Τρίτη, 11 Δεκεμβρίου 2007

Αρχαία μεταλλουργία στο Λαύριο ή «Σίμος κατέλαβεν Ασκληπιακόν»



Κοιτάζω την επιγραφή και αναρωτιέμαι αν γράφτηκε σήμερα ή πριν από 2.400 χρόνια, όπως είναι η πραγματική της ηλικία: «Σίμος κατέλαβεν Ασκληπιακόν». Τόσο σημερινά είναι και τα γράμματα και οι λέξεις που έχουν χαραχθεί πάνω στην πέτρα.

Βρίσκομαι πάνω από το Λαύριο, στα βουνά της Σούριζας, μαζί με τον αρχαιολόγο Βαγγέλη Κακαβογιάννη. Ποιός είναι αυτός ο «Σίμος» και τι είναι αυτό το «Ασκληπιακόν που «κατέλαβεν»;

«Ο Σίμος ήταν ιδιοκτήτης μεταλλείων», λέει ο Β. Κακαβογιάννης. «Η περιοχή της Λαυρεωτικής αποτελεί τον πιο συγκροτημένο βιομηχανικό χώρο της αρχαιότητας, με επίκεντρο την μεταλλευτική δραστηριότητα και με τόσο πλήρεις τεχνολογίες, που σήμερα προκαλούν τουλάχιστον έκπληξη. Εκπληκτικό και ίσως αξεπέραστο μέχρι σήμερα είναι και το πολιτικό πλαίσιο που είχε θέσει η αθηναϊκή δημοκρατία για την αξιοποίηση του ορυκτού πλούτου του Λαυρίου, προς όφελος της πολιτείας, δηλαδή όλων των πολιτών και όχι μόνο των λίγων πλουσίων.»

«Αυτός ο Σίμος», συνεχίζει ο αρχαιολόγος, «ήταν γυιός του Διόδωρου και καταγόταν από τον δήμο Παιανίας. Το γνωρίζουμε από επιγραφές που βρήκε η Αμερικανική Αρχαιολογική Σχολή στην Αγορά των Αθηνών και δημοσίευσε η Μ. Γκρόσμπι (M. Grosby). Οι επιγραφές αναφέρονται σε εκμισθώσεις μεταλλείων του Λαυρίου κατά τον 4ο αιώνα.»

Ο «Σίμος Διοδώρου Παιανιεύς», όπως αναφέρεται στις επιγραφές, είχε κι άλλα μεταλλεία στο Λαύριο, εκτός από το Ασκληπιακό. Στην αρχαιότητα κάθε μεταλλείο το αφιέρωναν σ΄ έναν θεό και το ονόμαζαν ανάλογα: Ερμαϊκόν από τον Ερμή, Διακόν από τον Δία, Ασκληπιακόν από τον Ασκληπιό, όπως το μεταλλείο που εκμίσθωσε ο Σίμος.

«Σίμος κατέλαβε Ασκληπιακόν» σημαίνει, λοιπόν, ότι ο Αθηναίος πολίτης - επιχειρηματίας Σίμος κατέλαβε για έρευνα και εκμετάλλευση (με νόμιμο τρόπο και όχι αυθαίρετα, όπως κάνουν σήμερα οι καταπατητές των εξοχικών γύρω από το Λαύριο) το μεταλλείο που ονομαζόταν Ασκληπιακόν.

Μεταλλουργικό κέντρο

Στην Λαυρεωτική φυσάει βοριαδάκι από την πλευρά του Κάβοντόρο. Η ατμόσφαιρα είναι πεντακάθαρη και ψηλά, από τα βουνά της Σούριζας, φαίνονται σε απόσταση αναπνοής η Μακρόνησος, η Κέα, η Ανδρος, η Κύθνος.

Σ΄ όλη αυτή την περιοχή του Λαυρίου και των κοντινών νησιών, η μεταλλουργία αναπτύχθηκε από τα πανάρχαια χρόνια, όπως δείχνουν οι ανασκαφικές έρευνες.

Στην ακατοίκητη σήμερα Μακρόνησο έχουν εντοπιστεί πρωτοελλαδικά (3η προχριστιανική χιλιετία) μεταλλουργικά κέντρα.

Ιδιαίτερα σημαντική αποδεικνύεται η Κέα, όπου, εκτός από τα ορυχεία μίλτου (ενός υλικού για την συντήρηση των ξύλινων πλοίων), έχουν ανασκαφεί ή εντοπιστεί σημαντικές αστικές και μεταλλουργικές θέσεις της ελληνικής προϊστορίας.

Ο αρχαιολόγος Βαγγέλης Κακαβογιάννης έχει εργαστεί στα Δωδεκάνησα, την Θεσσαλία, την Μακεδονία και την Ανατολική Αττική. Γέννημα και θρέμμα του Λαυρίου καθώς είναι, έχει ασχοληθεί από νωρίς με την περιοχή κι έχει αφιερώσει ένα μεγάλο μέρος του έργου του στην αποκάλυψη των μυστικών που κρύβουν τα μεταλλουργικά κέντρα του Λαυρίου, συνεχίζοντας τον ερευνητικό δρόμο που άνοιξε ο καθηγητής του Εθνικού Μετσόβειου Πολυτεχνείου Κωνσταντίνος Κονοφάγος.

Το πρώτο μυστικό της Λαυρεωτικής γης είναι ότι κρύβει στα σπλάχνα της την αρχαιότερη μεταλλευτική στοά ολόκληρης της λεκάνης της Μεσογείου. Η Βελγική Αρχαιολογική Σχολή που την ερεύνησε την χρονολογεί στο 3200 π.Χ., δηλαδή σε μιαν εποχή κατά την οποία η Ελλάδα διήνυε (υποτίθεται) την εποχή του λίθου ακόμη.

Αυτή η σημαντική (όχι μόνο για την ελληνική αλλά για την παγκόσμια ιστορία) μεταλλευτική στοά βρίσκεται στον λόφο Βελατούρι, στην κορυφή του οποίου άνθησε η μυκηναϊκή ακρόπολη του Θορικού.

Πανάρχαιοι μεταλλευτές

Στον Θορικό η μεταλλοφόρα περιοχή είναι και στην επιφάνεια του εδάφους κι από εδώ φαίνεται ότι άρχισε η αξιοποίηση των μεταλλευμάτων του Λαυρίου. Το ερώτημα είναι ποιοί να ήταν άραγε ήταν αυτοί οι πρώτοι πανάρχαιοι μεταλλευτές;

Μία εκδοχή είναι να ήταν κάποιοι ξένοι που ήρθαν στην Αττική δια θαλάσσης ψάχνοντας για μέταλλα. Ανακάλυψαν τα κοιτάσματα του αρχυρούχου μολύβδου στον Θορικό και κατέχοντας τις απαραίτητες τεχνολογικές γνώσεις, εγκαταστάθηκαν στον Θορικό και άρχισαν την παραγωγή αργύρου, μολύβδου και χαλκού.

Μία άλλη εκδοχή είναι ότι οι πρώτοι μεταλλουργοί ήταν αυτόχθονες κάτοικοι της Αττικής, οι οποίοι απέκτησαν τις απαραίτητες τεχνολογικές γνώσεις, μέσω των ναυτικών ταξιδιών, τα οποία στο Αιγαίο είχαν αναπτυχθεί ήδη από την 8η χιλιετία π.Χ.

Και οι δύο εκδοχές είναι πιθανές.

Στην πρώτη συνηγορεί η υπόθεση ότι η μεταλλουργική γνώση στην προϊστορική εποχή πιθανότατα αποτελούσε κρατικό ή επαγγελματικό μυστικό. Τέτοια μυστικά υπάρχουν και σήμερα, ακόμη και για ευτελή προϊόντα όπως η "Κόκα Κόλα".

Ο Θορικός

Στην δεύτερη εκδοχή συνηγορεί το γεγονός ότι στον Θορικό υπήρχε ένας νεολιθικός οικισμός ήδη από το 4500 π.Χ. τουλάχιστον. Ισοτοπικές αναλύσεις του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης απέδειξαν ότι το μετάλλευμα μολύβδινων και ασημένιων αντικειμένων, που χρονολογούνται γύρω στο 3500 π.Χ. και βρέθηκαν στην Θεσσαλία, τις Κυκλάδες και την Κρήτη, προέρχεται από το Λαύριο.

Στον Θορικό βρέθηκαν επίσης πρωτοελλαδικές και μεσοελλαδικές μεταλλευτικές εγκαταστάσεις. Αποδεικνύεται έτσι η συνεχής βιομηχανική δράση στην περιοχή από το 3500 π.Χ. μέχρι την υστεροελλαδική- μυκηναϊκή πολιτιστική περίοδο.

Ο Θορικός απετέλεσε ένα από τα αρχαιότερα και σημαντικότερα μυκηναϊκά κέντρα της Αττικής, όπως αποδεικνύεται από:
  • Την ισχυρή ακρόπολη στον λόφο Βελατούρι.
  • Το νεκροταφείο της πόλης, από το οποίο έχουν ανασκαφεί δύο πρώϊμοι θολωτοί και αρκετοί σπουδαίοι κιβωτιόσχημοι λακκοειδείς τάφοι.
  • Τις παραδόσεις της Αττικής.

Το πόσο σημαντικός και πλούσιος ήταν ο μυκηναϊκός Θορικός αποδεικνύεται από το γεγονός ότο το η πρώτη ύλη για το 96% των αντικειμένων από άργυρο, μόλυβδο και χαλκό που βρέθηκαν στην πόλη του Ακρωτηρίου της Θήρας, προέρχεται από το Λαύριο, όπως έδειξε η εξέταση τους με ισότοπα.

Το μεγάλο θαύμα

«Αλλά το μεγάλο θαύμα του Λαυρίου, που στήριξε το παγκόσμιο θαύμα της αθηναϊκής δημοκρατίας, συνετελέσθη στα τέλη του 6ου αιώνα», λέει ο Βαγγέλης Κακαβογιάννης

«Την εποχή εκείνη αρχίζει η εκμετάλλευση και των τριών μεταλλοφόρων επαφών, που υπάρχουν σε αξιοποίησιμο βάθος στο Λαύριο. Μέσα σε λίγα χρόνια αναπτύχθηκαν τόσο εξελιγμένες τεχνολογίες ορυχείων, κατεργασίας και καθαρισμού των μεταλλευμάτων, που σήμερα μας προκαλούν κατάπληξη και για την ταχύτητα ανάπτυξης τους και για την αποτελεσματικότητά τους.
«Στις στοές εξασφάλιζαν αερισμό, εκμεταλλευόμενοι την διαφορετική θερμοκρασία του αέρα και δημιουργώντας φυσικά ρεύματα. Αν δεν είχαν ανακαλύψει, πάντως χρησιμοποιούσαν το φαινόμενο Μπερνούλι που διατυπώθηκε στην εποχή μας.
«Υπόδειγμα οικονομίας πρώτης ύλης αποτελούν τα πλυντήρια μεταλλεύματος. Με δεξαμενές που μάζευαν το βρόχινο νερό και συστήματα ανακύκλησης εξασφάλιζαν επάρκεια νερού, σε μία περιοχή καθαρά... άνυδρη. Απίστευτης αποτελεσματικότητας ήταν και οι μέθοδοι στεγανοποίησης των δεξαμενών. Εκτός από την χρήση των φυσικών βράχων για την διασπορά των φορτίων, χρησιμοποιούσαν δύο αλλεπάλληλες στρώσεις υδραυλικού κονιάματος, το οποίο συνεχίζει να είναι και σήμερα απόλυτα αποτελεσματικό, σε όσες δεξαμενές ανασκάψαμε.»

Ο κ. Κακαβογιάννης ολοκλήρωσε προ ημερών την ανασκαφή μιας μνημειακής δεξαμενής νερού, που ανήκε σε ένα μεγάλο βιομηχανικό συγκρότημα.

Για να καταλάβουμε την απίστευτη μεταλλευτική δραστηριότητα των αρχαίων Ελλήνων στο Λαύριο, αρκεί να σημειώσουμε ότι η Ελληνική Εταιρεία λειτούργησε από το 1873 μέχρι το 1932, επεξεργαζόμενη μόνο τις αρχαίες σκουριές.

Για να πραγματοποιηθεί το βιομηχανικό θαύμα στο αρχαίο Λαύριο, χρειάστηκε η θεσμοθέτηση ενός προηγμένου νομοθετικού πλαισίου από την αθηναϊκή δημοκρατία, μας τονίζει ο Β. Κακαβογιάννης. Ολη η Λαυρεωτική ήταν ιδιοκτησία της αθηναϊκής πολιτείας. Οποιαδήποτε μεταλλευτική δραστηριότητα εκμισθωνόταν σε ιδιώτες επιχειρηματίες. Το κράτος, εκτός από την είσπραξη των ενοικίων, συμμετείχε και στα κέρδη.

Το νομοθετικό πλαίσιο που δημιούργησε μετά τον Σόλωνα η αθηναϊκή δημοκρατία αποτελούσε τους "Μεταλλικούς Νόμους". Λειτουργούσε επίσης και το ειδικό "Μεταλλικό Δικαστήριο".

Με μία εκπληκτική για την εποχή της μεταλλευτική τεχνολογία και με υποδειγματικά δημοκρατική νομοθεσία, η αρχαία Αθήνα, χρησιμοποίησε τις προσόδους από το Λαύριο για να κατασκευάσει έναν πανίσχυρο στόλο από 200 τριήρεις. Μ΄ αυτό τον στόλο νίκησε τους Πέρσες στη ναυμαχία της Σαλαμίνας το 480 π.Χ., θέτοντας της απαρχή για το θαύμα της κλασσικής Ελλάδας.

Τελειώνοντας να επισημάνουμε τα εξής:

• Η μεταλλευτική δραστηριότητα στο Λαύριο και γενικότερα στην Ελλάδα και στο Αιγαίο είναι τόσο πανάρχαια, ώστε οι περισσότερες σχετικές λέξεις με την μεταλλουργία να θεωρούνται ως "προελληνικές".
• Η λέξη Σούνιον συναντάται και στις μυκηναϊκές πινακίδες με γραμμική γραφή Β' ως ΣόFενος (και με την ιωνική συναίρεση Σούνος) με την σημασία του ασημιού. Επομένως Σούνιο σημαίνει το "ασημένιο ακρωτήρι".
• Το Σούνιο (δηλαδή η περιοχή της Λαυρεωτικής) συνέχιζε να παράγει ασήμι έως την πρωτοβυζαντινή περίοδο. Η Αγία Σοφία της Κωνσταντινουπόλεως είναι διακοσμημένη με λαυρεώτικο ασήμι, όπως μαρτυρεί τον 6ο μ.Χ. αιώνα ο Παύλος ο Σιλεντιάριος: «Ενθάδε Παγγαίοιο 'ράχις και Σουνιάς άκρη αργυρέας ώϊξαν όλας φλέβας.» (Εδώ η ράχη του Παγγαίου και το ακρωτήριο Σούνιο άνοιξαν όλες τις φλέβες του αργύρου.)

Σε πείσμα της επίσημης ιστορίας, που άλλωστε βασίζεται εν πολλοίς σε ξένες θεωρίες, άλλη μία περιοχή φυλάει στα χώματά της την αληθινή ιστορία των Ελλήνων.

Είναι το Λαύριο με τις απίστευτα εξελιγμένες μεταλλευτικές τεχνολογίες, τα τεκμήρια των οποίων διατηρούνται ως τις μέρες μας. Οπως αυτή η επιγραφή με τις ίδιες λέξεις και τα ίδια γράμματα, που χρησιμοποιούμε κι εμείς σήμερα:

«Σίμος κατέλαβεν Ασκληπιακόν»...


Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «Αδέσμευτος Τύπος» το 1997


1 σχόλιο:

Ανώνυμος είπε...

O Ιδιοκτήτης στην αρχαιότητα λεγόταν Σίμος Διοδώρου?? Περίεργο μου ακούγετε.....