.000 δραχμές, πούλησε στον βασιλιά... 11.000 στρέμματα!
    Το 1898 ο βασιλιάς πουλάει στην οικογένεια Χατζησπύρου 1.000 στρέμματα (συμβόλαιο  87053/1892 του Ηλία Γλυκοφρύδη).
    Ετσι,  η αυγή του 20ού αιώνα βρίσκει τον βασιλιά Γεώργιο Α' να κατέχει ένα δασόκτημα, έκτασης περίπου 48.000 στρεμμάτων, που από τον αρχικό πυρήνα του ονομάστηκε "Κτήμα Τατοίου".
    Ο βασιλιάς Γεώργιος Α' μετέτρεψε τον πυρήνα του κτήματος (1.060 στρέμματα) σε ένα πρότυπο για την εποχή εκείνη αγροτοτουριστικό κέντρο. Την διαμόρφωση των εγκαταστάσεων  ανέλαβαν Δανοί γεωπόνοι και κηποτέχνες.
    Διαμορφώθηκε ένα καταπληκτικό περιβόλι με κήπους, ανθώνες, ελαιώνες και αμπέλια. Φυτεύτηκαν καρυδιές, μηλιές και καστανιές (οι μοναδικές που υπάρχουν και σήμερα στην Αττική). Χτίστηκαν βουστάσια, στάβλοι, ορνιθώνες, ποιμνιοστάσια και αμαξοστάσια. Τα κρασιά, τα οπωρικά, τα αβγά, το γάλα, τα τυριά και το βούτυρο από το "περιβόλι του βασιλιά" ήταν περιζήτητα τότε από τις πλούσιες αθηναϊκές οικογένειες.

Οι αναμνήσεις της πριγκίπισσας Μαρίας

Για την εποχή εκείνη, η πριγκίπισσα Μαρία που παντρεύτηκε τον ναυάρχο Περ. Ιωαννίδη, γράφει στις αναμνήσεις της:
"Τα καλοκαίρια τα περνούσαμε σ΄ένα όμορφο θέρετρο, το Τατόϊ, 14 χιλιόμετρα έξω από την Αθήνα που είχε αγοράσει ο πατέρας το 1871 από την οικογένεια Σούτσου. Το Τατόϊ, η αρχαία Δεκέλεια, ήταν φρούριο των Σπαρτιατών εναντίον των Αθηναίων και σώζονται ακόμη ίχνη των παλαιών τειχών. Στην αρχή οι γονείς μου έμεναν στο παλιό σπίτι, που ήταν αρκετά πρωτόγονο, αληθινό χωριατόσπιτο. Είναι θαύμα πως κατάφερναν να μένουν όλοι στο μικρό αυτό σπίτι, με 4 παιδιά..."
Και συνεχίζει:
"Οσο μεγάλωνε η οικογένεια, χρειάστηκε να χτιστεί ένα σπίτι μεγαλύτερο, που να την χωράει.  Στο Τατόϊ το πρωϊνό σερβιριζόταν στο περιβόλι, σ΄ έναν εξώστη πάνω από τη λίμνη, με κισσούς, τριάνταφυλλα και αγιόκλημα σε βέργες σιδερένιες. Μερικά σκαλοπάτια από την εκκλησία έφθαναν στο μέρος όπου παίζαμε κατά τα διαλείμματα των μαθηματων μας. Ηταν κάτω από θαυμάσια έλατα.
Πηγαίναμε ιππασία σ΄ όλο το κτήμα με τον πατέρα ή περίπατο στις ράχες και στις ρεματιές. Το καμάρι του πατέρα ήταν οι ελβετικές αγελάδες του κτήματος. Τα τρία μεγάλα αδέλφια μου και η αδελφή μου είχαν αμαξάκια που τα σέρναν γαϊδουράκια κι ετρέχαμε παντού με κίνδυνο ζωής."

Το ανάκτορο

    Την άνοιξη του 1886 άρχισε να χτίζεται και το θερινό ανάκτορο της βασιλικής οικογένειας, υπό της επίβλεψη της βασίλισσας Ολγας που ήταν Ρωσίδα. Τα σχέδια του ανακτόρου εκπονήθηκαν από Ρώσο αρχιτέκτονα και είχαν σαν πρότυπο την τσαρική έπαυλη του Πέτερχοφ στην Βαλτική Θάλασσα.
    Σχεδόν ταυτόχρονα, ο βασιλιάς έχτισε προς την μεριά της Βαρυμπόμπης κι ένα ξενοδοχείο πάνω σε ελβετικά πρότυπα, που είχε βέβαια πελάτες την υψηλή κοινωνία της πρωτεύουσας. Από την εποχή εκείνη η Βαρυμπόμπη απέκτησε την φήμη του πολυτελέστερου θέρετρου της Αθήνας.  Μία φήμη που διατήρησε μέχρι την δεκαετία του '70, οπότε κατακλύστηκε κι αυτή από τα αυθαίρετα.
    Στο "περιβόλι του βασιλιά" κατασκευάστηκε ακόμα ένα πλήρες δίκτυο αμαξιτών και δασικών δρόμων. Είναι χαρακτηριστικό ότι όλες οι γέφυρες και τα αντερείσματα έγιναν από πελεκητή μαρμαρόπετρα και διατηρούνται σε άριστη κατάσταση μέχρι τις μέρες μας.
    Χτίστηκαν ακόμα το ανάκτορο του διαδόχου και άλλα παλατάκια για τα μέλη της βασιλικής οικογενείας ή τους υψηλούς φιλοξενούμενους. Είναι τα "παραμυθένια σπιτάκια" που θαυμάζουν σήμερα όσοι χάνονται στο πυκνό δάσος του Τατοίου και μπαίνουν τυχαία στο "βασιλικό κτήμα".
    Ο βασιλιάς Γεώργιος Α' δολοφονήθηκε το 1916 στην Θεσσαλονίκη. Τάφηκε ανάμεσα στα απομεινάρια του φρουρίου της αρχαίας Δεκέλειας, στον λόφο του Παλαιόκαστρου, που διαμορφώθηκε σε νεκροταφείο της βασιλικής οικογένειας.  Το μνήμα του είναι ένας απλός μαρμάρινος τάφος με την ακόλουθη επιγραφή:
    "ΓΕΩΡΓΙΟΣ Α', ΒΑΣΙΛΕΥΣ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ, WILHELM PRINDS TIL DANMARK. Γεν. 12/24 Δεκεμβρίου 1845 εν Κοπενχάγη. Απ. 5/11 Μαρτίου 1913 εν Θεσσαλονίκη. Επεσεν υπέρ πατρίδος. Γίνου άχρι θανάτου και δώσω σοι τον στέφανον της ζωής."
    Ο βασιλιάς Γεώργιος Α' δεν έζησε για να δει την φοβερή καταστροφή του περιβολιού του...

Η καταστροφή

     Αθήνα, 30 Ιουνίου 1916. Λίγο έξω από το μικρό χωριό της Κηφισιάς ξεσπάει πυρκαγιά. Η ξηρασία και τα μελτέμια του καλοκαιριού φουντώνουν τις φλόγες. Με ασύλληπτη ταχύτητα η φωτιά επεκτείνεται στα πυκνά πευκοδάση της περιοχής και παίρνει δρόμο για την Πάρνηθα.
     Η φωτιά φτάνει στο Τατόϊ. Το "περιβόλι του βασιλιά" κι όλα τα "παραμυθένια σπιτάκια" που βρίσκονται χωμένα μέσα στο δάσος καίγονται. Ανάμεσά τους το ανάκτορο του διαδόχου Κωνσταντίνου και το "μουσείον Γεωργίου Α'" με τα ευρήματα της αρχαίας Δεκέλειας.
    Στην προσπάθειά τους να σώσουν από τις φλόγες το ανάκτορο του διαδόχου Κωνσταντίνου απανθρακώνονται 3 αξιωματικοί και 17 άντρες της φρουράς.
    "Το περικαλλέστατον και κατάσκιον Τατόϊ δεν υπάρχει πλέον παρά ως γεωγραφική ονομασία", έγραψαν οι εφημερίδες της εποχής γι' αυτή την φοβερή  καταστροφή.
    Βέβαια, το "περιβόλι του βασιλιά" ξαναγεννήθηκε. Και η γέννηση αυτή είχε απογόνους μέχρι τις δικές μας μέρες. Οπως  η...

Η Μαίρη και ο Μπέμπης

    Το Κτήμα Τατοίου ξαναβρήκε γρήγορα την παλιά του εικόνα. Ξαναχτίστηκαν όσα κτίρια είχαν καταστραφεί από την φωτιά. Και χτίστηκαν κι άλλα για να καλύψουν τις αυξημένες ανάγκες σε υπηρετικό προσωπικό και φρουρά του νέου βασιλιά Κωνσταντίνου Α'.
    Οι δενδρώνες, οι κήποι και οι δενδροστοιχίες με τις καστανιές ξαναφυτεύτηκαν. Οπου η φυσική αναγέννηση του δάσους αποδείχτηκε προβληματική, έγινε τεχνητή αναδάσωση. Και φυσικά οι εγκαταστάσεις του πρότυπου αγροκτήματος άρχισαν και πάλι να παράγουν εκλεκτά γεωργικά και κτηνοτροφικά προϊόντα.
    Ας έλθουμε για λίγο στην εποχή μας. Το 1973, όταν η δικτατορία απαλλοτρίωσε την βασιλική περιουσία, έκανε και μία απογραφή της κινητής και ακίνητης περιουσίας που υπήρχε (και) στο Τατόϊ.
    Από το πρότυπο αγρόκτημα που λειτουργούσε (και ως ένα βαθμό λειτουργεί και σήμερα) καταγράφτηκαν και τα εξής:    
    *  400 στρέμματα καλλιεργήσιμοι αγροί. 288 στρέμματα για βοσκή αγελάδων και αγρανάπαυση. 300 στρέμματα ελαιώνες. 55 στρέμματα οπωρώνες. 22 στρέμματα αμπέλια.
    *  Βουστάσιο, χοιροστάσιο, πτηνοτροφείο, μελισσοκομείο, οινοποιείο, ποιμνιοστάσιο, γαλακτομείο και ελαιουργείο. Αμαξοστάσιο. Κι ένα ελικοδρόμιο.
    *  Στο οινοποιείο υπήρχαν 5.780 λίτρα λευκού κρασιού, 4.717 λίτρα ερυθρού κρασιού, 2.630 λίτρα ξύδι και 2.930..."κεναί φιάλαι".
    *   Καταμετρήθηκαν  130 αγελάδες, 190 γουρούνια, 173 πρόβατα, 29 κουνέλια,  41 όρνιθες,  9 άλογα, 5 πουλάρια, 4 σκυριανά αλογάκια, 5 σκυριανά πουλάρια, 3  γαϊδούρια και 1 σκύλος.
    Γνωρίζουμε και τα ονόματα των ζώων. Για παράδειγμα τα 3 γαϊδούρια λεγόντουσαν...  Μπέμπης, Μαίρη και Τάκης.  Δυστυχώς, δεν γνωρίζουμε αν ο νονός τους ήταν ο τέως βασιλιάς ή το υπηρετικό προσωπικό...
    Οπως δεν γνωρίζουμε τι έχουν γίνει τα αρχαία, που κατά καιρούς βρέθηκαν στο "βασιλικό κτήμα", δηλαδή στον χώρο της αρχαίας Δεκέλειας.

Ο ποιητής Σοφοκλής

    Στην διάρκεια των έργων που έχουν γίνει κατά καιρούς από την βασιλική οικογένεια στο Τατόϊ, βρέθηκε ένα πλήθος στοιχείων από την αρχαία Δεκέλεια. Αγαλματίδια, πήλινα, επιτύμβιες επιγραφές Δεκελέων και ψηφίσματα. Το σπουδαιότερο εύρημα θεωρείται το επιτύμβιο "ψήφισμα των Δημοτιωνιδών".
    Το ψήφισμα χρονολογείται στο 396-395 π.Χ. Αναφέρεται ο "Δεκελιών οίκος", ο οποίος είχε εξέχουσα θέση στην φρατρία των Δημοτιωνιδών και ήταν ιδιαίτερα σεβαστός από τους αρχαίους Αθηναίους. 'Οπως φαίνεται από τους στίχους 33 και 42 του ψηφίσματος, ήταν επιφορτισμένος με την τήρηση των πατρίων και των παραδόσεων.
    Τα σχετικά με τις αρχαιότητες που βρέθηκαν στο "βασιλικό κτήμα" τα γνωρίζουμε από μία μελέτη του Θ. Αρβανιτόπουλου με τίτλο "Δεκέλεια". Δεν γνωρίζουμε όμως που βρίσκονται σήμερα τα ευρήματα από την αρχαία Δεκέλεια.
    Μέχρι τις αρχές του αιώνα μας βρίσκονταν σ' ένα αρχαιολογικό περίπτερο που είχε ανεγερθεί στο Κτήμα Τατοίου και του είχαν δώσει το όνομα "Μουσείον Γεωργίου Α' ".  Το περίπτερο αυτό κάηκε από την πυρκαγιά του 1916.
    Το 1959 η βασιλική οικογένεια ανακοίνωσε ότι οι πριγκίπισσες Σοφία (σήμερα βασίλισσα της Ισπανίας) και Ειρήνη θα συγκέντρωναν τα αρχαία που υπήρχαν στο "Μουσείον Γεωργίου Α' " και όσες άλλες είχαν βρεθεί στο μεταξύ για να αποτελέσουν το "Αρχαιολογικόν Περίπτερον της Δεκελείας".
    Διάφορες πληροφορίες αναφέρουν, ότι οι επιγραφές που βρέθηκαν μετά το 1916 ήταν "εξαιρέτου τοπογραφικής σημασίας". Που βρίσκονται; Δεν γνωρίζουμε.
    Οπως δεν γνωρίζουμε, αν ανάμεσα στις αρχαιότητες που έχουν βρεθεί στο Κτήμα Τατοίου είναι και ο τάφος του Σοφοκλή!
    Σύμφωνα με τους αρχαίους συγγραφείς, όταν πέθανε ο μεγάλος τραγικός ποιητής το 406 π.Χ., οι συγγενείς του ήθελαν να τον θάψουν στον οικογενειακό του τάφο, που βρίσκονταν στην Δεκέλεια σε απόσταση 11 σταδίων έξω από τα τείχη της Αθήνας. Οι Σπαρτιάτες, οχυρωμένοι από το 413 στο οχυρό της Δεκέλειας, πολιορκούσαν την Αθήνα και δεν επέτρεπαν την ταφή.
    Ο Λύσανδρος, αρχηγός των Σπαρτιατών, είδε δύο φορές στο όνειρό του τον Διόνυσο να τον παρακινεί να διευκολύνει την ταφή. Τελικά, μετά το δεύτερο όνειρο ο Λύσανδρος "πυνθανόμενος παρά των φυγάδων, τις είη ο τελευτήσας, κήρυκας πέμψας, εδίδου θάπτειν τον άνδρα".
    Αλλά ας επανέλθουμε στην συνέχεια του... "παραμυθιού" του βασιλικού Κτήματος στον 20ό αιώνα.

Οι πρόσφυγες

    Το 1924 ο βασιλιάς Κωνσταντίνος Α' έχει κηρυχθεί έκπτωτος. Πρόεδρος της Δημοκρατίας είναι ο ναύαρχος Κουντουριώτης. Και η κυβέρνηση Παπαναστασίου απαλλοτριώνει  (νόμος 3213.14-8-1924) το Κτήμα Τατοίου και το παραχωρεί στο υπουργείο Γεωργίας για την ίδρυση γεωργικού σχολείου και την εφαρμογή ειδικών γεοπονικών εργασιών.
    Το 1925 παραχωρούνται 5.447 στρέμματα τους δάσους "Μπάφι" σε πρόσφυγες και δημιουργείται ο οικισμός Κρυονέρι (Μπάφι). Το 1931 αφαιρούνται από το Μπάφι 1.621 στρέμματα με απόφαση της Επιτροπής Απαλλοτριώσεων.
    Το 1936 η βασιλεία αποκαθίσταται. Η βασιλική περιουσία επιστρέφεται αλλά ο βασιλιάς Γεώργιος Β' (που σημειωτέον είχε γεννηθεί στο Κτήμα Τατοίου στις 7 Ιουλίου 1890) απαιτεί νομοθετική ρύθμιση. Η κυβέρνηση Δεμερτζή ικανοποιεί την βασιλική απαίτηση με τον Αναγκαστικό Νόμο 22/22-1-1936. Φαίνεται, επίσης,  ότι ο βασιλιάς απαίτησε και πήρε οικονομική αποζημίωση για την αποκατάσταση των προσφύγων στο Μπάφι.
    Αξίζει να σημειωθεί ότι ένα επίσημο ενημερωτικό έγγραφο του υπουργείου Γεωργίας της 16-1-87 προς  τον τότε υπουργό Οικονομικών Δ. Τσοβόλα που χειριζόταν μία ρύθμιση για την βασιλική περιουσία, τονίζει ότι ο Α.Ν. του 1936 "είναι ο μόνος που έχει θεμελιώσει ιδιοκτησία στα αγορασθέντα δάση και τις δασικές εκτάσεις, διότι ουδέποτε διοικητικώς ή δικαστικώς θεμελιώθηκε κατά την έννομη τάξη δικαίωμα κυριότητος, κατοχής και νομής κατά διάφορον τρόπον".
    Τον Δεκέμβριο του 1967 ο τότε βασιλιάς Κωνσταντίνος Β' φεύγει από το ελικοδρόμιο του Τατοίου για να οργανώσει το βασιλικό αντιπραξικόπημα ενάντια στην δικτατορία. Αποτυγχάνει και κυνηγημένος "από χωρίου εις χωρίον", όπως ανακοίνωνε από το ραδιόφωνο η χούντα, φεύγει από την Ελλάδα.
    Το 1973 ο Παπαδόπουλος απαλλοτριώνει για δεύτερη φορά την βασιλική περιουσία  (Ν.Δ. 225/1973). Το Κτήμα Τατοίου περιέρχεται στο υπουργείο Γεωργίας "αποκλειστικώς διά δασικήν και γεωργικήν εκμετάλλευσιν". Ορίζεται επίσης ότι πρέπει να προσδιοριστούν "τα ιστορικά μνημεία και οι χώροι" με την ευθύνη του υπουργείου Πολιτισμού.
    Το 1974 η δικτατορία καταρρέει. Η κυβέρνηση εθνικής ενότητας του Κων. Καραμανλή, στο πλαίσιο της Καταστατικής Συντακτικής Πράξεως της 1/1-8-1974 "περί αποκαταστάσεως της δημοκρατικής νομιμότητος κλπ" εκδίδει το Νομοθετικό Διάταγμα 72/25-9-1974 "περί διοικήσεως και διαχειρίσεως της περιουσίας της βασιλικής οικογενείας", στο οποίο ρητώς ορίζεται ότι οι ρυθμίσεις που περιλαμβάνει γίνονται "μέχρι του οριστικού καθορισμού της μορφής του πολιτεύματος"
    Το πολίτευμα καθορίστηκε με το δημοψήφισμα του 1975. Η βασιλεία καταργήθηκε αλλά το θέμα της βασιλικής περιουσίας παρέμεινε εκκρεμές. Μέχρι που πριν λίγες μέρες ο υπουργός Οικονομικών Γ. Παλαιοκρασσάς υπέγραψε την γνωστή ρύθμιση με τους εκπροσώπους τους τέως βασιλιά.
    Το "παραμύθι" στις μέρες μας χάλασε, έτσι όπως βρέθηκε ανάμεσα σε νόμους, αριθμούς, περίεργα αρχικά, και πολιτικές σκοπιμότητες. Γι' αυτό ας επανέλθουμε σε μυθικές, για την εποχή μας, καταστάσεις...

Και ο τελευταίος λύγκας
    
Μέχρι τις αρχές του αιώνα μας, μέσα στα πυκνά δάση του Κτήματος Τατοίου ζούσαν ελάφια, αγριογούρουνα και λύκοι. Εδώ σκοτώθηκε ο τελευταίος γνωστός λύγκας της Ελλάδας.
    Ο λύγκας είναι αιλουδοειδές και θυμίζει κάτι ανάμεσα σε μεγάλη γάτα και μικρή λεοπάρδαλη. Σήμερα στην Ευρώπη ζει μόνο σε μία μκρή προστατευμένη περιοχή της Ισπανίας. Ο τελευταίος ελληνικός λύγκας του Τατοίου ταριχεύτηκε και βρίσκεται (αν βρίσκεται κι αυτός) στο Ζωολογικό Μουσείο του Πανεπιστημίου Αθηνών.
    Φαίνεται όμως ότι επέζησαν τα ελάφια. Τα κοπάδια ελαφιών που ζουν σήμερα στην Πάρνηθα προέρχονται από το Κτήμα Τατοίου. Αλλοι επιστήμονες πιστεύουν ότι είναι οι απόγονοι των ελαφιών που είχε η βασιλική οικογένεια κι άλλοι ότι είναι κατ' ευθείαν απόγονοι των άγριων ελαφιών της Πάρνηθας.
    Ο,τι κι αν έχει συμβεί, γεγονός είναι ότι και σήμερα τα ελάφια κατεβαίνουν στο Κτήμα Τατοίου και στο γειτονικό δάσος της Αγίας Τριάδας, όπου αναπτύσσεται ο περιβόητος οικοδομικός συνεταιρισμός "Ιπποκράτειος Πολιτεία".
    'Αλλα μυθικά στοιχεία για την σημερινή Αθήνα σημεία, είναι οι πηγές (πλουσιότερη η "Κιθάρα"), τα ποτάμια και ο καταρράκτης του Κτήματος Τατοίου. Καταλήγουν όλα στο ρέμα της Χελιδονούς κι αποτελούν έναν καταπληκτικό βιότοπο.
    Ο καταρράκτης βρίσκεται προς την Βαρυμπόμπη, εκεί που υπάρχουν οι...  αυθαίρετες χασαποταβέρνες τύπου  "Πανόραμα" κλπ. Πέφτει από ύψος 10 μέτρων αλλά η περιοχή είναι πραγματική ζούγκλα και η φωτογράφιση του απαιτεί ορειβατικό εξοπλισμό.
    Τά δάση "Τατόϊ" και "Κιούρκα" (Αγία Τριάδα) της βορειανατολικής Πάρνηθας έχουν κι ένα άλλο παραμυθένιο σημείο. Την μοναδική φυσική λίμνη της Αττικής, που βρίσκεται λίγο βορειότερα από το Κατσιμίδι, μέσα στην... "Ιπποκράτειο Πολιτεία".
    Αυτά τα δάση της Πάρνηθας είναι ο τελευταίος πνεύμονας του Λεκανοπεδίου. Κυριολεκτούμε: Πνεύμονας. Από εκεί περνούν ή ξεκινάνε οι άνεμοι που ανανεώνουν την ατμόσφαιρα της Αθήνας. Δεν χρειάζεται να δει κανείς τις φωτογραφίες που δημοσιεύουμε για να το αντιληφθεί. Κάθε Αθηναίος αν στρέψει το κεφάλι του προς τον Βορρά (κι αν δεν τον εμποδίζει το... νέφος), μπορεί να αντικρύσει τις δασοσκέπαστες πλαγιές του  Κτήματος Τατοίου. ' Η αν προτιμάτε, της αρχαίας Δεκέλειας.
    Μια φορά κι ένα καιρό, λοιπόν, ήταν ο βασιλιάς Θησέας, η ωραία Ελένη και ο ποιητής Σοφοκλής. Πολύ αργότερα έγιναν ήρωες του παραμυθιού ο Ζαδέ Ακτισέ Εφέντης, η οικογένεια  Γλίξμπουργκ και ο  Παλαιοκρασσάς...
    Το τέλος του παραμυθιού δεν έχει γραφτεί ακόμα. Θα το γράψει σε λίγες μέρες η Βουλή των Ελλήνων.
     Τι θα διαλέξουν οι βουλευτές; Ελάφια ή "τρωκτικά"; Δάσος ή τσιμέντο; Οξυγόνο ή διοξείδιο του θείου;
    Ποιόν θα ψηφίσουν οι αντιπρόσωποι τους έθνους; Ελένη ή Ακτισέ Εφέντη; Θησέα ή Γλίξμουργκ; Σοφοκλή ή Παλαιοκρασσά;
    Ισως την απάντηση να την δίνει μία άλλη φράση, που έχει σκαλίσει στους τοιχους του "παραμυθένιου σπιτιού" μία, πολύ αντιπροσωπευτική για την εποχή μας, υπογραφή:
    "ΜΥΣΤΗΡΙΟ, ΡΕ ΠΑΙΔΑΚΙ ΜΟΥ.  Κώστας, Ορίτζιναλ 21. Βίβα!"


Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό ΕΝΑ το 1992



Παρασκευή, 28 Οκτωβρίου 2011

Το ΟΧΙ του 1940 και η καθημερινή ζωή


Τις μέρες αυτές γιορτάζουμε την επέτειο της "28ης Οκτωβρίου 1940". Για τους περισσότερους από μας, το "Επος του 1940" σχετίζεται απλώς με τις καθιερωμένες γιορτές και παρελάσεις. Δεν ζήσαμε τα δραματικά γεγονότα εκείνης της εποχής και τα όσα γνωρίζουμε, τα μάθαμε διαβάζοντας βιβλία ιστορίας ή βλέποντας τα αφιερώματα της τηλεόρασης.
Αλλά και τα βιβλία και τ' αφιερώματα δεν μπορούν να μας δώσουν την ατμόσφαιρα των ημερών εκείνων. Πως ήταν η καθημερινή ζωή; Ποια πρόσωπα κυριαρχούσαν στην επικαιρότητα; Ποιές ήταν οι λεπτομέρειες και τα μικρά γεγονότα που νοστίμιζαν την καθημερινότητα; Πως κυλούσαν, παράλληλα με τις μάχες στο μέτωπο, τα πράγματα στα μετόπισθεν;
Απαντήσεις σ' όλα αυτά μπορούμε να βρούμε στις εφημερίδες της εποχής εκείνης. Μία από τις ελάχιστες εφημερίδες, που κυκλοφορούσαν τότε και συνεχίζουν την έκδοση τους και σήμερα, είναι το ΕΘΝΟΣ. Οι σελίδες του "Εθνους" του 1940 είναι μια πολύτιμη πηγή πληροφοριών για τους ιστορικούς. Ακριβώς γιατί, παρά την λογοκρισία της μεταξικής δικτατορίας, καταγράφουν σε ικανοποιητικό βαθμό την ατμόσφαιρα εκείνης της δύσκολης εποχής.
Ας μεταφερθούμε λοιπόν στην Ελλάδα του 1940, μέσα από τις σελίδες του "Εθνους".

­Ανήσυχο καλοκαίρι­

1 Iουλίου 1940. "Εθνος, εσπέρα Δευτέρας. "Κύριος τίτλος: "Ο Χίτλερ επεσκέφθη την Γραμμήν Μαζινό και Αλσατίαν. "Ο αναγνώστης της εφημερίδας είχε κάθε λόγο να νοιώθει ανήσυχος εκείνο το καλοκαίρι του 1940. Εδώ και μήνες, διάβαζε τις φοβερές ειδήσεις από τον μεγάλο πόλεμο, που σκορπούσε τον όλεθρο στην Ευρώπη; Ποιές ήταν αυτές οι φοβερές ειδήσεις;
1938. Η φασιστική Ιταλία -που κατέχει τα Δωδεκάνησα- εισβάλει και κατακτά την Αλβανία. Η ναζιστική Γερμανία επιτίθεται στην Πολωνία και αναγκάζει τους Γάλλους και τους Αγγλους να της κηρύξουν τον πόλεμο.
1939. Η Σοβιετική Ενωση επιτίθεται στην Φινλανδία. Οι Γερμανοί καταλαμβάνουν την Δανία και εισβάλουν στη Νορβηγία.
1940. Στις 10 Μαϊου η Γερμανία αρχίζει την επίθεση της ενάντια στην Γαλλία. Μέσα σε ελάχιστες μέρες οι Ναζί καταλαμβάνουν την Ολλανδία, το Βέλγιο και το Λουξεμβούργο. Στις 14 Ιουνίου πέφτει το Παρίσι. Στις 22 Ιουνίου η Γαλλία συνθηκολογεί.
Ακριβώς για την επίσκεψη του Χίτλερ στα κατακτηθέντα γαλλικά εδάφη, διάβαζε ο αναγνώστης του "Εθνους" εκείνο το απόγευμα της 1ης Ιουλίου 1940. Κι έβλεπε ότι τα σύννεφα του πολέμου, αργά αλλά σταθερά, σκέπαζαν και την Ελλάδα.
Πραγματικά, όλο το καλοκαίρι του 1940 οι κύριοι τίτλοι του "Εθνους" αφορούσαν τον πόλεμο, που πλησιάζε και στα μέρη μας. Να μερικοί:
Αγγλική επίθεσις εις Αν. Αφρικήν. Μεγάλαι αερομαχίαι ιταλικών - αγγλικών αεροπλάνων. Επιδρομή ιταλικών αεροσκαφών εις Αλεξάνδρειαν. Νέα γερμανική επίθεσις εις Αγγλίαν. Οι Ούγγροι εισέβαλαν εις Τρανσυλβανίαν. Το Βουκουρέστιον θα βυθίζεται τελείως εις το σκοτάδι κατά το διάστημα της νυκτός.
Μια εξαίρεση στην μονοπώληση της πρώτης σελίδας από τον πόλεμο, έγινε όταν γιορτάστηκε η επέτειος της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου, που είχε επιβάλει ο Μεταξάς το 1936. Ολες οι εφημερίδες καταχώρησαν υποχρεωτικά προπαγανδιστικά κείμενα για το τι έκανε ο "αρχηγός" στην οικονομία, στην άμυνα, στους εργάτες, στο... χαμομήλι και στα... άδεια σωληνάρια οδοντόπαστας.
Ανάμεσα στις τόσες κυβερνητικές ανακοινώσεις, έκπληκτος ο αναγνώστης του "Εθνους" διάβαζε και την ακόλουθη.
"Υπό του κ.Πρωθυπουργού ενεκρίθη όπως υπό των μελών της ΕΟΝ διενεργηθούν: Περισυλλογή αχρήστου χάρτου. Ερανος μαθητικών βιβλίων. Ερανος γραμματοσήμων. Περισυλλογή σωληναρίων οδοντόπαστας, μετάλλων και ξυριστικών λεπίδων. Συλλογή χαμομηλίου. Ως προς την συλλογήν χαμομηλίου ο κ. Πρωθυπουργός επισημαίνει: Λόγω της εποχής του έτους, η συλλογή αύτη δύναται να γίνη μόνον εις τας Βορείους επαρχίας του Κράτους (Μακεδονία - Θράκη). Θα οργανωθούν εκδρομαί δια την περισυλλογήν χαμομηλίου, καθ' ήν απαγορεύεται η εκρίζωσις. Θα ληφθή μέριμνα, ώστε το συλλεγησόμενον χαμομήλιον να είνε καθαρόν, άνευ χόρτων και χωμάτων. Εκαστος φαλαγγίτης ή φαλαγγίτισσα θα φροντίση να αποξηράνη το χαμομήλιον και να το παραδώση εις το τμήμά του. Το συλλεγησόμενον χαμομήλιον θα αποσταλή εντός καθαρών σάκκων εις την Κ.Δ. της ΕΟΝ."
Η ΕΟΝ ήταν η νεολαία της μεταξικής δικτατορίας και ήταν οργανωμένη κατά τα φασιστικά πρότυπα. Το καλοκαίρι του 1940 ο Μεταξάς έβαζε τη νεολαία του μπροστά σ' ένα σοβαρότατο καθήκον. Να... μαζέψει χαμομήλι.
Αυτή ήταν βέβαια η γελοία πλευρά της φασιστικής δικτατορίας. Υπήρχε και η άγρια: διώξεις, εξορίες, φυλακίσεις, βασανισμοί. Μάλιστα ο Μεταξάς   για να δείξει ένα φιλολαϊκό πρόσωπο, έστελνε στην εξορία εμπόρους και επαγγελματίες για συνηθισμένες αγορανομικές παραβάσεις, μέσω των "Αισχροδικείων" που είχε συστήσει.
Μία κυβερνητική ανακοίνωση του καλοκαιριού του 1940, αναφέρει ένα μακρύ κατάλογο καταδικασθέντων από το Αισχροδικείο σε εξορία. "Οι γαλακτοπώλαι (...) διότι επώλουν γάλα νερωμένον κατά 12% και ο (...) διότι επώλει γιαούρτην αποβουτυρωμένην κατά 17%. Ο έμπορος (...) διότι εχρησιμοποίει εις την πώλησιν υφασμάτων πήχυν ελλιπή. Οι αρτοποιοί (...) διότι εχρησιμοποίουν δια την παρασκευήν άρτου άλευρα ακοσκίνιστα. Ο παντοπώλης (...) διότι επώλει κανέλλαν νοθευμένην."
Αλλά εκτός από την τρομοκρατία που ασκούσε η δικτατορία,υπήρχε και το πρόβλημα της έλλειψης άγαθών, λόγω του πολέμου. Το καλοκαίρι  του 1940 το "Εθνος" δημοσίευε συχνά ειδήσεις, σαν κι αυτές:
"Εξεδόθησαν οδηγίες για το πως θα χρησιμοποιηθούν τα δελτία δια την προμήθειαν άρτου και τροφίμων. Οι κυνηγοί εζήτησαν από το υφυπουργείον Αγορανομίας δελτία τροφίμων και δια τους κυνηγετικούς κύνας- το υφυπουργείον υπεσχέθη να μελετήση το ζήτημα. Οι επιθυμούντες βενζίνην θα αποτείνωνται εις το αστυνομικόν τμήμα της περιφερείας των, το οποίον και θα εξετάζη εάν η αίτησις των είνε δικαιολογημένη -ακολούθως θα λαμβάνουν δελτίον με 4 κουπόνια."
Πόλεμος στην Ευρώπη. Δικτατορία στην Ελλάδα. Ελλειψη αγαθών. Στερήσεις. Σαν να μην έφταναν όλ' αυτά, και...
Και στις 16 Αυγούστου ο τίτλος του "Εθνους" πληροφορεί: "Τορπιλλισμός της Ελλης χθες εις την Τήνον υπό αγνώστου υποβρύχιου". Η λογοκρισία δεν άφησε να γραφτούν λεπτομέρειες για τον τορπιλλισμό. Αλλά ήταν φανερό πλέον: Ο πόλεμος χτυπούσε και την πόρτα της Ελλάδας.
Εκείνο το καλοκαίρι του 1940 ήταν πράγματι ένα πολύ ανήσυχο καλοκαίρι.

­Και η ζωή συνεχίζεται­

Καλοκαίρι του 1940. Οι Γερμανοί βρίσκονται στην Ρουμανία. Οι Ιταλοί βρίσκονται στην Αλβανία. Δελτία στα τρόφιμα, κουπόνια σ' άλλα αγαθά. Αλλά οι καθημερινές ανάγκες παραμένουν. Κι έτσι η ζωή συνεχίζεται...
Καλοκαίρι. Και στην Ελλάδα οι καύσωνες δεν έρχονται με το... δελτίο. Ζέστη και το 1940 και το "Εθνος" γεμίζει τον Ιούλιο από διαφημίσεις για "τα ιαματικά Λουτρά Αιδηψού", τα "θαυμάσια Λουτρά Μοσκόβου", το Λουτράκι και την Βουλιαγμένη που είχε  εξασφαλισμένην στην Αθήνα "την επάνοδον εκ των λουτρών με κλειστά αυτοκίνητα".
Εκείνη την εποχή οι διακοπές γινόντουσαν στις λουτροπόλεις, που διέθεταν συνήθως ιαματικά λουτρά, ξενοδοχεία, κοσμική ζωή και καζίνα (Λουτράκι). Αυτές οι διακοπές αφορούσαν βέβαια τους πλούσιους. Ο φτωχόκοσμος έπαιρνε κουρουλούδες και πήγαινε με όποιο μέσο μπορούσε στον Αλιμο, στο Ελληνικό, στο Καβούρι, στον Λαιμό ή στην Πεντέλη. Αλλά και οι φτωχοί μπορούσαν να πάρουν τα ιαματικά τους λουτρά.
Στις 4 Ιουλίου 1940 στο "ΕΘνος" διαφημίζονται τα "Ιαματικά Λουτρά καθηγητού Δαμβέργη. Εξυπηρετούν άριστα τους μη δυνάμενους να μεταβούν εις τας ιαματικάς πηγάς. Κεντρική παρακαταθήκη: Φαρμακείον Δαμβέργη, Πανεπιστημίου 51, τηλ. 30.123." Ο φτωχόκοσμος αγόραζε το 1940 τα ιαματικά του λουτρά μέσα σε... μπουκάλια.
Οι φτωχοί ήταν φυσικά η μεγάλη  πλειοψηφία. Ομως και η κατανάλωση ήταν κατανάλωση... Εκτός από τον καθηγητή Δαμβέργη και πολλοί άλλοι διαφημίζονται στο "Εθνος". Οπως:
Η γνήσια κλωστή ΚΙΘΑΡΑ σας δίδει δωρεάν και μια βελόνα. Καπνοβιομηχανία Λέρτα, σιγαρέττα Ερμής, μεγάλο (πακέτο) 12, μικρό 6 δρχ. Ωραία λευκά δόντια με την οδοντόπαστα Χλωροδόντ.
Αλλά δεν ήταν και τόσο διαφορετικά από τα σημερινά όλα τα προϊόντα του 1940. Το αποδεικύνουν άλλες διαφημίσεις.
"Θέλετε να μαυρίσετε γρήγορα, χωρίς να πάθετε εγκαύματα; NIVEA λάδι και κρέμα. Λαμπρύνετε το χαμόγελο σας με KOLYNOS. Ως δια μαγείας θ' αποκτήσετε λευκά ωραία δόντια και σαγηνευτικό χαμόγελο. Τα φιλμ σας να είναι Agfa Isopan. Ασπιρίνη BAYER. Mηχανή και φιλμ KODAK. Η εξασφάλισις της επιτυχίας."
Τελείως διαφορετικά όμως ήταν τα αθλητικά θεάματα. Εκείνο το καλοκαίρι του 1940 εγκανιάστηκε το γυμναστήριο του Πανιωνίου. Το ποδοσφαιρικό γήπεδο ήταν χωμάτινο και ο στίβος στρωμένος με καρβουνόσκονη. Καρβουνόσκονη είχε και το Παναθηναϊκό Στάδιο. Υπήρχαν ακόμη το γήπεδο του Παναθηναϊκού στην προϊστορική του φάση και στον Πειραιά το Ποδηλατοδρόμιο (σήμερα, Στάδιο Καραϊσκάκη).
Πολύ δημοφιλής ήταν ο κλασσικός αθλητισμός. Οργανώθηκαν μάλιστα τότε και παρά τα προβλήματα που υπήρχαν, εκδρομές για τους Βαλκανικούς Στίβου της Κωνσταντινούπολης. Στο ποδόσφαιρο υπήρχαν μόνο τοπικά πρωταθλήματα. Και φυσικά υπήρχαν "περίεργες"ομάδες. Να η αθλητική κίνηση μιας Κυριακής του Σεπτέμβρη του 1940.
"Εις το Στάδιον διεξήχθη αθλητική συνάντησις μεταξύ Αθηνών και μικτής Περιχώρων - Επαρχιακών Πρωταθλητών. Επρώτευσαν: 100 μ. Ιακαωβίδης (Περιχ.) 11"5/10. Ελεύθερη δισκοβολία, Σύλλας (Περιχ.) 45.91 μ. Αλμα επί κοντώ, Θάνος  (Αθηνών) 3,85 μ. Τριπλούν, Γονατάς (Αθηνών) 13,18 μ.
Τα αποτελέσματα των ποδοσφαιρικών συναντήσεων.
Αθηνών: Παναθηναϊκός - Ατρόμητος 2-0. ΑΕΚ - Αρίων 2-1. Απόλλων - Ενωσις Παγκαρατίου 6-0. Αθηναϊκός - Αστήρ 1-1.
Πειραιώς: Ολυμπιακός - Κεραμεικός 7-0. Εθνικός  - Προοδευτική 2-2.
Αλλαι κατηγορίαι: Αττικός - Γουδί 8-0. Ολυμπιακός Αθηνών - Δάφνη 1-0. Ελληνορωσικός - Ατλας 4-2. Μικρασιατική - -Πανερυθριακός 2-1. Φωστήρ - Ενωσις Νέας Ιωνίας 5-4. Β' ΑΕΚ - Β'Αρίωνος 10-2. Τσικό Παναθηναϊκού - Τσικό Αθηναϊκού 2-0."
Τότε στην ψυχαγωγία δεν κυριαρχούσε το ποδόσφαιρο. Υπήρχαν το θέατρο, το βαριετέ, τα κοσμικά κέντρα και μια νέα συναρπαστική τέχνη, ο κινηματογράφος. Και φυσικά ο Καραγκιόζης. Στις σελίδες του "Εθνους" διαβάζουμε:
"Θέατρον Λυρικόν. Θίασος Κοτοπούλη. Κωμωδία των Λαμπίς και Μαρτέν "Το ταξίδι του κ. Πέρισον". Σκηνοθεσία: Καρόλου Κουν. Πέρισον ο κ.Βασίλης Λογοθετίδης.
ΑΘΗΝΑΙΟΝ. "Η Αθήνα του 40". Επιθεώρησις των Ευαγγελίδη - Γιαννουκάκη. Μουσική: Κώστας Γιαννίδης. Συμμετέχουν: Κυριακός, Κοκκίνης, Φιλιππίδης. Η Λουίζα Ποζέλλι και η Σοφία Βέμπο. Χορός: Α. Γριμάνης και Ι. Φλερύ.
Θέατρον ΚΑΜΕΛΙΑ, Τέρμα Πατησίων. Απόψε 10.15 μ.μ. Ο ΑΤΤΙΚ παρουσιάζει την Μάντρα 1940 με σύμπραξη της ΔΑΝΑΗΣ. Αύριον η Μάντρα παίζει στην Διάνα Π. Φαλήρου.
Ριάλτο, Αγίου Μελετίου Κυψέλης. Τραμ και λεωφορεία Νο 2. Η βασίλισσα των δίσκων ΔΑΝΑΗ με την κιθάρα της σε ελληνικό και ξένο ρεπερτόριο.
ΟΑΣΙΣ. Γενική αλλαγή προγράμματος. Το ντούο Σούλις, η Ζεχρά Χανούμ και ο Σαχίμπ Μπέης. Επίσης το παιδί -φαινόμενο ΝΙΝΗ ΖΑΧΑ.
ARGENTINA. Καλαμάκι. Πρώτη εμφάνισις προ του αθηναϊκού κοινού της Ελληνίδος ντιζέζ Ρένας Βλαχοπούλου στα πιο μοντέρνα τραγούδια.
ΜEDIA LUZ. Dansing - Restaurant. Φωκίωνος Νέγρη 26. Ορχήστρα  τζαζ   και οργάνων Μπέμπη Σταυράκη. Νούμερα εκλεκτά. Εκθεσις φαγητών και σπεσιαλιτέ.
Το ξενοδοχείο Σέσιλ στην Κηφισσιά αναγγέλει κάθε Τρίτη και Κυριακή χορούς και κάθε Παρασκευή ορχήστρα τσιγγάνων.
Το ΣΙΝΕΑΚ μέσα στην ολόδροση αίθουσα του προβάλει: ΚΥΤΤΑΞΤΕ ΤΟ ΠΟΥΛΑΚΙ, αστειότατη κωμωδία που θα προκαλέσει τα ξεκαρδιστικώτερα γέλια. ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ ΣΤΗΝ ΑΓΓΛΙΑ. ΤΟ ΑΓΓΛΙΚΟ ΧΩΡΙΟ. Δύο ωραιότατα έγχρωμα Μίκυ. Και τα μόλις αφιχθέντα  παγκόσμια επίκαιρα γεγονότα (ομιλία ελληνιστί). Πάντοτε κατάλληλον δια παιδιά.
Ο κ. Γ. Ν. Λαζάνης με το δαιμόνιον επιχειρηματικό του πνεύμα εδημιούργησε τον ωραιότερο θερινό κινηματογράφο της Ανατολής. ΓΡΑΝΑΔΑ, ο νέος δροσοστόλουστος κινηματογράφος στην Λεωφόρο Αλεξάνδρας. Αναπαυτικότατο ασσανσέρ θα μεταφέρη τους θεατάς εις το φαντασμαγορικόν περιβάλλον της Γρανάδας μέσα σ' έναν αληθινό κρεμαστό κήπο κοντά στ' άστρα. Εναρξις με την γοητευτική βασίλισσα της οθόνης Ντανιέλ Νταριέ στο μεγάλο κοινωνικό φιλμ ΤΟ ΧΤΥΠΟΚΑΡΔΙ. Συγκοινωνία διά τραμ Νο 10, 11, 16 και λεωφορείων Πλ. Κάννιγος - Γκύζη.
Ο παγκοσμίου φήμης Μόλλας, όστις κάθε βράδυ σκορπά αφειδώς το γέλιο και την ευθυμίαν εις το επί της Λεωφόρου Αλεξάνδρας θέατρον του, απόψε δίδει την ξεκαρδιστικήν κωμωδίαν "Το διαζύγιο του Καραγκιόζη" με όλον τον χάρτινον θίασον επί σκηνής. Σύνθημα σας όλοι και όλαι: Εις τον ψυχίατρον Μόλλαν.
Εγκαινιάζεται σήμερον το ζαχαροπλαστείον ΖΟΝΑΡΣ Α.Ε. Σοκολατοποιϊα - Ζαχαροπλαστική. Επί των οδών Πανεπιστημίου και Βουκουρεστίου."
Αυτά συνέβαιναν εκείνο το ανήσυχο καλοκαίρι του 1940. Ο πόλεμος συνεχίζεται. Κι η ζωή συνεχίζεται. Το φθινόπωρο όμως οι σειρήνες του πολέμου χτυπάνε και στην Ελλάδα.

­Ωρες πολέμου­

Σάββατο, 26 Οκτωβρίου 1940. "Νέαι αεροπορικαί επιδρομαί εις Λονδίνον και Βερολίνον. Το Ράϊχ έχει απόφασιν να αποδυθή εις πόλεμον μακρόν μέχρι της νίκης", γράφουν οι πρωτοσέλιδοι τίτλοι του "Εθνους".
Στην Ελλάδα τα πράγματα δείχουν  ήσυχα. Ο Μεταξάς ζητάει "πάντες οι Ελληνες να προσέξουν ιδιαιτέρως την έκκλησιν μου δια τα μαθητικά συσσίτια", γιατί "ο υποσιτισμός του παιδιού της πτωχής ελληνικής οικογενείας υπονομέυει το όλον οικοδόμημα της Κοινωνίας και το μέλλον της Φυλής".
Η Κοτοπούλη παίζει στο θέατρο της "Μαντάμ Μποβαρύ" και στο θέατρο Αλίκης η Μιράντα και ο Μουσούρης "Σορπράϊζ πάρτυ". Ο κινηματογράφος ΕΣΠΕΡΟΣ κάνει έναρξη της χειμερινής περιόδου με την ταινία "Αιώνια δική σου" με τον Ντέηβιντ Νίβεν και την Λορέτα Γιανγκ.
Κι οι αναγνώστες του "Εθνους" μπορούν να διαβάσουν ήρεμοι τ' αστυνομικό μυθιστόρημα: "Αγαθής Κρίστι. Το Γαλάζιο Εξπρές. 192η συνέχεια." Δεν θα μείνουν για πολύ όμως ήρεμοι.
27 Οκτωβρίου 1940. Εφημερίδα "Εθνος". Εκδοση "εσπέρα Κυριακής". Πρώτη σελίδα. Τίτλος: Η ΕΛΛΑΣ ΣΤΟΙΧΕΙΟΝ ΤΑΞΕΩΣ. Διαβάζουμε:
"Το Πρακτορείον Στέφανι μετέδωκε τηλεγραφήματα εκ Τιράνων, τα οποία τείνουν να εμαφανίσουν την Ελλάδα ως ζηλώζασαν δόξαν ταραξίου εν τη Βαλκανική. Τα τηλεγραφήματα αυτά ομιλούν περί επιθέσεως ενόπλου ελληνικής συμμορίας δια πυροβολισμών και χειροβομβίδων χθες την πρωίαν εναντίον  αλβανικών φυλακίων πλησίον της Κορυτσάς... Το Αθηναϊκόν Πρακτορείον δι' ανακοινώσεως του διαψεύδει τους ισχυρισμούς του Στέφανι κατά τον κατηγορηματικότερον τρόπον... Ουδέν εγένετο από ελληνικής πλευράς... Ουδεμία μομφή είνε δυνατόν να προσαφθή εις την Ελλάδα, απολύτως φιλειρηνικήν και υποδειγματικώς ουδετέραν."
28 Οκτωβρίου 1940. "Εθνος, εσπέρα Δευτέρας." Πρώτη σελίδα. Αρθρο: Υπέρ βωμών και εστιών. Ανακοίνωση του Γενικού Επιτελείου Στρατού: "Ιταλικαί στρατιωτικαί δυνάμεις προσέβαλον από της 5.30 σήμερον τα ημέτερα τμήματα προκαλύψεως της ελληνοαλβανικής μεθορίου. Αι ημέτεραι δυνάμεις αμύνονται του πατρίου εδάφους."
Δημοσιεύονται: Ανακοινώσεις για γενική επιστράτευση, πολιτική επιστράτευση, κήρυξη στρατιωτικού νόμου, απαγόρευση αποδημίας, διακοπής λειτουργίας των σχολείων.
Ακόμη:
Η Εταιρεία Υδάτων ανακοινώνει ότι "φρόνιμον θα ήτο οι κάτοικοι να εφοδιασθούν με μικράν παρακαταθήκην ύδατος δια τα απαραιτήτους ανάγκας κατά την περίοδον αυτήν".
"Ειδοποιούνται άπαντες ότι αι διανομαί των τροφίμων και του άρτου θα εξακολουθήσουν να γίνονται κανονικώς. Επομένως δεν πρέπει να πανικοβληθούν και να φροντίζουν να σχηματίσουν αποθέματα τροφίμων, πέραν των απαραιτήτων καθημερινών αναγκών των οικογενειών των, καθ' όσον το αντίθετον θα παταχθή αυστηρώς παρά των λειτουργούντων από σήμερον στρατοδικείων."
"Καθ' όλας τας νύκτας πρέπει να αποκρύπτεται απολύτως ο φωτισμός, ώστε να μην είνε ουδέ η ελαχίστη ακτίς φωτός εκ των έξω ορατή..."
Βομβαρδίζονται από ιταλικά αεροπλάνα το Τατόι, η Κόρινθος και η Πάτρα. Στην Πάτρα "ζημίαι επί οικημάτων ελάχιστοι. Μέχρι στιγμής επιστοποιήθησαν 4 νεκροί και 17 τραυματίαι."
Τρίτη, 29 Οκτωβρίου 1940. Από την στήλη "Αθηναϊκά": Ολοι σχεδόν οι Αθηναίοι φροντίζουν να εξασφαλίσουν καταφύγια. Οι περισσότεροι διαρρύθμισαν τα υπόγεια των σπιτιών των και ετοποθέτησαν καθίσματα, νερό και άλλα απαραίτητα είδη. Την νύκτα ολόκληρη η πόλη είνε βυθισμένη εις το σκότος. Τα εστιατόρια και τα κέντρα λειτουργούν μέχρι της 9ης νυκτερινής. Εχουν όμως καλύψει τα φώτα."
Διαφήμιση: "Αντιαεροπορικά υφάσματα πλήρους σκοτασμό δια τα παράθυρα σας θα βρήτε εις το κατάστημα Ρυθμός, Βουλής 22.
"ΔΗΛΩΣΙΣ. Οι κινηματογράφοι Αθηνών δηλούσιν ότι από της σήμερον επαναλαμβάνουσι τας εργασίας των και θα λειτουργώσι καθ' εκάστην ως συνήθως από της 2ας μ.μ."
"ΚΑΤΑΦΥΓΙΟ. Εχουμε την τιμή να πληροφορήσουμε την αξιότιμον πελατείαν μας ότι στο οίκημα μας υπάρχει το τελειότερο και ασφαλέστερο καταφύγιο των Αθηνών και γι' αυτό οι εργασίες μας εξακολουθούν με κάθε άνεση και ασφάλεια. ΙΝΣΤΙΤΟΥΤΟ ΚΑΛΛΟΝΗΣ Μme KETTY, Ερμού 42."
"Ανακοίνωσις. Η ανάρτησις σημαιών δέον να διενεργήται συμφώνως προς τα κειμένας διατάξεις. Ο γενόμενος χθες αυθορμήτως συμαιοστολισμός επί τη ενάρξει των επιχειρήσεων δέον να θεωρηθή λήξας."
"Ανακοίνωσις: "Τα λεωφορεία τερματίζουν εις τα 8 και τα τραμ εις τα 10 μ.μ."
Πέμπτη, 31 Οκτωβρίου 1940. "Εθνος", από την στήλη Η ΖΩΗ: "Είνε ακατανήτος η αντίληψις την οποίαν έχουν μερικοί δια την συγκάλυψιν των φώτων. Οπως διεπιστώθη, καλύπτουν τα φώτα προς τους δρόμους μόνον δια να μην ενοχλώνται από τους αστυφύλακας και τα όργανα της Παθητικής Αεραμύνης και αφίνουν ακαλύπτους τους φωταγωγούς και τα φώτα προς τας αυλάς και τους κήπους των οικιών. Αλλά η συγκάλυψις δεν επεβλήθη δια τα αστυνομικά όργανα. Τούτο πρέπει να κατανοήσουν όλοι και να σπεύσουν να συμμορφωθούν επακριβώς προς τας συστάσεις των Αρχών..."
Ληξιαρχείον. 30 Οκτωβρίου 1940. Γάμοι 17. Διαζύγια 1. Γεννήσεις 33. Θάνατοι 19.
Παρασκευή, 1 Νοεβρίου 1940. "Η πέμπτη μέρα από της κηρύξεως του πολέμου ευρίσκει τον στρατόν μας ακλόνητον εις τα θέσεις του."
"Τα θέατρα της πρωτευούσης καθημερινώς από σήμερον θα δίδουν μίαν παράστασιν, ώραν 5 μετά μεσημβρίαν."
"Το ΣΙΝΕΑΚ ανακοινοί ότι λόγω της θέσεως της αιθούσης του παρέχει πάσαν δυνατήν ασφάλειαν εις περίπτωσιν βομβαρδισμού. Ολα τα παγκόσμια επίκαιρα. Και μετάδοσις όλων των ειδήσεων του ραδιοφωνικού σταθμού Αθηνών."
Σάββατο, 2 Νοεμβρίου 1940. Το "Εθνος" κυκλοφορεί μόνο με 2 σελίδες. Πρώτη σελίδα: "Με την πολεμικήν ιαχήν "Αέρα - Αέρα" ο στρατός μας εισέβαλεν εις Αλβανίαν. Κατάληψις σημαντικού υψώματος."
Κυριακή, 3 Νοεμβρίου 1940. "Κατά την χθεσινήν ημέραν εγένοντο διάφοροι επιδρομαί ιταλικών αεροπλάνων, ήτοι: Εις Πάτρας με ελάχιστα θύματα. Εις Θεσσαλονίκην με αρκετά θύματα επί του αμάχου πληθυσμού. Εις Κέρκυραν με ελάχιστα θύματα. Εις Ιωάννινα με ελάχιστα θύματα, ενώ εν εχθρικόν αεροπλάνον κατέπεσεν φλλεγόμενον εντός της πόλεως. Εις Κρήτην με ελάχιστα θύματα. Επιδρομαί εγένοντο ωσαύτως εις δέκα άλλας διαφόρους κωμοπόλεις και χωρία με αποτελέσματα άνευ σημασίας."
Από την στήλη ΑΘΗΝΑΙΚΑ: "Σιγά - σιγά οι Αθηναίοι συνηθίζουν την νέαν νυκτερινήν ζωήν. Οι περισσότεροι μαζεύονται ενωρίς εις τα σπίτια των και υποβάλλονται εις... υπνοθεραπείαν. Τα εστιατόρια διετάχθησαν να κλείνουν εις τας 8.30. Κατόπιν τούτου πολλοί, που περνούσαν το πρωί με ένα καφέ καθιέρωσαν και το πρόγευμα. Τους είνε αδύνατον να μένουν νηστικοί από τα 8 το βράδυ έως τας 2 το απόγευμα την άλλη μέρα, επί 18 ώρας δηλαδή. Πρόχειρα καταφύγια σκάπτονται και εις την πλατείαν Συντάγματος, εις το βάθος του κήπου, όπου είχον φυτευθεί άλλοτε πατάτες. Επίσης και εις άλλας πλατείας των Αθηνών, του Πειραιώς και των προαστίων.
Οι "ώρες του πολέμου" έκλεισαν έτσι την πρώτη τους εβδομάδα. Οι μέρες που θ' ακολουθήσουν θα είναι θριαμβευτικές.
Στις 14 Νοεμβρίου φθάνουν οι πρώτοι Ιταλοί αιχμάλωτοι στην Αθήνα. Στις 18 Νοεμβρίου έρχονται και οι πρώτοι τραυματίες από το μέτωπο.
22 Νοεμβρίου. Η Κορυτσά κυριεύεται από τον ελληνικό στρατό.
Μέρες του 1940. Μέρες ανήσυχες. Μέρες δύσκολες. Μέρες πολέμου.
Ας τελειώσουμε το "ξεφύλλισμα" του ΕΘΝΟΥΣ με την τελευταία μέρα του 1940.
31 Δεκεμβρίου 1940. "Eθνος, εσπέρα Τρίτης." "Εξαιρετικήν είνε η συγκέντρωσις εις την υπαίθριον αγοράν της οδού Αιόλου, όπου ο κόσμος προμηθεύεται είδη δια τους πολεμιστάς του μετώπου. Ειδικοί πάτοι για τα άρβυλα από προβιά, κάλτσες μάλλινες, κασκόλ, κουκούλες, γάντια και κάθε τι που μπορεί να ανακουφίση τους στρατιώτες μας εις τον σκληρόν αγώνα των, γίνονται ανάρπαστα."
"Τα ελληνικά στρατεύματα προελαύνουν εφ' όλου του μετώπου. Εσίγησαν πολλά εχθρικά πολυβολεία εις Κλεισούραν. Κατάληψις και νέων θέσεων."
"Ευτυχισμένον και νικηφόρον το 1941"...

Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Εικόνες» το 1988

Τρίτη, 11 Οκτωβρίου 2011

Το ελληνικό ποδόσφαιρο στην εποχή της φανέλας και της... βαλίτσας

Πανιώνιος - ΑΕΚ στη Νέα Σμύρνη. Ο Νεστορίδης της ΑΕΚ (κέντρο) σουτάρει και βάζει γκολ, υπό το βλέμμα του Θανάση Σαραβάκου (αριστερά).


Το 1963 είναι μια χρονιά-σταθμός στην ιστορία του ελληνικού ποδοσφαίρου. O σέντερ μπακ του Ολυμπιακού Μίμης Στεφανάκος αποφασίζει να βγάλει το άσπρο σωβρακάκι του Θρύλου και να φορέσει την... άσπρη φουστανέλα της Καραγκούνας.

Η «Καραγκούνα» (μια ταινία έρωτα, κλαρίνου και... ξινόγαλου που προβλήθηκε εκείνη την χρονιά) είχε πρωταγωνιστές την Χριστίνα Σύλβα, τον Ανδρέα Μπάρκουλη, τον Γιώργο Καμπανέλλη και, φυσικά, τον Μίμη Στεφανάκο.

Ομως εκείνη την εποχή δεν ανακατεύονται μόνο στην... καλδάρα της Καραγκούνας το ξινόγαλο, το ποδόσφαιρο και ο κινηματογράφος. Στις αρχές της δεκαετίας του 1960, ολόκληρη η ελληνική κοινωνία βρίσκεται σε διαρκή ζύμωση μέσα στην καλδάρα της ζωής.

Η εκκίνηση του Ράλι Μόντε Κάρλο από την Αθήνα συνυπάρχει με την μετανάστευση στην Γερμανία. Οι πολυκατοικίες με τις αλάνες. Οι αμμόλοφοι στην Λούτσα  με τα πρώτα αυθαίρετα εξοχικά. Ο πλανόδιος γιαουρτάς με τα παπούτσια Αντίντας. Ακόμα και ο Κώστας Μητσοτάκης συνυπάρχει με τον Ανδρέα Παπανδρέου στο ίδιο κόμμα, την Ένωση Κέντρου.

Στον κινηματογράφο πάντως η συνύπαρξη ηθοποιών και ποδοσφαιριστών δεν ευδοκίμησε. Η Ελένη Χατζηαργύρη και ο Κώστας Κακκαβάς θα σκάσουν στο κλάμα στην ταινία «Εσκότωσα για το παιδί μου» αλλά ο συμπρωταγωνιστής τους Μίμης Στεφανάκος θα αποδείξει με το παίξιμό του ότι είναι καταπληκτικός στο... ανάποδο ψαλίδι.

Από το σινεμά το μόνο κέρδος που είχε ο παίκτης του Ολυμπιακού ήταν μία σύζυγος: η ηθοποιός Μάρθα Καραγιάννη. Έτσι ο Μίμης Στεφανάκος προτίμησε να επανέλθει στην θέση του σέντερ μπακ και στην τέχνη που ήξερε: Στα ανάποδα ψαλίδια!

Ο βασιλιάς του ανάποδου ψαλιδιού ήταν όμως άλλος. Ο Κώστας Λινοξυλάκης, αρχηγός του Παναθηναϊκού...

Ο Κώστας Λινοξυλάκης στην κλασική του πόζα με το ανάποδο ψαλίδι

Οι μεγάλοι αρχηγοί

Καλοκαίρι του 1961. Η χώρα προετοιμάζεται για εκλογές. Πρωταγωνιστές της πολιτικής σκηνής είναι δύο μεγάλοι αρχηγοί, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής και ο Γεώργιος Παπανδρέου.

Όπως και στην πολιτική έτσι και στο ποδόσφαιρο, οι κυρίαρχοι του παιχνιδιού είναι τα πρόσωπα. Οι μεγάλοι αρχηγοί! Ο Λινοξυλάκης, ο Ρωσίδης, ο Νεστορίδης... Οι μάζες βρίσκονται στο περιθώριο.

Το παιχνίδι είναι ατομικό και δεν υπάρχει ανάγκη (είτε πρόκειται για εκλογικό είτε για ποδοσφαιρικό αγώνα) να εφαρμοστούν πολύπλοκα συστήματα. Και στις δύο περιπτώσεις το σύστημα είναι απλούστατο και βασίζεται στο δόγμα: «Μπείτε μέσα και φιλήστε τους!»

Μ’ αυτό το δόγμα η ΕΡΕ «φίλησε» τότε την πολιτική μας ζωή, εφαρμόζοντας στις εκλογές ένα άκρως επιθετικό σύστημα, που έμεινε στην ιστορία με τον τίτλο «βία και νοθεία».

Αντίθετα με τους πολιτικούς αρχηγούς, στα γήπεδα οι αρχηγοί των ομάδων   προτιμούσαν να εφαρμόζουν ηπιότερες τακτικής. Απλώς «φιλούσαν» στο ξύλο τους διαιτητές.

Από το «φιλί» δεν εξαιρούνταν και οι αντίπαλοι. Αλλά αυτό ήταν το φυσιολογικό αποτέλεσμα του έρωτα  για την φανέλα. Ένας έρωτας που πολλές φορές έβαφε με αίμα τα χωμάτινα γήπεδα. 

Ιούλιος του 1961. Η ανεπανάληπτη ομάδα του Ολυμπιακού της δεκαετίας του '50, που είχε δημιουργήσει παγκόσμιο ρεκόρ με την κατάκτηση 6 συνεχόμενων πρωταθλημάτων, έχει πλέον γεράσει. Τα πρωτεία έχει τώρα ο Παναθηναϊκός, που όμως χάνει στον ημιτελικό του Κυπέλλου από τον πολύ μεγάλο τότε Πανιώνιο. Ο τελικός θα είναι για πολλούς ερυθρόλευκους η τελευταία μεγάλη ευκαιρία.

Η εμφάνιση στον τελικό του Ηλία Ρωσίδη συγκλονίζει. Ο αρχηγός του Ολυμπιακού, που συμπλήρωνε 17 συνεχή χρόνια στην ομάδα, τραυματίζεται σοβαρά. Η φανέλα του γεμίζει αίματα. Ο μεγάλος αρχηγός θα παίξει ως το τέλος του αγώνα με το κεφάλι τυλιγμένο σε ματωμένους επιδέσμους. Και θα οδηγήσει τους  συμπαίκτες του σε θρίαμβο  με 3-0. 

Η φωτογραφία, που δείχνει του παίκτες του Ολυμπιακού να περιφέρουν στους ώμους τον κεφαλοδεμένο αρχηγό τους στον γύρο του θριάμβου, αποτυπώνει το πνεύμα της εποχής των μεγάλων αρχηγών. Την αγάπη για την φανέλα.

Στην «εποχή της φανέλας» ο Ηλίας Ρωσίδης, ο Κώστας Λινοξυλάκης, ο Κώστας Νεστορίδης της ΑΕΚ, ο Γιώργος Καμάρας του Απόλλωνα Αθηνών και οι άλλοι βετεράνοι αρχηγοί θα εγκαταλείψουν τα γήπεδα.

Την θέση τους θα πάρουν με τον καιρό νέα παιδιά, που θα διατηρήσουν με το ταλέντο και το αγωνιστικό τους πάθος την εικόνα του μεγάλου αρχηγού. Στον Παναθηναϊκό ο Μίμης Δομάζος. Στον Ολυμπιακό ο Γιώργος Σιδέρης. Στην ΑΕΚ ο Μίμης Παπαϊωάννου. Στον ΠΑΟΚ ο Γιώργος Κούδας...

Οι νέοι αρχηγοί έχουν πολλά κοινά σημεία με τους παλιούς. Κι αυτοί παθιάζονται για τη νίκη. Κι αυτοί ξυλοκοπούν τους διαιτητές.  Κι αυτοί είναι φτωχόπαιδα...
Υπάλληλοι, σπουδαστές κι εργάτες αποτελούσαν την ομάδα του Ολυμπιακού. Στην φωτογραφία ο Στεφανάκος. ο Υφαντής κι ο Πολυχρονίου φροντίζουν τον τραυματισμένο τερματοφύλακα Θεοδωρίδη.

Εξηλεκτρισμός και πετρελαιάδες

Η δεκαετία του '60 βρίσκει την ομάδα του Ολυμπιακού να αποτελείται από 10 ιδιωτικούς υπαλλήλους, 3 σπουδαστές, 3 μαθητές κι έναν εργοστασιακό εργάτη: Τον Σωτήρη Γκαβέτσο εφαρμοστή στην Πειραϊκή Ορειχαλκουργία.

Εκείνες της μέρες ο αρχηγός του Παναθηναϊκού Κώστας Λινοξυλάκης δίνει συνέντευξη στο νεαρό δημοσιογράφο Φρέντυ Γερμανό. Και λέει  με παράπονο:

«Η ανεργία μου έχει κλονίσει τόσο πολύ το ηθικό, ώστε αναγκάστηκα να διακόψω τις σπουδές μου στην Εμπορική. Ευτυχώς τα πράγματα τώρα φαίνονται να είναι καλύτερα. Η Mπι Πι μου υπεσχέθη να με προσλάβει.»

Και ο αρχηγός της ΑΕΚ Κώστας Νεστορίδης δηλώνει στον Γιάννη Βανδώρο: «Έχω αγοράσει ένα ημιφορτηγό και κινούμαι αρκετά καλά».

Άνεργος ο αρχηγός του Παναθηναϊκού... Φορτηγατζής ο αρχηγός της ΑΕΚ...

Πριν 30 χρόνια σχεδόν όλοι οι ποδοσφαιριστές ήταν φτωχόπαιδα. Η μόνη απαίτηση που είχαν από την ομάδα είναι να τους βρει κάποια δουλειά για να εξασφαλιστούν επαγγελματικά. Το πρόβλημα είχαν αναλάβει να λύσουν η ΗΕΑΠ και οι εταιρίες πετρελαιοειδών, όπως η Μπι Πι και η Πουρφίνα.

Σε ρεπορτάζ με τίτλο «Το μεγάλο κοινωνικό πρόβλημα του αθλητισμού μας» το περιοδικό ΤΑ ΣΠΟΡ σημειώνουν:

«Τρεις ομάδες αποτελούμενες από γνωστούς άσους του ποδοσφαίρου μας παρατάσσει σήμερα η Ηλεκτρική Εταιρία Αθηνών και Πειραιώς (ΗΕΑΠ). Τα ονόματα των παρακάτω ποδοσφαιριστών δείχνουν πόσο ισχυρές είναι: Ρωσίδης, Ξανθόπουλος, Σούλης, αδελφοί Παπουλίδη, Κοτρίδης, Εμμανουηλίδης, Μουράτης, Θεοφάνης, Υφαντής, Μπέμπης, Πανάκης, Πετρόπουλος, Γ.Καμάρας, Κανάκης, Δαρίβας, Σταματιάδης, Σεραφείδης...»

Πριν 30 χρόνια, λοιπόν, η πρόοδος του ελληνικού ποδοσφαίρου είχε ταυτιστεί με την... πρόοδο του εξηλεκτρισμού της χώρας. Και όπως δείχνουν τ΄ αποτελέσματα, κατέληξε σε δυστύχημα από ηλεκτροπληξία.

Αλλά ας δούμε την συνέχεια της επαγγελματικής πορείας του Κώστα Νεστορίδη, όπως φαίνεται από μία άλλη συνέντευξή του στον Γ.Ν.Παγιωτέλη:

  - Στο εργοστάσιο πήγες το 1945. Πότε έφυγες;
  - Το 1949 που ντύθηκα αεροπόρος. Σμηνίτης ήμουν μέχρι το 1957.
  - Οκτώ χρόνια, γιατί;
  - Με ήθελαν για το ποδόσφαιρο. Κι εγώ δεν είχα να κάνω τίποτα άλλο. Σαν απολύθηκα η ΑΕΚ μου έδωσε 30.000 για να αγοράσω ένα φορτοταξί που έκανε 120.000. Δούλευα μέρα-νύχτα για να ξεπληρώσω τα γραμμάτια. Μην ξεχνάς ήμουν και οικογενειάρχης πλέον.
- Καταλαβαίνω...
 - Που λες κάποτε πούλησα το αμάξι στα μισά σχεδόν. Με τα λεφτά αυτά και κάτι μικροδάνεια φτιάξαμε το σπίτι που βλέπεις. Στο κάτω μένει ο γέρος κι έχει το καφενείο του κι εδώ εμείς.
 - Γιατί πούλησες το φορτοταξί;
 - Xάρις στον κ. Τουμπαλίδη πήγα στην Πουρφίνα. Θέλω ν' αναφέρω ότι στην εταιρία μου έχουν βρει στέγη κι άλλοι πολλοί ποδοσφαιρισταί...

 Οι πετρελαιάδες είχαν ανακαλύψει τον ευεργετικό ρόλο του ποδοσφαίρου στις επιχειρήσεις, τριάντα χρόνια πριν οι Ελληνες οπαδοί ανακαλύψουν τους «τσάτσους του Βαρδινογιάννη».

Αλλά και οι «τσάτσοι» είναι ανακάλυψη των αρχών της δεκαετίας του '60. Μόνο που σ' εκείνη την μίζερη εποχή αυτός ο επιχειρησιακός τομέας του ελληνικού ποδοσφαίρου μπορούσε να χωρέσει απλώς μέσα σε μία  βαλίτσα...

Ο άνθρωπος με την βαλίτσα

Στις μεταγραφές του 1961 ο Ολυμπιακός πληρώνει 500.000 δραχμές στην Προοδευτική για να πάρει τον Στέλιο Μπέση. Το ποσόν θεωρείται τεράστιο κι ο φίλαθλος κόσμος μένει κατάπληκτος.

Αλλά για τον Ολυμπιακό δεν έχει έρθει ακόμα η ώρα των λεφτάδων. Ο Γουλανδρής, η ταξιαρχία του Μπούκοβι και το «Έμπαινε Γιούτσο» θα έρθουν 5 χρόνια αργότερα. Και οι εκατομμυριούχοι - μαϊμούδες θα το παίξουν πρόεδροι του Θρύλου στην δική μας εποχή.

Εκείνη την «εποχή της φανέλας», αυτός που προκαλεί το δημόσιο αίσθημα είναι ο Παναθηναϊκός. Όχι μόνο για τα χρήματα που ξοδεύει. Αλλά και για τον τρόπο που αντιμετωπίζει τα μικρά σωματεία και κάνει τις μεταγραφές.

Ο πρωταγωνιστής των μεταγραφών του Παναθηναϊκού είναι μία... βαλίτσα. Για την ακρίβεια είναι ο αρχηγός ποδοσφαίρου των πράσινων Αντώνης Μαντζαβελάκης που κρατάει την βαλίτσα.

Ο μεγαλοξενοδόχος Αντώνης Μαντζαβελάκης (ένας πανέξυπνος άνθρωπος) είχε το δόγμα ότι οι μεγάλες ομάδες δεν πρέπει να κουράζονται για να κερδίζουν τις μικρές. Και φρόντισε να δημιουργήσει ένα καθεστώς φιλικών ομάδων με διάφορες μεθόδους. Μία ήταν η δωρεάν παροχή χρησιμοποιημένου υλικού (εμφανίσεις, μπάλες κλπ). Άλλη ήταν ο δανεισμός παικτών. Αλλά η βασική του μέθοδος ήταν η... «βαλίτσα».

Η φημολογία της εποχής ήθελε τον Μαντζαβελάκη ν' ανοίγει μία βαλίτσα και να μοιράζει χρήματα σε παράγοντες, μεσάζοντες, συγγενείς και παίκτες για να πετύχει την μεταγραφή. Ο Μαντζαβελάκης έμεινε στην μνήμη των παλαιών φιλάθλων ως «ο άνθρωπος με την βαλίτσα».

Ο «άνθρωπος με την βαλίτσα» έδωσε πραγματικό ρεσιτάλ στην μεταγραφή του Τάκη Λουκανίδη από την Δόξα Δράμας, μία υπόθεση που προκάλεσε το δημόσιο αίσθημα για πολλούς μήνες.

Πριν 30 χρόνια δεν υπήρχαν πενταετίες. Η μεταγραφή ενός παίκτη ήταν αδύνατη χωρίς την συγκατάθεση του σωματείου του. Ο Μαντζαβελάκης εξασφάλισε την υπογραφή του Λουκανίδη και τον έστειλε να αγωνίζεται στην... Κύπρο, μέχρι να βρει τρόπο να... αλλάξει τους κανονισμούς της ποδοσφαιρικής ομοσπονδίας.

Ύστερα από πολύμηνες μεθοδεύσεις, «ο άνθρωπος με την βαλίτσα» είχε κάνει το θαύμα του. Με κόστος 200.000 δραχμών άλλαξε τον... κανονισμό που απαγόρευε στον Λουκανίδη να παίξει στον Παναθηναϊκό. Από ρεπορτάζ της εποχής αντιγράφουμε:

«Ο Τάκης Λουκανίδης είναι αναμφισβήτητα ποδοσφαιριστής διεθνούς κλάσεως. Η οικογένειά του είναι εγκατεστημένη στην Δράμα και ο Λουκανίδης εργάζετο ως τεχνικός της ΔΕΗ. Κατά την συμφωνία της μεταγραφής του ο Λουκανίδης εζήτησε όπως του ευρεθεί εργασία σε μία από τις εταιρίες πετρελαιοειδών.

Η μεταγραφή του από την Δόξα Δράμας στον Παναθηναϊκό εστοίχισε μέχρι σήμερα 1.300.000 δραχμές. Το ποσόν αυτό κατανέμεται ως εξής :

*     400.000 στην Δόξα και πιθανώς σε μεσάζοντα.
*    300.000 στον Τάκη Λουκανίδη.
*    80.000 στην οικογένεια Λουκανίδη για το χρονικό διάστημα της παραμονής του παίκτου στην Κύπρο.
*    120.000 για έξοδα του Τ.Λουκανίδη στην Κύπρο.
*    200.000 για την μετατροπή του άρθρου της ΕΠΟ που επέτρεπε την μεταγραφή.
*    200.000 για διάφορα άλλα έξοδα.»

Με την μεταγραφή του Λουκανίδη η «εποχή της φανέλας» μετεξελίχτηκε σε «εποχή της βαλίτσας»...

Η βαλίτσα"του Αντώνη Μαντζαβελάκη άνοιξε πριν 30 χρόνια τον δρόμο στον επαγγελματισμό ελληνικού τύπου με τις μετατροπές των νόμων, τους «τσάτσους» και τους πρόεδρους-μαϊμούδες...

Ωστόσο, στην «εποχή της φανέλας και της... βαλίτσας» το ποδόσφαιρο εξακολουθούσε να είναι ένα πολύ ευαίσθητο σπορ. Τόσο ευαίσθητο ώστε να παίζουν καθοριστικό ρόλο στην έκβαση ενός αγώνα η  βροχή, ο ήλιος και το χορτάρι...

Τα στοιχεία της φύσεως...

Τον Απρίλιο του 1960 παίξαμε με την Γιουγκοσλαβία για το προολυμπιακό τουρνουά. Οι διεθνείς μας τα πήγαιναν καλά στο α' ημίχρονο μέχρι που άρχισε να... βρέχει. Στο β' ημίχρονο γλίστραγαν συνεχώς πάνω στο βρεγμένο χορτάρι κι έφαγαν 5 γκολ. (Από τότε η βροχή είναι ο κακός δαίμονας της εθνικής μας ομάδας.)

Ο Βαγγέλης Φουντουκίδης έγραψε στην κριτική του για τον αγώνα εκείνο:

«Το βρεγμένο γήπεδο έπαιξε σημαντικό ρόλο στην κατάρρευση της ελληνικής ομάδος. Γιατί οι Ελληνες γλιστρούσαν περισσότερο από τους Γιουγκοσλάβους ποδοσφαιριστάς που είναι συνηθισμένοι να παίζουν σε γήπεδα με βρεγμένο χορτάρι και διατηρούν καλύτερα την ισορροπία τους.»

Αλλά η βροχή δεν ήταν το μοναδικό στοιχείο της φύσεως που ταλαιπωρούσε το ελληνικό ποδόσφαιρο στην «εποχή της φανέλας και της βαλίτσας». Το καθοριστικότερο ρόλο για τον ομαλό τερματισμό των διοργανώσεων έπαιζε η... ζέστη.

Το πρωτάθλημα συνεχιζόταν μέχρι τον Ιούλιο και ο τελικός του Κυπέλλου γινόταν τον Αύγουστο ή πήγαινε για την επόμενη περίοδο λόγω καύσωνος, όπως συνέβη το 1962. Έτσι η αντοχή μιας ομάδας στην ηλίαση αποδεικνυόταν πολλές φορές το καλύτερο σύστημα  για τη νίκη.

Ολα τα γήπεδα ήταν χωμάτινα και φυσικά δεν είχαν προβολείς. Οι αγώνες διεξάγονταν το απόγευμα, την ώρα που το χώμα και οι τσιμεντένιες εξέδρες πύρωναν από τον καλοκαιριάτικο ήλιο.

Μόνο το γήπεδο του Παναθηναϊκού είχε χορτάρι και ηλεκτροφωτισμό. Αλλά, κατά ένα περίεργο τρόπο, το χόρτο πρασίνιζε το καλοκαίρι και ξεραινόταν τον χειμώνα. Στις αρχές του 1962 εγκαινίασε και η ΑΕΚ τον δικό της χλοοτάπητα στη Νέα Φιλαδέλφεια, παίζοντας φιλικό αγώνα με την Μπαρτσελόνα.

Κάτι οι καύσωνες, κάτι η κούραση των παιχτών, κάτι ότι δεν είχαμε τότε την διαδικασία των πέναλτι, πολλοί αγώνες Κυπέλλου έληγαν ισόπαλοι και ξαναγινόντουσαν. Το ράδιο αρβύλα ήθελε τα ματς να είναι στημένα, για να κόβουν τα σωματεία περισσότερα εισιτήρια από τις επαναλήψεις των αγώνων.

Κάποτε ο καύσωνας και οι φήμες προξένησαν μαζική θερμοπληξία στους φιλάθλους. Ήταν ντάλα καλοκαίρι του 1964 και η διοργάνωση του Κυπέλλου δεν τελείωνε με καμμία κυβέρνηση. (Τα επόμενα χρόνια το Κύπελλο θα τελειώνει ομαλά. Όχι όμως και οι κυβερνήσεις.)

Μέσα Ιουλίου του 1964. Ο ημιτελικός Παναθηναϊκού - Ολυμπιακού ήταν 2-2 και λίγο πριν την λήξη της παράτασης ο Δομάζος έχασε μία κλασσική ευκαιρία. Οι θεατές δεν άντεξαν άλλο.

Ενωμένοι, για πρώτη και τελευταία φορά, οι οπαδοί του Παναθηναϊκού και του Ολυμπιακού έριξαν τα κάγκελα, μπήκαν στο γήπεδο και το έκαναν γυαλιά - καρφιά. Στήθηκαν οδοφράγματα και τα επεισόδια, που επεκτάθηκαν σ' όλο το κέντρο της Αθήνας, κράτησαν ως τα μεσάνυχτα.

Είναι χαρακτηριστικό της πολεμική ψυχολογίας του πλήθους ότι μία σιδερένια πόρτα του γηπέδου της Λεωφόρου βρέθηκε την άλλη μέρα στην πλατεία Ομονοίας.

Αλλά η πολεμική ατμόσφαιρα ήταν τα χρόνια εκείνα μια συνηθισμένη κατάσταση στις γειτονιές και στα παιχνίδια των πιτσιρικάδων. Και περιελάμβανε μέχρι και εκρήξεις χειροβομβίδων...
Πιτσιρικάδες παίζουν μπάλα σε αθηναϊκό δρόμο (εννοείται χωματόδρομο)


Παλαιά πυρομαχικά

«Παιδιά προσοχή!
 
Έξω από το σπίτι σας, στην αλάνα, στο χωράφι, στο βουνό, στα χαντάκια των δρόμων και στους σωρούς των σκουπιδιών ακόμα, μπορεί να βρείτε σιδερένια αντικείμενα που είναι τρομερά επικίνδυνα, γιατί ίσως είναι παλιές οβίδες, χειροβομβίδες ή σφαίρες.

Ολα αυτά από την πολυκαιρία, τις βροχές, την υγρασία είναι έτοιμα να εκραγούν με την παραμικρή κίνηση και να σκορπίσουν γύρω τον θάνατο. Γι' αυτό τον λόγο, όποιος βρει ένα τέτοιο αντικείμενο δεν πρέπει να το εγγίζει και πολύ περισσότερο δεν πρέπει να το πάρει στα χέρια του γιατί κινδυνεύει να σκοτωθεί.

Μέχρι σήμερα πολλοί σκοτώθηκαν ή έμειναν χωρίς μάτι ή χέρια για όλη τους την ζωή, γιατί δεν ακολούθησαν αυτή την συμβουλή...

...Παιδιά προσοχή!»

Αρχές του 1963. Οι γειτονιές της Αθήνας με τις αλάνες και τα χαντάκια τους και ολόκληρη η ύπαιθρος χώρα συνεχίζουν να είναι σπαρμένες από παλαιά πυρομαχικά της Κατοχής και του Εμφυλίου. Οι επείγουσες ανακοινώσεις, σαν την παραπάνω του Γενικού Επιτελείου Στρατού, που κατέκλυζαν τον Τύπο, δίνουν το μέτρο των συνθηκών και το ηρωικό πνεύμα με το οποίο έπαιξαν και μεγάλωσαν τα παιδιά εκείνη την εποχή.

Στην εποχή της φανέλας και της βαλίτσας, το μόνο παιχνίδι στις γειτονιές, στους χωματόδρομους και στις αλάνες ήταν το ποδόσφαιρο. 

Οι κανονισμοί του ποδοσφαίρου είχαν προσαρμοστεί στις ανάγκες της παρέας. Μονότερμα, μπακότερμα, «στα τρία κόρνερ, πέναλτι»... Αν ρωτήσετε σήμερα έναν σαραντάρη και δεν γνωρίζει αυτούς τους τρεις βασικούς κανονισμούς, τότε ο τύπος έχει σοβαρό πρόβλημα. Αποδεικνύεται ότι δεν έχει παίξει πιτσιρικάς. Αρκούσαν μερικοί πιτσιρικάδες και δύο πέτρες σαν τέρμα για να στηθεί το μονότερμα. (Εξυπακούεται ότι η σύνθεση της ομάδας άρχιζε απ' αυτόν που είχε δική του την μπάλα.)

Στα γυμνάσια, η κοπάνα συνοδευόταν από δίτερμα μετά στοιχήματος. Κοπάνα και δίτερμα γινόταν πολλές φορές σε συνεννόηση με γειτονικά γυμνάσια. Και στις συνοικίες, δεκάδες  ομάδες τύπου Κεραυνός, Αστραπή και Νίκη, παρήλαυναν καθημερινά από την στήλη «Ζητείται αντίπαλος» της εφημερίδας «Αθλητική Ηχώ».

Υπήρχε ένα διάχυτο αγωνιστικό πνεύμα. Οι περισσότεροι φίλαθλοι έπαιζαν και μπάλα. Ήταν κι αυτοί ποδοσφαιριστές. Και φυσικά εμπνέονταν από τους ήρωες των ομάδων, που μερικές φορές άφηναν την τελευταία τους πνοή μέσα στο γήπεδο...

Πάθος και θύματα

Στην εποχή της φανέλας η ανάπτυξη του ΠΡΟ - ΠΟ και οι «βαλίτσες» φέρνουν τα πρώτα σπέρματα του επαγγελματισμού στο ελληνικό ποδόσφαιρο. Ωστόσο, η εποχή διατηρεί την αγνότητα, το πάθος και τον ηρωισμό της.

Ο προπονητής του Ολυμπιακού Α. Χατζησταυρίδης δηλώνει τον Φεβρουάριο του 1963 για τις αμοιβές των ποδοσφαιριστών:

«Η αμοιβή των δικών μας παικτών έχει καθορισθεί ως εξής: 1.200 δραχμές για τη νίκη, 600 για την ισοπαλία, τίποτα για την ήττα. Επίσης ωρίσθη ότι όποιος εμφανίζεται σε κάθε προπόνηση θα παίρνει κι ένα πενηντάρικο για την προπόνηση.»

Οι ποδοσφαιριστές παίζουν για τη νίκη και την δόξα της ομάδας τους. Αγωνίζονται με  πάθος για την φανέλα. Μερικές φορές όμως αυτό το πάθος έχει και θύματα.

Αγώνας Παναθηναϊκού - Εθνικού στην Λεωφόρο. Σε μια φάση  ο κυνηγός του Εθνικού Θ. Ιωάννου τραυματίζεται θανάσιμα. Στο γήπεδο δεν υπάρχει υποδομή για την αντιμετώπιση των τραυματισμών. Ούτε καν φορείο. Σαν τρελός ο αρχηγός του Παναθηναϊκού Κώστας Λινοξυλάκης ξηλώνει μια διαφημιστική πινακίδα, βάζει πάνω τον Ιωάννου και τον μεταφέρει μαζί με τους συμπαίκτες του στο ασθενοφόρο.

Ο 20χρονος Θ. Ιωάννου θ' αφήσει την τελευταία του πνοή στο νοσοκομείο. Στην κηδεία του η ενέργεια μιας γυναίκας θα δείξει τις βαθιές ρίζες που είχε στην ψυχή των ποδοσφαιριστών το πάθος τους για την ομάδα.

Αντιγράφουμε από ρεπορτάζ της εποχής:

«Μέσα στον χείμαρρο της οδύνης, που τον συνόδευαν κάπου 80 λουλουδένια στέφανα, όλοι πρόσεξαν την πιο δραματική λεπτομέρεια της κηδείας του Ιωάννου, που θα μείνει στα χρονικά. Ήταν ένα από τα 80 στέφανα. Και πάνω του μια άσπρη κορδέλα, που έγραφε με γράμματα λιλά: Η ΓΥΝΑΙΚΑ ΚΙ Ο ΓΥΙΟΣ ΤΟΥ ΛΥΣΑΝΔΡΟΥ ΔΙΚΑΙΟΠΟΥΛΟΥ. Πριν από 21 χρόνια ο Λύσανδρος Δικαιόπουλος, οπισθοφύλακας του Παναθηναϊκού, είχε βρει τον ίδιο θάνατο με τον Ιωάννου, στο γήπεδο.»

Το πάθος για την φανέλα ήταν φοβερό. Οι ποδοσφαιριστές ήταν πριν απ'  όλα οι πιο φανατικοί οπαδοί της ομάδας τους. Κι αυτό είχε σοβαρές επιπτώσεις, κυρίως στους... διαιτητές.
 
Γενικοί ξυλοδαρμοί

Στην εποχή της φανέλας το αγωνιστικό πνεύμα είναι ασυγκράτητο μέχρι... βιαιοπραγίας. Οι παίχτες αγνοούν τα σχόλια των καθωσπρέπει και επιδίδονται σε γενικούς ξυλοδαρμούς των αντιπάλων. Αποχωρούν αμέσως από το γήπεδο όταν νοιώθουν πως αδικούνται. Και δεν διστάζουν να ξυλοκοπούν ασύστολα τους διαιτητές, με συνηθέστερο θύμα τους τον τότε «πρύτανη» της ελληνικής διαιτησίας Κ. Γραμματικόπουλο.

Ακόμα και στις πρώτες μέρες της «βαλίτσας» διατηρείται το συνοικιακό πνεύμα της αγάπης για την φανέλα. Ο Σιδερής δεν θα διστάσει να κυνηγήσει με κλωτσιές τον Τζουνάκο κι έναν οπαδό του Παναθηναϊκού μέσα στο γήπεδο Καραϊσκάκη τον Μάρτιο του 1963.

Τα επεισόδια ήταν μία αυθόρμητη αντίδραση των παικτών στις διακυμάνσεις του αγώνα και δεν είχαν καμμία σχέση με τις οργανωμένες βιαιότητες των σημερινών χουλιγκάνων. Οι ποδοσφαιριστές -το ξαναλέμε- ήταν οι οπαδοί της ομάδας μέσα στο γήπεδο.

1990. Η «εποχή της φανέλας» βρίσκεται μόνο μέσα στις καρδιές των παλαιών φιλάθλων. Σήμερα κυριαρχεί απόλυτα η «βαλίτσα»...


Δημοσιεύθηκε το 1990 στην εφημερίδα Επικαιρότητα