Δευτέρα, 26 Ιανουαρίου 2009

Τα πολύχρωμα κρινάκια του φθινόπωρου

 
 Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό "explore NATURE" (τεύχος 9, Δεκέμβριος 2008)
της εφημερίδας «Έθνος



Από τις αρχές Σεπτεμβρίου στην Κρήτη συντελείται ένα θαύμα. Μέσα από τη σκληρή γη, την ταλαιπωρημένη από το θερμό και άνομβρο μεσογειακό καλοκαίρι, αρχίζουν να ξεπετάγονται γαλαζορόδινα κρινάκια. Ανήκουν στο είδος «κολχικό το μακρόφυλλο» (Colchicum macrophyllum) που είναι ενδημικό της Κρήτης και της νότιας Δωδεκανήσου. Τα τέπαλα του είναι διακοσμημένα με ρόδινα στίγματα σαν μωσαϊκό.

Η άνθηση των κολχικών σηματοδοτεί τον ερχομό του φθινοπώρου. Τα μελτέμια σταματάνε, η θερμοκρασία του αέρα πέφτει, η μέρα μικραίνει και το φως γίνεται απαλό. Αυτά είναι τα σημάδια που περιμένουν οι βολβοί των κολχικών, κάτω από το έδαφος, για να ξεπροβάλουν στην επιφάνεια τα κρινάκια τους.

Τις ίδιες μέρες που τα μακρόφυλλα κολχικά ανθίζουν στη Κρήτη, ξεμυτίζουν στις Κυκλάδες τα συγγενικά τους «κολχικά τα ποικίλα» (Colchicum variegatum). Ξεχωρίζουν από το συνήθως ένα κρινάκι που ανθοφορούν.

Τα κολχικά είναι δηλητηριώδη φυτά. Όλα τα μέρη τους περιέχουν την κολχικίνη, που είναι δραστικό δηλητήριο. Με ένα τέτοιο δηλητήριο υποτίθεται ότι η Μήδεια σκότωσε τα παιδιά της στην Κολχίδα και γι' αυτό τα φυτά ονομάστηκαν κολχικά. Στην Ελλάδα υπάρχουν πάνω από 20 είδη.

Ο κρίνος της θάλασσας

Την εποχή που εμφανίζονται τα κολχικά, συνεχίζει να ανθίζει ένα καταπληκτικό λουλούδι, που ενώνει το καλοκαίρι με το φθινόπωρο. Ο κρίνος της θάλασσας (Pancratium maritimum) ανθίζει Αύγουστο και Σεπτέμβριο σε αμμώδεις παραλίες, εκεί που τελειώνει το χειμέριο κύμα. Τα άνθη του είναι μεγάλα, χοανοειδή, 3-15 σε κάθε σκιάδιο, εύοσμα και κατάλευκα.
Ο κρίνος της θάλασσας ενώνει τη σημερινή με την προϊστορική φύση του Αιγαίου. Είναι γνωστός από αρχαίες εικονογραφήσεις στην Κρήτη και πασίγνωστος από τις υστεροκυκλαδικές τοιχογραφίες της Σαντορίνης.

Σήμερα έχει περιοριστεί πολύ από την έντονη τουριστική εκμετάλλευση των αμμωδών παραλιών. Ενδιαφέρον έχει ο τρόπος αναπαραγωγής του. Οι μαύροι ανάλαφροι σπόροι του, που μοιάζουν με κομμάτια κάρβουνου, διασκορπίζονται με τον αέρα στην θάλασσα. Οι σπόροι επιπλέουν πάνω στα κύματα και τα ρεύματα τούς διασπείρουν σε άλλες αμμουδιές, όπου θα δώσουν νέα φυτά.

Η πρώτη βροχή

Γύρω στις αρχές Οκτωβρίου το νότιο Αιγαίο ζει φαντασμαγορικές στιγμές. Τα βαρομετρικά χαμηλά κινούνται νοτιότερα και φτάνουν μέχρι το Αιγαίο. Οι θάλασσες μας διατηρούνται πολύ ζεστές και τροφοδοτούν με υδρατμούς την ψυχρή ανώτερη ατμόσφαιρα. Ο συνδυασμός όλων αυτών δημιουργεί έντονες θερμικές καταιγίδες. Υδροσίφωνες, κεραυνοί και νεροποντές αυλακώνουν το Κρητικό πέλαγος, το Μυρτώο, τις Κυκλάδες και το ανατολικό Αιγαίο. Και κάποια στιγμή η πρώτη βροχή αρχίζει να πέφτει, ύστερα από πολλές βδομάδες, πάνω στις στενές λωρίδες γης των νησιών.

Αμέσως μετά την πρώτη βροχή αρχίζουν να ξεπετάγονται μέσα από τη γη οι «στερνμπέργκιες», που η λαϊκή τους ονομασία είναι «κίτρινα κρινάκια». Μέσα από τα βράχια και στις πολύ πετρώδεις περιοχές, βγαίνει η ελληνική ποικιλία της «σικελικής στερνμπέργκιας» (Sternbergia sicula var. Graeca). Στα παλιά χωράφια και τους ελαιώνες ανθίζει λίγο αργότερα η «κίτρινη στερνμπέργκια» (Sternbergia lutea) σε μπουκέτα και με μεγαλύτερα άνθη. Τα άνθη της στερνμπέργκιας είναι κίτρινα, με 6 τέπαλα και 6 ανθήρες που καταλήγουν σε καφετιά στίγματα.

Οι βασιλιάδες του φθινοπώρου

Οι κρόκοι είναι αναμφισβήτητα οι βασιλιάδες του φθινοπώρου. Αρχίζοντας από τις νότιες ακτές της Κρήτης, πλημμυρίζουν σταδιακά όλα τα βουνά της χώρας με τα πανέμορφα κρινάκια τους, σε διάφορα χρώματα.

Ο πρώτος κρόκος που ξεπροβάλει είναι ο «κρόκος των κρητικών ορέων» (Crocus oreocreticus). Είναι ενδημικός των βουνών της Κρήτης, αλλά παραδόξως απουσιάζει από τα Λευκά Όρη.
Ο κρόκος του Καρτράιτ (Crocus cartwrightianus) θεωρείται ο πρόγονος του ήμερου κρόκου (Crocus sativus), που καλλιεργείται στη Κοζάνη για παραγωγή σαφράν. Τα άνθη του έχουν μοβ τέπαλα με σκούρες νευρώσεις και κίτρινους ανθήρες. Τα κόκκινα στίγματα του είναι πολύ μεγάλα και βγαίνουν έξω από το περιάνθιο. Ανθίζει σε πετρώδεις τοποθεσίες στη Στερεά Ελλάδα, Αττική, Πελοπόννησο, Κρήτη και νησιά. Πήρε το όνομά του από τον Άγγλο πρόξενο στην Πόλη το 19ο αιώνα, τον Τ. Καρτράιτ, που έστειλε ένα δείγμα του φυτού από τη Τήνο στον βοτανολόγο Χ. Χέρμπερτ. Όταν ο Χέρμπερτ δημοσίευσε την περιγραφή του νέου είδους κρόκου, του έδωσε από αβρότητα το όνομα του Καρτράιτ.

Ο «κρόκος του Τουρνεφόρ» (Crocus turnefortii) ονομάστηκε έτσι για να τιμηθεί ο Γάλλος βοτανολόγος Πιτόν ντε Τουρνεφόρ, που ταξίδεψε το 1700 στο Αιγαίο και περιέγραψε πρώτος ένα πλήθος φυτών. Είναι ενδημικός του Αιγαίου, της Πελοποννήσου και της Κρήτης. Ανθίζει σε πετρώδεις τοποθεσίες, παλιά χωράφια και ελαιώνες. Έχει ανοιχτά ροζ-μοβ χρώματα και κίτρινο φάρυγγα. Τα στίγματά του είναι κόκκινα, χωρισμένα σε πολλά νημάτια.

Η ζαφορά και το άγιο μύρο

Τα άνθη των κρόκων βγαίνουν μαζί με τα φύλλα απευθείας από το βολβό. Στο εσωτερικό των λουλουδιών ξεχωρίζουν τρία χρωματιστά νημάτια, που λέγονται «στίγματα». Αυτά τα στίγματα δίνουν τη «ζαφορά» (ή «σαφράν»), που ανάλογα με τη χρήση της είναι βαφική ύλη, εκλεκτό άρτυμα και φαρμακευτική ουσία.

Η «ζαφορά» παράγεται από τα είδη κρόκων που έχουν πολύ μακριά στίγματα. Τέτοιοι άγριοι κρόκοι είναι «του Καρτάιτ» (C. cartwrightianus), «των κρητικών ορέων» (C. oreocreticus) και «του Τουρνεφόρ» (C. turnefortii).

Από την προϊστορική ήδη περίοδο στο Αιγαίο χρησιμοποιούσαν τη ζαφορά ως χρωστική ύλη, γιατί δίνει ένα πολύ φωτεινό κίτρινο χρώμα. Στην Κρήτη παραμένουν σε χρήση οι παροιμιώδεις φράσεις «εγίνηκε κίτρινος σαν τη ζαφορά» και «είναι κίτρινος ωσάν τη ζαφορά».

Στη μαγειρική τα αποξηραμένα στίγματα των κρόκων ονομάζονται «σαφράν», από παραφθορά της αραβικής λέξης zafaran που σημαίνει κίτρινο. Σαν άρτυμα το σαφράν προσφέρει σε φαγητά και γλυκά το λεπτό του άρωμα και το κίτρινο χρώμα. Στη βιομηχανία το χρησιμοποιούν για να δίνουν πιο ζωντανή εμφάνιση σε τυριά, ζυμαρικά, κρέατα και άλλα τρόφιμα. Σε πολλά νησιά των νότιων Κυκλάδων βάζουν το «σαφράνι» στα ψωμιά, τα τσουρέκια και τα κουλούρια της Λαμπρής, σε άλλα γλυκά, στα ζυμαρικά, στις ψαρόσουπες...
Επίσης, το σαφράν είναι ένα από τα 58 υλικά που χρησιμοποιεί το Οικουμενικό Πατριαρχείο για να κατασκευάσει με κρασί και λάδι το Άγιο Μύρο, που χρησιμοποιείται στην τελετουργία του μυστηρίου του χρίσματος.

Ζωή μέσα από τις στάχτες

Η φωτιά κατέκαψε τον εθνικό δρυμό της Πάρνηθας. Απέμειναν οι καμένοι σκελετοί των ελάτων και η στάχτη να σκεπάζει τις άλλοτε πράσινες πλαγιές. Λίγες βδομάδες μετά την πυρκαγιά, μέσα από τις στάχτες ξεπήδησαν οι πρώτες ανάσες της νέας ζωής. Ήταν τα λευκά κρινάκια του ποικιλόμορφου «κρόκου του λείου» (Crocus laevigatus), που τον βρίσκουμε από τη Στερεά και νοτιότερα.

Στην Πάρνηθα εμφανίζεται στη κλασική του μορφή με τρεις μπλε γραμμές εξωτερικά και εναλλάξ στα τέπαλά του. Στην Αμοργό ο κρόκος αυτός είναι δίχρωμος με τρία λευκά και τρία σκουρογάλανα τέπαλα. Στη Νάξο υπάρχει ένα υποείδος, που ανθίζει την άνοιξη. Τα κρινάκια του κρόκου αυτού είναι ποικιλόμορφα, ωστόσο το βασικό του χαρακτηριστικό είναι ότι ο χιτώνας του βολβού του είναι λείος, εξ ου και το όνομά του.

Ο «κρόκος ο εσχαρωτός» (Crocus cancellatus) είναι ενδημικός της νότιας Ελλάδας και της νοτιοδυτικής Μικρασίας. Ονομάστηκε «εσχαρωτός» (cancellatus), γιατί ο βολβός του έχει δικτυωτό χιτώνα. Τα άνθη του έχουν λευκές και μοβ αποχρώσεις, με σκούρες γραμμές στον φάρυγγα. Στις κορφές του Υμηττού ανθίζει το υποείδος mazziaricus.

Ο «αττικός κρόκος» (Crocus sieberi ssp. atticus) είναι ενδημικός της Αττικής και της νότιας Εύβοιας. Στην Πεντέλη και την Πάρνηθα σχηματίζει στα μέσα του χειμώνα μεγάλα γαλαζορόδινα χαλιά.

Ο κατάλευκος «κρόκος του Μπορί» (Crocus boryi) ευδοκιμεί σε πετρώδεις τοποθεσίες, πρανή και ελαιώνες. Είναι ενδημικός της νότιας Ελλάδας.

Ο «κρόκος ο ωραίος» (Crocus pulchellus) ανθίζει το φθινόπωρο στην Ήπειρο, Μακεδονία και Θράκη. Το κρινάκι του έχει γαλάζιες αποχρώσεις με σκούρες γραμμές.

Αρχίζοντας από την Κρήτη και ανεβαίνοντας σταδιακά προς τα βόρεια, τα κρινάκια του φθινοπώρου σηματοδοτούν τη φθινοπωρινή αναγέννηση της ελληνικής φύσης. Η χειμερινή περίοδος αρχίζει πάλι από τη Κρήτη, με το κρινάκι «ανδροκύμβιο του Ρέχινγκερ» (Androcumbium rechingeri) και την ορχιδέα της Μεσαράς (Ophrys messaritica), που ανθίζουν μέσα στο καταχείμωνο και προαναγγέλλουν την εκρηκτική ανθοφορία της άνοιξης…

Δεν υπάρχουν σχόλια: