Σάββατο, 30 Ιουνίου 2007

Πάρνηθα και Ιπποκράτειος Πολιτεία

Η Πάρνηθα δεν είναι μόνον η κορυφή που κάηκε. Ούτε μόνον η κορυφή έχει ελάφια. Στο ρεπορτάζ που ακολουθεί περιγράφεται ο θάνατος ενός δάσους της Πάρνηθας. Που δεν κάηκε. Οικοπεδοποιήθηκε και νομιμοποιήθηκε από το Συμβούλιο της Επικρατείας επειδή... « η δασική νομοθεσία δεν προβλέπει υποχρέωση της πολιτείας να ανακαλεί τυχόν παράνομες πράξεις της»...!
Δημοσιεύτηκε στην «Ελευθεροτυπία» στις 09/10/92


Ο περιορισμός του πράσινου στο Λεκανοπέδιο, έχει φτάσει σε τέτοιο οριακό σημείο ώστε να δημιουργούνται πλέον σοβαροί κίνδυνοι για την σωματική και ψυχολογική υγεία των κατοίκων της Αθήνας.
Για παράδειγμα, η καταστροφή των δασών Καλάμου και Βαρνάβα, που αφάνισε τον περασμένο μήνα εκείνη η φοβερή πυρκαγιά, αναμένεται να έχει επιπτώσεις στο κλίμα της Αθήνας. Απ' αυτά τα δάση περνάνε, ανανεώνονται ή ξεκινάνε οι βόρειοι άνεμοι που φρεσκάρουν την ατμόσφαιρα με οξυγόνο και παίζουν βασικό ρόλο στις θερμοκρασίες της πρωτεύουσας.
Το πρόβλημα του πράσινου στην Αθήνα είναι ζήτημα ζωής και θανάτου για τους κατοίκους της. Κι όμως στο θέμα της «Ιπποκρατείου Πολιτείας» το Συμβούλιο της Επικρατείας (ΣτΕ) όχι μόνο δεν μπήκε στην ουσία της υπόθεσης αλλά και αποφάνθηκε ότι η δασική νομοθεσία δεν προβλέπει υποχρέωση της πολιτείας να ανακαλεί τυχόν παράνομες πράξεις της...!
Τα τελευταία δάση που απόμειναν για την Αθήνα βρίσκονται στις βορειονατολικές πλαγιές της Πάρνηθας. Το ένα είναι το Τατόι και το δεύτερο είναι το δάσος της Αγίας Τριάδας, που άρχισε να γεμίζει με τις βίλες της «Ιπποκρατείου Πολιτείας».
Πριν αναφερθούμε στην απόφαση του ΣτΕ για την Ιπποκράτεο Πολιτεία, ας δούμε για ποιο δάσος μιλάμε.


Λίμνες και Ελάφια

«Στην θέση Αγίας Τριάδας Κιούρκων Αττικής, στις ανατολικές πλαγιές της Πάρνηθας και σε έκταση 6.500 στρεμμάτων, εκτείνεται δάσος χαλέπιας πεύκης και αείφυλλων πλατύφυλλων. Το δάσος απέχει 30 μόλις χιλιόμετρα από το κέντρο της Αθήνας και ανήκει στη "ζώνη περιαστικού πράσινου" της πόλης. Η θέση του είναι ιδιαίτερα σημαντική, επειδή βρίσκεται ακριβώς στον δίαυλο Πεντέλης - Πάρνηθας, από τον οποίο οι βορειανατολικοί άνεμοι εμπλουτίζονται με οξυγόνο, και καταλήγει στη λεκάνη απορροής της λίμνης Μαραθώνα.»
Ετσι περιγράφει το δάσος όπου χτίζεται η Ιπποκράτειος Πολιτεία, ο καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών Γιώργος Παπαδημητρίου ("Νέα Οικολογία", τεύχος 91, Μάϊος 1992). O γνωστός συνταγματολόγος ανήκει σ' εκείνους που δίνουν την μάχη για την σωτηρία του τελευταίου δάσους της Αθήνας.
Σ' αυτή την περιγραφή εμείς να προσθέσουμε ότι:
  • Στο δάσος της Αγίας Τριάδας υπάρχουν οι μοναδικές φυσικές λίμνες της Αττικής! Η πρώτη βρίσκεται στα νοτιοανατολικά της κορυφής "Μπελέτσι" και σχηματίζεται από τα νερά της πηγής "Ζιπούνι". Η δεύτερη λίμνη είναι στα νοτιοδυτικά της ίδια κορυφής, πολύ κοντά στην εκκλησία της Αγίας Τριάδας, έχει βάθος 5-6 μέτρα και επιφάνεια πάνω από 5.000 τετρ. μέτρα.
  • Το τελευταίο δάσος της Αθήνας έχει πλούσια πανίδα και αποτελεί πέρασμα πουλιών. Απόδειξη ότι αποτελεί δημοφιλή τόπο (λαθρο) κυνηγιού.
  • Το σημαντικότερο όμως είναι ότι το οροπέδιο Αγίας Τριάδας - Κατσιμιδίου αποτελεί βιότοπο των ελαφιών της Πάρνηθας, ιδιαίτερα την άνοιξη στην εποχή των ερώτων τους. Αυτό το ξέρουν οι λαθροκυνηγοί που ακριβώς εδώ παραμονεύουν και σκοτώνουν τα ελάφια. Αν φάτε ή αγοράσετε κρέας ελαφιού, ιδιαίτερα στην Πλάκα, να γνωρίζετε ότι προέρχεται κυρίως από τα ελάφια της Αγίας Τριάδας, δηλαδή της Ιπποκράτειας Πολιτείας.
  • Το δάσος βρίσκεται σε οροπέδιο, σε υψόμετρο 600 μέτρων και δεσπόζει πάνω από την πεδιάδα Καπανδριτίου- Κιούρκων (αρχαίες 'Αφιδνες). Αποτελεί ένα φυσικό μπαλκόνι της βορειανατολικής Πάρνηθας κι έχει απεριόριστη θέα (Μαλακάσα, Ευβοϊκός, Εύβοια, Καπανδίτι, Πεντέλη, κορυφές Πάρνηθας).
  • 'Εχει πάρει το όνομά του από την παλιά εκκλησία της Αγίας Τριάδας, που είναι χτισμένη σ' ένα ξέφωτο τριγυρισμένο από τεράστιες βελανιδιές. Μέχρι πριν 15 χρόνια η εκκλησία αποτελούσε την μοναδική ανθρώπινη παρέμβαση. Όλη η άλλη περιοχή ήταν πυκνό δάσος.
  • Η βλάστηση του δάσους αποτελείται από πεύκα, βελανιδιές, μεγάλα πουρνάρια, πλατάνια, αγριοκορομηλιές, κουμαριές, μυρτιές, σπάρτα και αγριολούλουδα (ανεμώνες, κυκλάμινα, κρίνα, αγριομενεξέδες...).
  • Η περιοχή από την Αγία Τριάδα μέχρι την κορυφή Μπάφι έχει τα αρχαιότερα πετρώματα της Πάρνηθας (και της Αττικής) ηλικίας περίπου 360 εκατομμυρίων ετών.
  • Ολόκληρη η περιοχή με κέντρο την κορυφή "Μπελέτσι" είναι πολύ πλούσια σε υπόγεια νερά και πηγές (Αγία Τριάδα, Ζιπούνι, Πέλγεζι, Κρόνιεζα, Μυρτελούπι...). Εξ ου και οι μοναδικές φυσικές λίμνες της Αττικής.
  • Το ρέμα "Χάραδρος", στις παρυφές του οποίου έχουν ήδη χτιστεί αρκετές βίλες, είναι από τα μεγαλύτερα της Πάρνηθας, συγκεντρώνει όλα τα νερά (πηγές, υπόγεια νερά, χιόνια, βροχές) και χύνεται στην λίμνη του Μαραθώνα, αποτελώντας τον κυριώτερο τροφοδότη της. Να υπενθυμίσουμε ότι η λίμνη του Μαραθώνα είναι τεχνητή και ουσιαστικά είναι η λεκάνη απορροής όλων των ρεμάτων και των χειμάρρων της βορειοανατολικής Παρνηθας.
  • Σύμφωνα με τα κλιματολογικά στοιχεία, οι άνεμοι της Πάρνηθας τον περισσότερο χρόνο (8-9 μήνες) πνέουν από βορειανατολική κατεύθυνση, δηλαδή ακριβώς από το σημείο όπου βρίσκεται το δάσος της Αγίας Τριάδας. (Οπως επίσης και το "βασιλικό" Κτήμα Τατοίου και τα καμμένα δάση Καλάμου και Βαρνάβα).
  • Η σημασία των ανέμων αυτών για τον αερισμό, την οξυγώνωση και το κλίμα του Λεκανοπεδίου είναι ανεκτίμητη. Αποτελεί ζήτημα ζωής ή θανάτου για την Αθήνα...
Οικόπεδα και βίλες

Η ιστορία της Ιπποκράτειας Πολιτείας είναι πολύ πρόσφατη. Ας την ανσυνθέσουμε από τα στοιχεία που δημοσιεύει ο καθηγητής Γ. Παπαδημητρίου και από άλλες πηγές.
Ολα αρχίζουν το 1973, όταν ένας γνωστός μεγαλοοικοπεδούχος αγοράζει 80 από τα 106 εξ αδιαιρέτου μερίδια του δάσους Αγίας Τριάδας που είχαν κάτοικοι των Κιούρκων. Ο κ. Νάστος αγοράζει τα μερίδια για λογαρισμό του οικοδομικού συνεταιρισμού "Διεθνής Ιπποκράτειος Πολιτεία".
Αν και το ιδιοκτησιακό καθεστώς του δάσους είναι ασαφές και αδιευκρίνιστο, το 1974 το κράτος, με την διαδικασία του άρθρου 9 του χουντικού ν.δ. 86/1969, αναγνωρίζει ότι αποτελεί ιδιοκτησία του "Συνεταιρισμού". Κι αμέσως αρχίζουν οι ενέργειες για την έκδοση ρυμοτομικού διατάγματος.
Το 1977 και κατά την επεξεργασία του σχεδίου διατάγματος από το Συμβούλιο Επικρατείας, σημειώνονται δύο εξελίξεις.
  • Η πρώτη: Το Δασαρχείο Πεντέλης (ΔΠ) σε γνωμοδότησή του (9837/1977) "αποφεύγει επιμελώς να εκφέρει αιτιολογημένη κρίση για το αν η έκταση έπρεπε να διατηρήσει ή όχι τον δασικό της χαρακτήρα", όπως γράφει ο καθηγητής Γ. Παπαδημητρίου.
  • Η δεύτερη: Το Τεχνικό Συμβούλιο Δασών (ΤΣΔ) με την γνωμοδότησή του 318/1977 είναι, αντίθετα, σαφέστατο. Ομοφώνως αποφαίνεται ότι το δάσος πρέπει να διατηρηθεί ακέραιο, μακριά από κάθε οικιστική επέμβαση, διότι η προστασία του εξυπηρετεί ύψιστα κοινωνικά συμφέροντα. Αναφέρει μάλιστα ότι μόνο το 10% μπορεί να οικοπεδοποιηθεί.
Ας μην μπλέξουμε με κουραστικούς αριθμούς νόμων, διαταγμάτων και γνωμοδοτήσεων...
Τελικά εκδίδεται απόφαση ότι ο υπουργός Γεωργίας μπορεί να εκδόσει άδεια κατάτμησης τους δάσους. Εκδίδεται επίσης στις 23 Νοεμβρίου 1977 το Προεδρικό Διάταγμα (ΠΔ) 23/77 που επιτρέπει την ρυμοτόμηση. Το δάσος της Αγίας Τριάδας κόβεται σε οικόπεδα ανά δύο στρέμματα.
Το 1983 ο τότε υφυπουργός Γεωργίας αναμπέμπει στο Αναθεωρητικό Συμβούλιο Ιδιοκησίας Δασών (ΑΣΙΔ) την υπόθεση της "Ιπποκράτειας Πολιτείας".
Το 1985 το ΑΣΙΔ αποφαίνεται με πλειοφηφία 5-1 ότι το δάσος Αγίας Τριάδας είναι δημόσιο.
Με βάση τα παραπάνω, έπρεπε να ανακληθεί η άδεια κατάτμησης και οι τυχόν άδειες οικοδομής. Δεν υπάρχει ανάκληση. Αντίθετα, ο τότε αναπληρωτής υπουργός Γεωργίας ξαναστέλνει την υπόθεση στο ΑΣΙΔ για να γνωμοδοτήσει εκ νέου.
Ολ' αυτά τα χρόνια κι ενώ η υπόθεση βρίσκεται σε νομική εκκρεμότητα, στο δάσος της Αγίας Τριάδας ξεφυτρώνουν πολυτελείς βίλες. Κόβονται επίσης και ασφαλτοστρώνονται μεγάλοι δρόμοι που θα τους ζήλευε ακόμα και το κέντρο της Αθήνας.
Συμβαίνει μάλιστα και κάτι ανεπανάληπτο. Οι δρόμοι της Ιπποκράτειας Πολιτείας περνάνε μέσα από την βάση πυραύλων της Σμηναρχίας "Νίκη" που εδρεύει στην περιοχή. Σήμερα η βάση είναι... κομμένη στα δύο. Η συγκρότηση της Ιπποκράτειας Πολιτείας έχει στείλει άλλες εγκαταστάσεις και σκοπιές στα... αριστερά κι άλλες στα... δεξιά των δρόμων.
Το Νοέμβριο του 1988 υποβάλλεται αίτηση στο Συμβούλιο Επικρατείας κατά του υπουργού Γεωργίας για την ακύρωση της άδειας οικοδομής 785/1988, του ΠΔ της 7ης Νοεμβρίου 1977 και κάθε συναφούς πράξης.
Την αίτηση υποβάλουν η Πανελλήνια Ενωση Δασολόγων, η Φιλοδασική Eνωση Αθηνών, η Εταιρεία Οικολογίας και Ανάπτυξης και ο ιδιώτης Γ. Χαροκόπος. Και υποστηρίζουν (ανάμεσα στα άλλα) ότι πρέπει να εφαρμοστούν οι διατάξεις του Συντάγματος που προστατεύουν κατά τρόπο απόλυτο τα δάση.
Η αίτηση αυτή συζητήθηκε στο Συμβούλιο Επικρατειας φέτος το καλοκαίρι (πριν αρχίσουν οι πυρκαγιές...). Η απόφαση εκδόθηκε στις 25 Ιουνίου 1992. Τι αναφέρει;
Πριν δούμε την απόφαση, πρέπει να κάνουμε μία αναγκαία παρένθεση...

Περί συνεταιρισμών

Μία από τις μεθόδους που χρησιμοποίησαν οι "έμποροι γης" για να θησαυρίσουν είναι οι λεγόμενοι "οικοδομικοί συνεταιτερισμοί".
Η μέθοδος είναι απλή. Διάφοροι αετονύχηδες κτηματίες συγκρότησαν γύρω στην δεκαετία του '60 "οικοδομικούς συνεταιρισμούς" κι άρχισαν να πουλάνε στα... εγγραφόμενα "μέλη" δασικές εκτάσεις με βάση κάποια "προσύμφωνα πωλήσεως ακινήτου".
Σε όλες τις περιπτώσεις οι δασικές εκτάσεις όχι μόνο είχαν ασαφές ιδιοκτησιακό καθεστώς και δεν ήταν σε σχέδιο πόλεως αλλά και προστατεύονταν από το Σύνταγμα.
Ο "συνεταιρισμός" ανελάμβανε να "προβεί εις την κλήρωσιν των οικοπέδων κατόπιν ανεπισήμου ρυμοτομικής μελέτης". Ετσι γέμισαν με αυθαίρετα κτίσματα τα δάση της Αττικής κι άρχισαν οι πιέσεις προς τους πολιτικούς, οι οποίοι τελικά προχώρησαν (και προχωρούν) σε περιοδικές νομιμοποιήσεις για να λύσουν το... "κοινωνικό πρόβλημα".
Υπολογίζεται ότι τα κεφάλαια που έχουν αποροφήσει οι "οικοδομικοί συυνεταιρισμοί" ξεπερνάνε το... ένα τρισεκατομμύριο δραχμές!

Και η απόφαση

Η Ολομέλεια του Συμβουλίου της Επικρατείας (ΣτΕ) αποφάσισε κατά πλειοψηφία ότι το Σύνταγμα δεν υποχρεώνει την διοίκηση (δηλαδή πολιτικούς και... αρχικά κρατικών φορέων) σε ανάκληση διαταγμάτων ρυμοτόμησης δασών. Υπήρξε πάντως ισχυρή μειοφηφία που ήταν υπέρ της ανάκλησης του ρυμοτομικού σχεδίου.
Ειδικότερα το ΣτΕ υποστηρίζει ότι:
«Λόγω της σπουδαιότητας της πράξεως με την οποία εγκρίνεται ένα ρυμοτομικό σχέδιο και της επιρροής της σε πλήθος εννόμων σχέσεων, τόσο των πολιτών μεταξύ τους όσο και των πολιτών προς την διοίκηση, η τυχόν ανάκλησή της θα είχε σοβαρές επιπτώσεις και στο γενικότερο δημόσιο συμφέρον.»Ποιό είναι το δημόσιο συμφέρον; Οι φωτογραφίες από την Ιπποκράτεια Πολιτεία που δημοσίευουμε δίνουν μιαν απάντηση.
Το ΣτΕ αναφέρει στην κατά πλειοψηφία απόφασή του (2282/92) και κάτι που εξηγεί πολλά για την πολιτική στην Ελλάδα και τα συμφέροντα που συγκροτούν την κοινωνία μας.
Υποστηρίζει ότι οι νόμοι για τα δάση δεν προβλέπουν υποχρέωση της πολιτείας να ανακαλεί τυχόν παράνομες πράξεις της. Προβλέπουν απλώς ότι έχει την ευχέρεια να το κάνει. Αν το επιθυμεί...
Τα δάση του Καλάμου και του Βαρνάβα είναι πλέον κάρβουνο...
Και το τελευταίο δάσος της Αθήνας στην Αγία Τριάδα μπορεί να μετατραπεί νόμιμα πλέον σε οικόπεδα, βίλες και τσιμέντο αφού η πολιτεία δεν είναι υποχρεωμένη να ανακαλεί τις παράνομες πράξεις της...
Ποιό είναι το τελικό συμπέρασμα;
Ισως αυτό:
Οτι τα μυστηριώδη αρχικά που γνωρίσαμε σ' αυτό το ρεπορτάζ, όπως τα απρόσωπα... ΔΠ, ΤΣΔ, ΑΣΙΔ, ΠΔ και ΣτΕ, αποφασίζουν για το αν και για το πόσο οξυγόνο μπορούμε ν' αναπνέουμε στην Αθήνα...

Πέμπτη, 28 Ιουνίου 2007

Επιστολή διαμαρτυρίας ενός «άγνωστου εμπρήστή»

Καπανδρίτι 1993

Κάποια στιγμή η καραμέλα των «άγνωστων εμπρηστών» έλιωσε. Έτσι, βρήκα την ευκαιρία να δημοσιεύσω το 1993 στην Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία ένα ρεπορτάζ για τις δασικές πυρκαγιές με έναν διαφορετικό τρόπο από τους συνηθισμένους. Κατά καιρούς, όπως και τώρα με τις πυρκαγιές μετά τον καύσωνα, ανακυκλώνονται οι ανοησίες περί εμπρηστών. Γιατί; Μερικές εξηγήσεις δίνονται στο παλιό ρεπορτάζ του 1993 που ακολουθεί:

Γράφει ο «άγνωστος εμπρηστής»
Μέγας Λαμπαδάριος της του Χριστού Εκκλησίας
Βαρόνος της κουκουνάρας


Κύριε διευθυντά,


επειδή σύμπασα η πολιτική εξουσία για μία ακόμα φορά κατασυκοφάντησε το εθνικό έργο που επιτελούμε εμείς οι «άγνωστοι εμπρηστές» των δασών, αναγκάζομαι να βγώ από την ανωνυμία για να εξηγήσω στο αναγνωστικό σας κοινό τον καθοριστικό ρόλο που παίζουμε στην ομαλή πορεία της πολιτικής ζωής και στην εύρρυθμη λειτουργία της ελληνικής κοινωνίας.


Ταυτόχρονα θα ήθελα να απευθυνθώ σ΄ όλους τους συνάδελφους εμπρηστές δασών, δασοκτημάτων, διαμπερών οικοπέδων, ελαιώνων - μαϊμούδων, αγροτοτεμαχίων και λοιπών δασικών εκτάσεων και να τους επισημάνω ότι ήρθε η ώρα να διεκδικήσουμε την ανέγερση του "μνημείου στον άγνωστο εμπρηστή".


Κύριε διευθυντά, όπως κάθε χρόνο έτσι και στις φετεινές πυρκαγιές αποδείχτηκε η ανικανότητα των πολιτικών και του κράτους να οργανώσουν αποτελεσματικά την αντιπυρική προστασία της χώρας μας.


  • Τα πυροσβεστικά αεροπλάνα δεν μπορούσαν να πετάξουν από βλάβες κι άλλες αιτίες. Κι όταν πετούσαν δεν έριχναν νερό, γιατί κινδύνευαν να καταστραφούν τ΄ αυθαίρετα που ήταν χτισμένα στα φλεγόμενα δάση.
  • Τα πυροσβεστικά οχήματα δεν μπορούσαν να πλησιάσουν τις εστίες της φωτιάς από έλλειψη δασικών δρόμων. Κι όταν πλησίαζαν δεν είχαν νερό, από έλλειψη υδατοδεξαμενών.
  • Το Διυπουργικό Συντονιστικό Οργανο δεν μπορούσε να συντονιστεί με τους απειράριθμους υπηρεσιακούς παράγοντες, νομάρχες, γραμματείς και λοιπούς φαρισαίους. Κι όταν συντονιζόταν, η πυρκαγιά είχε σβήσει από μόνη της.
Αν παραδεχόμαστε την ανικανότητα του πολιτικού προσωπικού της χώρας να διοικήσει και της δημόσιας διοίκησης να προσφέρει έργο, τότε θα γινόταν μπουρλότο ολόκληρο το πολιτικό μας σύστημα. Ποια είναι η λύση στο πρόβλημα; Εμείς, οι εμπρηστές. Εμείς οι πάντοτε μυστήριοι, άγνωστοι, ασύλληπτοι (και γι΄ αυτό ανύπαρκτοι) εγκληματίες.
Εμείς οι εμπρηστές είμαστε το πολιτικό άλλοθι για την ανικανότητα όλων των κάθε είδους κυβερνήσεων.
  1. Επί καραμανλικής Νέας Δημοκρατίας το 1974 - 1975 καίγαμε τα δάση με την ιδιότητα του "πράκτορα των Τούρκων". Το 1978 βάζαμε μπουρλότο στην Πεντέλη, από το Μάτι ως την Νταού και το Πικέρμι, ως "χουντικοί βομβιστές".
  2. Επί ραλλικής Νέας Δημοκρατίας το 1981 ανάβαμε φωτιές από Πεντέλη έως Μαρούσι και καίγαμε 3 ανθρώπους (ο ένας ήταν Αυστριακός τουρίστας) ως "βασιλοχουντικοί".
  3. Επί ανδρεϊκού ΠΑΣΟΚ το 1987 καίγαμε 120.000 στρέμματα στην Ρόδο, 2 ανθρώπους στην Υδρα και πάνω από 1.000.000 στρέμματα σ΄όλη την Ελλάδα ως "τεταρτοαυγουστιανοί".
  4. Και επί μητσοτακικής Νέας Δημοκρατίας καίμε φέτος 12 ανθρώπους στην Ικαρία και δεκάδες αυθαίρετα στο Σούνιο και στο Ντράφι ως "οργανωτές σχεδίων ανωμαλίας".
Οι πολιτικοί μας ηγέτες πρέπει κάποτε ν΄ αποφασίσουν τι τελικά είμαστε. Βασιλοχουντικοί; Πράκτορες των Τούρκων; Χουντικοί; Κατάσκοποι; Δολιοφθορείς; Οργανωτές σχεδίων ανωμαλίας;
Οχι τίποτα άλλο δηλαδή, αλλά κι εμείς Ελληνες πολίτες είμαστε και... ψηφίζουμε. Δεν φηψίζουν μόνο οι καταπατητές και οι οικοπεδοφάγοι.
Στο σημείο αυτό, κύριε διευθυντά, οφείλω να τονίσω ότι οι μοναδικοί εχθροί των καταπατητών είναι οι εμπρηστές. Με τις φωτιές που βάζουμε, αποκαλύπτουμε όλες τις βίλες, τις βιλίτσες και τα αυθαίρετα που έχουν χτισθεί κρυφά και παράνομα μέσα στα δάση. Κοινωνικό έργο προσφέρουμε, κύριοι. Διότι όπως καλώς γνωρίζετε, τα δημόσια και διακατεχόμενα δάση έχουν καταπατηθεί, οικοπεδοποιηθεί και τσιμεντοποιηθεί πολύ πριν από οποιαδήποτε πυρκαγιά. Φυσικά με την ανοχή των δασαρχείων. Φυσικά με τη νομική συνεργασία συνταξιούχων δασικών που "ξέρουν όλα τα κόλπα". Και φυσικά με την βοήθεια ΔΕΗ, ΕΥΔΑΠ και ΟΤΕ που δίνουν στ΄ αυθαίρετα ηλεκτρικό, νερό και τηλέφωνο.
Ξέρετε, κύριε διευθυντά, πόσοι οικοδομικού συνεταιρισμοί υπάρχουν στην Πεντέλη; Είναι 16 και διεκδικούν 12.2488 στρέμματα. Στην Παλλήνη (της τελευταίας πυρκαγιάς) είναι 4 με 1.092. Στην Ανάβυσσο 3 με 13.392. Στον δήμο Βιλίων 14 με 8.429. Να συνεχίσω;
Οι πυρκαγιές εξαφανίζουν τα δέντρα αλλά ταυτόχρονα εμφανίζουν όλα τα παράνομα κτίσματα που έκρυβε η βλάστηση. Μόνο εμείς οι εμπρηστές αποκαλύπτουμε σε όλες τις διαστάσεις τους τις παρανομίες που ροκανίζουν τα δάση μας.
Με υπερηφάνεια φωτογράφισα την περασμένη Πέμπτη τις εκατοντάδες βίλες που αποκάλυψαν στον Αγιο Στέφανο, στον Βαρνάβα, στο Καπανδρίτι, στον Κάλαμο και στην Μαλακάσα οι φωτιές που έβαλαν στα προηγούμενα χρόνια οι συνάδελφοι μου. Οι "εμπρησμοί" των συναδέλφων μου, αποκάλυψαν ότι κάτω από το πράσινο της ανατολικής Αττικής κρυβόταν το τσιμέντο.
Αποδεικνύεται λοιπόν από τα γεγονότα, ότι εμείς οι... "άγνωστοι εμπρηστές" δίνουμε την απαραίτητη κάλυψη στα πολιτικά μπουρλότα της εκάστοτε εξουσίας και προσφέρουμε κοινωνικό έργο με την αποκάλυψη των οικοπεδοφάγων, των καταπατητών και των αυθαίρετων.
Συνεργάτες στο εμπρηστικό - κοινωνικό μας έργο έχουμε:
  1. Την Τοπική Αυτοδιοίκηση, με τους ανεξέλεγκτους σκουπιδότοπους που διατηρεί σε δασικές εκτάσεις. Τα σκουπίδια αυναφλέγονται και η η φωτιά μεταδίδεται εύκολα στο δάσος, όπως έχει γίνει στην Λούτσα, στο Μαρκόπουλο Ωρωπού, στην Αυλώνα (3 φορές) στην Βάρη...
  2. Την ΔΕΗ, που περνάει τα καλώδια της από τα δάση χωρίς τα απαραίτητα μέτρα προστασίας. Οι άνεμοι σπάνε τα καλώδια και οι σπινθήρες που δημιουργούνται δεν χρειάζονται τους εμπρηστές για να προκαλέσουν πυρκαγιά.
  3. Τον ΟΣΕ, που δεν καθαρίζει τα ξερόχορτα κατά μήκος των γραμμών κι έχει τις ίδιες συνέπειες με την ΔΕΗ.
  4. Το υπουργείο Γεωργίας, που δεν καθαρίζει τα ευπαθή σημεία των δασών από την καύσιμη ύλη (ξερόχορτα, πευκοβελόνες, κλπ) που συσσωρεύεται κατά χιλιάδες τόνους το καλοκαίρι κι αποτελεί το προσάναμμα για κάθε φωτιά.
  5. Τους Ελληνες πολίτες, που πετάνε στα δάση σκουπίδια, καμμένα ορυκτέλαια (65.000 τόνους κάθε χρόνο) και χιλιάδες άλλα αντικείμενα που αποτελούν αιτίες πυρκαγιών. Τα στουπιά, τα γκαζάκια, τους "μηχανισμούς" και τα "συγκλονιστικά στοιχεία" που παρουσιάζουν οι δαιμόνιοι τηλεοπτικοί ρεπόρτερ στα κανάλια, δεν τα βάζουμε εμείς οι εμπρηστές. Τα βρίσκουμε εύκολα σε κάθε δάσος. Και επιτελούμε άλλη μια κοινωνική υπηρεσία, καθ΄ ότι αποενοχοποιούμε κάθε Ελληνα που γεμίζει με μπουρλότα τα δάση.
  6. Τον... θεό των ανέμων Αίολο, που με τα καλοκαιρινά μελτέμια εξαπλώνει και αναζωπυρώνει τις φωτιές με φοβερή ταχύτητα. Μπορεί να μεταφέρει φλεγόμενα κουκουνάρια και κλαδιά σε μεγάλες αποστάσεις. Ιδού ένα παράδειγμα από την... επαγγελματική μου πείρα, που κατέληξε σε... θαύμα. Στην μεγάλη φωτιά του Αγίου Ορους το 1990, ένα θερμοδυναμικό ρεύμα (δες τον επόμενο "συνεργάτη" μου) πήρε ένα φλεγόμενο κλαδί πουρναριού το μετέφερε σε απόσταση 800 και σε ύψος 100 μέτρων, το πέρασε από μιά... πόρτα και το κάρφωσε στην ξύλινη οροφή του τελευταίου ορόφου της μονής Σίμωνος Πέτρας. Οι καλόγεροι έσβησαν την φωτιά αλλά διατηρούν την τρύπα στην οροφή για να θυμούνται το θαύμα της σωτηρίας τους.
  7. Την... επιστήμη της Φυσικής, που δημιουργεί στην διάρκεια των πυρκαγιών θερμοδυναμικά ρεύματα και έντονους στροβιλισμούς με συνέπεια να επεκτείνεται η φωτιά σε δεκάδες σημεία και σε μεγάλες αποστάσεις. Πρόκειται για τις "συγκλονιστικές μαρτυρίες" που παρουσιάζουν τα κανάλια, ότι μετά την αρχική πυρκαγιά εμφανίστηκαν πολλές εστίες και σε διαφορετικά σημεία. Αυτό δεν είναι δικό μας έργο, των εμπρηστών. Αποτελέσμα των νόμων της Φυσικής είναι.
  8. Την τύχη, που δημιουργεί έκτακτα περιστατικά. Οπως την πτώση ενός ελικοπτέρου προ ημερών στον Μαραθώνα. Θα θυμάστε, κύριε διευθυντά, ότι οι ραδιοσταθμοί και τα κανάλια ενώ ανέφεραν στην αρχή την πτώση του ελικοπτέρου, στην συνέχεια μιλούσαν για εμπρησμό. Δεν βάλαμε εμείς οι εμπρηστές αυτή την φωτιά,. Την είχαμε αναθέσει σ΄ έναν συνένοχό μας. Στην... τύχη!
Κύριε διευθυντά, από τα στοιχεία που παρέθεσα γίνεται κανανοητό το εθνωφελές έργο που επιτελούμε εμείς οι εμπρηστές.
  • Δίνουμε άλλοθι σην εκάστοτε εξουσία για την ανικανότητά της, ενισχύοντας έτσι το πολιτικό μας σύστημα από τους υπονομευτές του.
  • Επιτελούμε κοινωνικό έργο με την αποκάλυψη των δασικών περιοχών, που έχουν καταπατηθεί, οικοπεδοποιηθεί και τσιμεντωθεί.
  • Αποενοχοποιούμε κάθε Ελληνα πολίτη, που όχι μόνο δεν ενδιαφέρεται για την προστασία του περιβάλλοντος αλλά κάνει ό,τι μπορεί για να κάψει και να καταστρέψει τα δάση.
  • Και φυσικά προσφέρουμε δωρέαν ξυλεία για τα τζάκια όλων των αυθαίρετων που έχουν γεμίσει τα δάση της Αττικής.
Για το εθνικό έργο που επιτελούμε, νομίζω ότι είναι ώριμο το αίτημα να ανεγερθεί από την πολιτεία το "μνημείο του άγνωστου εμπρηστή". Ενα αίτημα που ζητάω να προβάλουν όλοι οι συναδελφοι "άγνωστοι (και γι΄ αυτό μάλλον ανύπαρκτοι) εμπρηστές".
Μετά τιμής
Ο «άγνωστος εμπρηστής»
Μέγας Λαμπαδάριος της του Χριστού Εκκλησίας
Βαρόνος της κουκουνάρας

Καβάλα 1987

Δευτέρα, 25 Ιουνίου 2007

Καύσωνες: Η Αθήνα είναι που σκοτώνει

Οι καλοκαιρνές ζέστες ήρθαν αλλά αυτές τις μέρες όλοι φερόμαστε σαν να ανακαλύψαμε φέτος ότι τα καλοκαίρια στην Ελλάδα είναι ζεστά, ξηρά και παρατεταμένα. Τα κείμενα που ακολουθούν είναι τμήμα μιας έρευνας για τους καύσωνες που δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «Επικαιρότητα» το 1991. Παρά τα χρόνια που πέρασαν οι βασικές τους παρατηρήσεις παραμένουν επίκαιρες, με βασικό συμπέρασμα ότι το πρόβλημα βρίσκεται στον τρόπο που έχουν κτισθεί οι πόλεις μας και όχι στις (φυσιολογικές) ζέστες του καλοκαιριού. Στο μεταξύ αποκτήσαμε μία ακόμα αιτία επιβάρυνσης της ζωής στην πόλη, που είναι η γενικευμένη χρήση των κλιματιστικών.

Κάθε καλοκαίρι ξεχνάμε τις ζέστες που περάσαμε τα προηγούμενα καλοκαίρια. Και αντιμετωπίζουμε με τρόμο την άνοδο της θερμοκρασίας. Ωστόσο, θερμοκρασίες πάνω από 35 βαθμούς είναι κάτι συνηθισμένο στο μεσογειακό μας κλίμα και στις περισσότερες περιοχές της Ελλάδας. Συνηθισμένο είναι να βλέπουμε και το θερμόμετρο να εκτοξεύει τον υδράργυρό του στους 40 βαθμούς κάποιες μέρες του καλοκαιριού και για ορισμένες ώρες της ημέρας.


Υπάρχουν φυσικά και τα έκτακτα και σπάνια καιρικά φαινόμενα, όπως ο δεκαήμερος καύσωνας του Ιουλίου του 1977. Ψυχραιμία και μνήμη. Αυτά χρειαζόμαστε για να αντιμετωπίσουμε τις υψηλές θερμοκρασίες και του φετινού καλοκαιριού. Η ψυχραιμία θα μας βοηθήσει να πάρουμε όλα τα απαραίτητα προληπτικά μέτρα για την αντιμετώπιση της ζέστης. Και η μνήμη θα μας βοηθήσει να θυμηθούμε, ότι και όλα τα περασμένα καλοκαίρια τα περάσαμε με ζέστη και υψηλές θερμοκρασίες.λλωστε, μη ξεχνάτε ότι αυτή την ζέστη πουλάμε στους ξένους τουρίστες.


Βεβαίως εκτός από την στήριξη του... τουρισμού, πρέπει να στηρίξουμε και την δική μας άνετη διαβίωση στα νοικοκυριά μας. Κι ο καλός ο νοικοκύρης πριν πεινάσει μαγειρεύει. Γι' αυτό πρέπει να φροντίσετε τώρα για τον κλιματισμό του νοικοκυριού σας, πριν έρθουν τα «σαραντάρια» κι εσείς πεινάτε για λίγη δροσιά. Φροντίδα δεν σημαίνει απαραίτητα συνεχή και αλόγιστη χρήση των γιαπωνέζικων κλιματιστικών, αλλά πολλές άλλες ενέργειες που μπορούν να περιορίσουν την ζέστη στο σπιτικό μας.


Ο,τι κι αν κάνουμε για το σπιτικό μας όμως πρέπει πάντα να θυμόμαστε ότι εξαρτιόμαστε από μια... πεινασμένη και καταφρονεμένη. Με την δυστυχισμένη από το μπετόν, τις πολυκατοικίες, το «νέφος» και την αλλαγή του μικροκλίματος Αθήνα. Με την πεινασμένη για πράσινο και έργα υποδομής πρωτεύουσα. Γιατί, δεν είναι ο καύσων που σκοτώνει. Είναι αυτή η απαίσια τσιμεντούπολη που σκοτώνει. Που σκοτώνει και με την ζέστη και με το κρύο.


Εν όψει καύσωνα, η σημερινή έρευνα αναφέρεται σε όλα τα σχετικά θέματα. Στο ελληνικό καλοκαίρι και γιατί είναι φυσιολογικό να είναι ζεστό. Στην Αθήνα και στις κλιματικές συνθήκες που αλλάζουν σχεδόν σε κάθε συνοικία της τσιμεντούπολης. Στα κλιματιστικά μηχανήματα και σε μια σχετική έρευνα αγοράς. Στις παρεμβάσεις που έγιναν στα νοσοκομεία στο πλαίσιο του ΕΣΥ. Στις συμβουλές των ειδικών για την αντιμετώπιση της ζέστης και της θερμοπληξίας.


Το μήνυμά είναι ένα: Ψυχραιμία παιδιά...


Φυσιολογικό φαινόμενο η ζέστη


Στην Ελλάδα οι υψηλές θερμοκρασίες το καλοκαίρι είναι ένα φυσιολογικό φαινόμενο. Ο Ιούλιος, είναι ο θερμότερος μήνας του έτους. Ακολουθούν ο Αύγουστος και ο Ιούνιος.


Θερμοκρασίες πάνω από 40 βαθμούς παρατηρούνται σχεδόν κάθε χρόνο στις περισσότερες περιοχές της Ελλάδας. Για παράδειγμα στην Αθήνα σημειώθηκαν: 41,9 βαθμούς το 1957, 40 το 1966, 46,4 το 1973, 48 το 1977, 40 το 1981 και 44 βαθμοί το 1987.


Οι μέγιστες θερμοκρασίες, που καταγράφονται από την Εθνική Μετεωρολογική Υπηρεσία (ΕΜΥ), ποικίλουν από τόπο σε τόπο και από ώρα σε ώρα. Οι μετρήσεις γίνονται υπό σκιάν, σε ορισμένο ύψος και σε ειδικούς μετεωρολογικούς κλωβούς, γι' αυτό μην επιχειρήσετε να μετρήσετε μόνοι σας την θερμοκρασία. Σίγουρα θα κάνετε λάθος και αδίκως θα κατηγορήσετε την ΕΜΥ.


Για παράδειγμα, ο σταθμός του Ελληνικού, που βρίσκεται κοντά στην θάλασσα, δίνει πάντα χαμηλότερες θερμοκρασίες από τους σταθμούς της Νέας Φιλαδέλφειας και του Αστεροσκοπείου. Τις ίδιες θερμοκρασιακές διαφορές έχουμε και ανάμεσα στις παραλιακές και στις μεσόγειες πόλεις μιας περιοχής. Η θαλάσσια αύρα και γενικά οι άνεμοι, είναι ο παράγοντας που καθορίζει αυτές τις διαφορές.
Τα μελτέμια


Το καλοκαίρι επικρατεί στην Ελλάδα ένα σύστημα βορείων ανέμων, που οι αρχαίοι ονόμαζαν «ετησίαι» κι εμείς σήμερα «μελτέμια». Πρόκειται για ένα σταθερό καιρικό φαινόμενο, που παρατηρείται συνήθως την ημέρα και που ανακουφίζει τα νησιά και τα παράλια μας από την ζέστη του καλοκαιριού. Τα μελτέμια στο εσωτερικό της χώρας είναι συνήθως ασθενείς βόρειοι άνεμοι και στο Ιόνιο βορειοδυτικοί ασθενείς. Γενικά οι θερμοκρασίες είναι μεγαλύτερες στο εσωτερικό απ' ό,τι στα παράλια και είναι γνωστή σε όλους μας η καλοκαιρινή ζέστη στην Θεσσαλία, στο Αγρίνιο ή σε άλλα μεσογειακά μέρη.


Εκτός από τους ανέμους και την θάλασσα, υπάρχουν και πολλοί άλλοι τοπικοί παράγοντες που επιδρούν στην θερμοκρασία μιας περιοχής, όπως είναι τα δάση, τα δέντρα, το υψόμετρο, οι ανοιχτοί χώροι και τα πάρκα μιας πόλης. Όλοι οι Αθηναίοι θα έχουν παρατηρήσει την θερμοκρασιακή διαφορά ανάμεσα στο Πεδίον του 'Αρεως και την γειτονική οδό Πατησίων ή ανάμεσα στα μικρά πάρκα (δεν υπάρχουν δυστυχώς μεγάλα) και τις γύρω περιοχές ή ακόμα ανάμεσα στην περιοχή ενός... νεκροταφείου (ανοιχτός χώρος με δέντρα) και τους γειτονικούς δρόμους.


Ανάλογα με την ώρα ποικίλει και η θερμοκρασία. Η μέγιστη θερμοκρασία σημειώνεται αργά το απόγευμα και η ελάχιστη νωρίς το πρωί. Το καλοκαίρι οι μέρες είναι μεγαλύτερες από τις νύχτες, άρα η ηλιοφάνεια είναι περισσότερη κι άρα η ζέστη διαρκεί περισσότερες ώρες.

Στον μεγάλο καύσωνα του 1987, που σκότωσε εκατοντάδες ανθρώπους, είχαμε ένα έκτακτο καιρικό φαινόμενο, το χαρακτηριστικό του οποίου ήταν η μεγάλη διάρκεια. Ο καύσωνας είχε διαρκέσει περίπου 10 ημέρες, γεγονός πρωτοφανές.

Γενικά όμως τα έκτακτα φαινόμενα επιβεβαιώνουν τον κανόνα. Κι ο κανόνας είναι ότι σ' όλη την Ελλάδα, ανεξάρτητα από τις κλιματικές διαφορές, το καλοκαίρι έχουμε υψηλές θερμοκρασίες, οι οποίες σχεδόν κάθε χρόνο και για ορισμένες μέρες και ώρες ξεπερνάνε τους 40 βαθμούς.

Συμπέρασμα: Οι καύσωνες, όπως συνηθίσαμε τελευταία να ονομάζουμε τις μεγάλες ζέστες, είναι ένα γνωστό και συνηθισμένο φαινόμενο στην Ελλάδα. Όμως η συγκέντρωση του πληθυσμού στις πόλεις, η εκτεταμένη χρήση του τσιμέντου και του μπετόν, η δόμηση των πολυκατοικιών, η έλλειψη ανοιχτών χώρων και πάρκων και όλα όσα χαρακτηρίζουν τις σημερινές τσιμεντουπόλεις-κλουβιά μας αναγκάζουν να αναθεωρήσουμε τους παραδοσιακούς τρόπους με τους οποίους οι παλιότερες γενιές αντιμετώπιζαν τις υψηλές θερμοκρασίες και τους καύσωνες του καλοκαιριού.
Το μικροκλίμα

Το 1987 εκατοντάδες άνθρωποι πέθαναν από την ζέστη στην Αθήνα. Ήταν ένα έκτακτο περιστατικό. Που, ωστόσο, δεν επέδρασε το ίδιο σε όλες τις συνοικίες της πρωτεύουσας. Τα προάστια που διατηρούν ικανοποιητικό ποσοστό πράσινου και οι παραλιακές περιοχές είχανε ελάχιστα ή και καθόλου θύματα. Οι περιοχές που πλήρωσαν με εκατοντάδες νεκρούς την τσιμεντοποίηση της Αθήνας ήταν το κέντρο της πόλης, οι μικροαστικές περιοχές με τις πολυκατοικίες - τσιμεντένια κλουβιά και οι υποβαθμισμένες συνοικίες της Δυτικής Αθήνας.


Δεν ήταν τόσο ο καύσων, όσο η ίδια η πόλη που σκότωσε και εξακολουθεί καθημερινά να σκοτώνει με το «νέφος» και το φονικό μικροκλίμα της.


Σε αντίθεση με τα σχολικά βιβλία που μας μαθαίνουν ότι το μεσογειακό κλίμα της Ελλάδας είναι γλυκό, το μικροκλίμα σε πολλές περιοχές της Αθήνας είναι τραχύ και δύσκολο. Το μικροκλίμα διαμορφώνεται, όπως και το κλίμα γενικότερα, από την θερμοκρασία, την υγρασία, τους ανέμους κλπ, που παρουσιάζουν μια σταθερότητα στις μέσες τιμές τους σε ορισμένους τόπους. Οι τόποι αυτοί μπορεί να είναι μια πόλη, μια συνοικία, ένας δρόμος, ένα σπίτι, ακόμα κι ένα δωμάτιο.


Στις μεγαλουπόλεις - και στην Αθήνα - η έκταση και το ύψος των οικοδομών, η εξαφάνιση των ανοιχτών χώρων (με χώμα και όχι με τσιμέντο ή άσφαλτο), τα σύγχρονα δομικά υλικά (γυαλί, σίδερο, μπετόν), οι διάφορες καύσεις και άλλοι παράγοντες (για παράδειγμα στην Αθήνα η χωρίς σχέδιο ανάπτυξη της πόλης) έχουν δημιουργήσει έναν ειδικό τύπο κλίματος, τον οποίο οι κλιματολόγοι ονομάζουν «αστικό».

Χαρακτηριστικά του αστικού κλίματος

Στο
μικροκλίμα μιας μεγαλούπολης (και της Αθήνας) σε σύγκριση με το κλίμα της γενικότερης περιοχής της συμβαίνουν τα εξής:


* Ελαττώνεται η διάρκεια της καταγραφόμενης ηλιοφάνειας από 5% μέχρι και 15%, ιδιαίτερα τον χειμώνα.


* Είναι μεγαλύτερη η συγκέντρωση αιωρουμένων στερεών σωματιδίων κατά 10 φορές και αερίων ρυπαντικών κατά 5 μέχρι 25 φορές, με αποτέλεσμα την μείωση της ορατότητας σταθερά όλο τον χρόνο και πέρα από τις επιπτώσεις για την ανθρώπινη υγεία από την ατμοσφαιρική ρύπανση.


* Η μέση ετήσια θερμοκρασία είναι μεγαλύτερη κατά μισό έως έναν βαθμό Κελσίου. Για το Λος Αντζελες επιστημονικές εργασίες αναφέρουν αύξηση της μέσης ετήσιας θερμοκρασίας κατά 0,7 βαθ. ενώ για την Αθήνα η αντίστοιχη αύξηση είναι 0,4 βαθ. Πρέπει να γνωρίζουμε ότι για θερμοκρασιακές αυξήσεις τέτοιου είδους σε κανονικές περιοχές, η φύση θα ήθελε για να τις "πετύχει" αφάνταστες ποσότητες ενέργειας.


* Στις μεγαλουπόλεις (και στην Αθήνα) δημιουργείται το φαινόμενο που ονομάζεται "νησίδα θερμότητας", το μέγεθος της οποίας εξαρτάται από την μορφολογία του εδάφους και τα κτίρια. Να υπενθυμίζουμε ότι το και το "νέφος" της Αθήνας βασίζεται στο μετεωρολογικό φαινόμενο της θερμοκρασιακής αναστροφής, η οποία, με την σειρά της, οφείλεται στην ειδική μορφολογία του Λεκανοπεδίου Αθηνών και στις ανεμολογικές συνθήκες που επικρατούν. Η "νησίδα θερμότητας" είναι πιο έντονη στο κέντρο της πόλης και ατονεί στην περιφέρεια.


* Η μέση ετήσια ταχύτητα των ανέμων είναι 20-30% μικρότερη. Και καταλαβαίνει κανείς τι σημαίνει αυτή η μείωση στην Αθήνα, η οποία βασίζεται στην ανακούφισή της από το "νέφος" και από τις ζέστες του καλοκαιριού στην πνοή των ανέμων. Επιπλέον στην ελληνική πρωτεύουσα οι θαλάσσιες αύρες που πνέουν από τον Σαρωνικό και παλαιότερα δρόσιζαν την πόλη, στην εποχή μας εμποδίζονται να εξαπλωθούν από την πυκνότητα της δόμησης και το ύψος των κτιρίων.


Γενικά μας λείπουν οι απαραίτητες μετρήσεις και έρευνες και για το αστικό κλίμα της Αθήνας και για τα επιμέρους μικροκλίματα των περιοχών και των συνοικιών της. Μια αποτελεσματική κρατική πολιτική για την σωτηρία των Αθηναίων από τις υψηλές θερμοκρασίες είναι ακριβώς η εκπόνηση αυτών των τόσο απαραίτητων για την ζωή μας μελετών. Τα "ερ κοντίσιον" στα νοσοκομεία είναι απλώς το έσχατο μέτρο. Το έσχατο μέτρο πριν από τον... θάνατο.


Συμπέρασμα: Δεν είναι τόσο ο καύσων, όσο η Αθήνα που σκοτώνει...

Προσαρμογή στην ζέστη

H ιδανική θερμοκρασία για την ευχάριστη και άνετη διαβίωση του ανθρώπου βρίσκεται ανάμεσα στους 18 και 22 βαθμούς Κελσίου. Πιο πάνω ή πιο κάτω από το ιδανικό επίπεδο θερμοκρασίας και σχετικής υγρασίας ο ανθρώπινος οργανισμός αρχίζει τις διαδικασίες προσαρμογών. Σε πολύ υψηλές ή χαμηλές θερμοκρασίες οι διαταραχές του οργανισμού μας είναι τέτοιες ώστε το μόνο αποτέλεσμα είναι ο θάνατος.

Τα στάδια προσαρμογής του ανθρώπινου οργανισμού σε συνθήκες υψηλών θερμοκρασιών είναι:

Διαστολή των αιμοφόρων αγγείων του δέρματος και αραίωση του αίματος. Εφίδρωση. Ελάττωση της επιθυμίας για δραστηριότητα. Δίψα. Αφυδάτωση. Λιποθυμίες και ναυτία από μειωμένη αιμάτωση του εγκεφάλου. Ελλάτωση της όρεξης. Δυσφορία και νευρικότητα. Αύξηση της θερμοκρασίας του σώματος. Βλάβη του θερμορυθμιστικού κέντρου. Νευρική αρρυθμία. Θάνατος.


Στην χώρα μας η αύξηση της θερμοκρασίας γίνεται ομαλά κι έτσι ο οργανισμός μας προσαρμόζεται σταδιακά στις απαιτήσεις των συνθηκών που δημιουργούνται. Η ξαφνική και μεγάλη άνοδος της θερμοκρασίας, όπως στον καύσωνα του 1987, έχει σαν αποτέλεσμα μιά έντονη πίεση στον οργανισμό με αποτέλεσμα διάφορες διαταραχές. Είναι φανερό ότι άτομα με εξασθενημένο οργανισμό ή που έχουν χρόνιες και επικίνδυνες παθήσεις αντιμετωπίζουν με πολύ μεγαλύτερη δυσκολία τις ακραίες συνθήκες ενός καύσωνα.

Οι παλιοί τρόποι
και ο τεχνητός κλιματισμός

Ακόμα και σε ιδιαίτερα καυτές μέρες, οι υψηλές θρμοκρασίες διαρκούν ορισμένες ώρες του μεσημεριού. Για τις ώρες αυτές οι παλιότερες γενιές βρήκαν διάφορους τρόπους για να αντιμετωπίσουν όσο το δυνατό καλύτερα την δυσάρεστη κατάσταση. Οι αυλές, οι κληματαριές, ο προσανατολισμός του σπιτιού, οι στέγες από καλάμια, ξύλα και κεραμίδια, τα ασβεστώματα στα νησιά, το ξεκαλοκαίριασμα σε πρόχειρα καταλύματα δίπλα στην θάλασσα είναι μερικοί απ' αυτούς τους τρόπους.


Στην εποχή μας η ανάπτυξη των τσιμεντουπόλεων κατέστησε τους παραδοσιακούς τρόπους ανεπαρκείς. Ο μόνος τρόπος που έχουμε για να δημιουργήσουμε ευχάριστες συνθήκες στους τόπους δουλειάς και κατοικίας είναι ο τεχνητός κλιματισμός που δημιουργούν διάφορα μηχανήματα. Τα μηχανήματα αρχίζουν από τους ταπεινούς και κοινούς ηλεκτρικούς ανεμιστήρες και καταλήγουν σε πολύπλοκες εγκαταστάσεις για ραντάρ και βιομηχανικές χρήσεις.
Η θερμοπληξία­
Η θερμοπληξία είναι μια ασθένεια που εκδηλώνεται όταν επικρατούν υψηλές θερμοκρασίες, συνήθως πάνω από 40 βαθμοί. Οι καύσωνες υπερβαίνουν τους βιοκλιματικούς δείκτες και επιδρούν δυσμενώς στο θερμορρυθμιστικό σύστημα του οργανισμού μας.


Πολύ μεγάλη σημασία παίζει η έγκαιρη διάγνωση και θεραπεία της θρεμοπληξίας. Στην περίπτωση αυτή η θνησιμότητα είναι χαμηλή, δεν υπερβαίνει το 5% και συνήθως συνδυάζεται με άλλες παθήσεις. Αν δεν υπάρξει έγκαιρη διάγνωση, τότε η θνησιμότητα μπορεί να φτάσει και το 80%.


Τα συμπτώματα της θερμοπληξίας είναι:
* Δυσφορία από την ζέστη. Αύξηση του σφυγμού. Ζαλάδες, πονοκέφαλοι και ίλιγγοι. Ψυχικές διαταραχές, οι οποίες μπορεί να φτάσουν ως την κατάθλιψη.


* Συσπάσεις των μυών και κράμπες. Γενική αδυναμία, εξάντληση και ναυτία. Ταχυκαρδία.


* Μεγάλη εξάντληση και γενική κατάπτωση. Εντονη εφίδρωση (ιδρώτας) και λιποθυμικές τάσεις. Πτώση της πίεσης.


Μέχρις εδώ δεν έχουμε πυρετό και η θερμοκρασία του σώματος είναι μάλλον φυσιολογική. Αν φτάσουμε σ' αυτό το στάδιο πτώσης της πίεσης και λοιπών συμπτωμάτων εκδηλώνεται το θερμικό σοκ και αποσυντονίζεται το θερμορρυθμιστικό σύστημα του οργανισμού.


* Στο τελευταίο στάδιο έχουμε: Θερμοκρασία σώματος 40 βαθμοί και πάνω. Ακανόνιστος σφυγμός και ακόμη μεγαλύτερη πτώση της πίεσης. Δέρμα ξηρό, κόκκινο και καυτό. Διαταραχές στη λειτουργία των νεφρών.


Η μεταφορά στο νοσοκομείο του ασθενούς είναι απαραίτητη. Μέχρι τότε πρέπει να κάνουμε ό,τι μπορούμε για να κατεβάσουμε την θερμοκρασία του σώματος. Το ζήτημα είναι να μην φτάσουμε σ' αυτό το σημείο.


Η χρυσή συμβουλή είναι: Με τα πρώτα (ενδεχόμενα συμπτώματα) επίσκεψη γιατρού ή μετάβαση στο νοσοσκομείο, ιδιαίτερα τα άτομα που ανήκουν σε ευπαθείς ομάδες, όπως ηλικιωμένοι, παιδιά, καρδιοπαθείς, άτομα με αναπνευστικά προβλήματα και γενικά ασθενείς.

Κυριακή, 17 Ιουνίου 2007

Ψαρεύοντας στο Ιόνιο παρέα με 100 «κερατάδες»

Δημοσιεύθηκε στην Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία το1987



«Δέκα τελάρα κολέοι και λίγοι γαύροι» ακούγεται μέσα στη νύχτα απόμακρη η φωνή του λαμπαδόρου. Βρισκόμαστε στ' ανοιχτά της Λευκάδας για να ψαρέψουμε κολιούς με το γρι-γρι του καπετάν Γιάννη Ζουγρή.
Ο κολιός είναι ψάρι μεταναστευτικό. Στα δικά μας νερά έρχεται την άνοιξη για να γεννήσει και παραμένει μέχρι το φθινόπωρο. Κινείται κοπιαδαστά κι έτσι μας προσφέρει την δυνατότητα να τον ψαρέψουμε κατά χιλιάδες.
Προτιμάει τ' αλμυρά και ζεστά νερά, όπως είναι τα νερά του Αιγαίου, γι' αυτό και τα στέκια του βρίσκονται στα παράλια της Καβάλας, στα Δωδεκάνησα, στη Λέσβο, στην Χίο, στη Σάμο και στην Ικαρία. Γενικά όμως τον βρίσκουμε σε ικανοποιητικούς αριθμούς σ' όλες τις θάλασσες μας κι έτσι ο κολιός, μαζί με τον γαύρο και τ' άλλα «λαϊκά ψάρια», επιτρέπει στους Ελληνες να μη ξεχνάνε την γεύση του ψαριού...
Οι ερασιτέχνες τον ψαρεύουν με συρτή, τσαπαρί και καθετή κι όταν πέφτουν σε κάποιο κοπάδι γίνεται αληθινό πανηγύρι. Οι επαγγελματίες ψαράδες χρησιμοποιούν ειδικά τεχνάσματα. Οπως τους λαμπαδόρους, που η φωνή τους μέσα στη σιγαλιά της νύχτας του Ιονίου μιλάει για «δέκα τελάρα κολέους και λίγους γαύρους».
Τι δουλειά κάνουν αυτοί οι λαμπαδόροι; «Κάθε πράγμα στο καιρό του κι ο κολιός τον Αύγουστο», γι' αυτό ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Κι όλα αρχίζουν με την Πόπη...


Η Πόπη


Αύγουστος, λοιπόν... Απόγευμα... Βρισκόμαστε στην Λυγιά, ένα μικρό ψαροχώρι της Λευκάδας, όχι πολύ μακρυά από την πόλη. Απέναντι μας αντικρύζουμε τη γη της Ακαρνανίας. Στο λιμανάκι, ανάμεσα στην Δέσποινα, την Κατερίνα και την Ρούλα, εκείνη που ξεχωρίζει με την πρώτη ματιά είναι ηΠόπη.

Η Πόπη είναι άσπρη, περήφανη και επιβλητική. Εχει βέβαια υπερβολικά αναπτυγμένη... περιφέρεια αλλά τελικά αυτό αποδεικνύεται μάλλον καλό, καθώς την βλέπουμε να κουνιέται αργά-αργά, μέσα στο απογευματινό αεράκι.
Η Πόπη βρίσκεται στο κέντρο του ενδιαφέροντος όλου του μικρού λιμανιού. Βάρκες και βαρκάρηδες την πλησιάζουν από την θάλασσα. Ανθρωποι και αυτοκίνητα έρχονται κοντά της από την στεριά. Μόνο ένας άντρας κάθεται και την καμαρώνει από μακρυά: Ο καπετάν Γιάννης. Η Πόπη είναι δική του.
Πλησιάζουμε τον καπετάνιο. Αφορμή είναι η Πόπη που ξεχωρίζει απ' όλες τις άλλες. Κουβέντα στη κουβέντα αποφασίζουμε να πάμε μαζί τους. Ο Γιάννης και η Πόπη φεύγουν σε λίγο για να ψαρέψουν κολιούς. Η ώρα είναι 7 κι ανεβαίνουμε πάνω στην... Πόπη.
Η «Πόπη» είναι το τρεχαντήρι του καπετάν Γιάννη. Ενα από εκείνα τα παραδοσιακά ξύλινα σκαριά, που ξεχωρίζουν σε κάθε ελληνικό λιμάνι απ' όλα τ' άλλα πλεούμενα, που συνδέουν χιλιάδες χρόνια ελληνικής ναυτοσύνης με τις δικές μας μέρες, που μόνο οι δικοί μας ξυλοναυπηγοί γνωρίζουν πλέον να χτίζουν στην Μεσόγειο, που ταξιδεύουν με κάθε καιρό και που μπορούν να κάνουν κάθε είδους ψάρεμα, από δίχτυα και γρι-γρι μέχρι ανεμότρατα και ξιφοπαράγαδο.
Η «Πόπη» δεν είναι απλώς ένα όμορφο σκάφος. Είναι, πρώτα απ' όλα, μία έξυπνη, χρήσιμη και οικονομική κατασκευή. Το πρώτο εργαλείο για επαγγελματικό ψάρεμα. Πηγαίνοντας για να περάσουμε τον δίαυλο της Λευκάδας και να βγούμε στο Ιόνιο, γνωρίζουμε την «Πόπη» καλύτερα.

Το μήκος της είναι 15 μέτρα. Στο κατάστρωμα, εκτός από την καμπίνα με το πηδάλιο, το βαθύμετρο και τ' άλλα όργανα, υπάρχει άφθονος χώρος για εκατοντάδες μέτρα δίχτυα, δεκάδες κασέλες, αλλυσίδες, βαρούλκα και τα... ρομπότ. Το εσωτερικό του σκάφους χωρίζεται σε δύο μέρη. Το πρώτο είναι ένα μεγάλο αμπάρι. Το δεύτερο αποτελεί μία άνετη καμπίνα με πέντε κρεβάτια, ένα τραπέζι και χώρο για τα πράγματα του πληρώματος. Φυσικά υπάρχει κι ο απαραίτητος χώρος για τη μηχανή και τα καύσιμα.
Η «Πόπη» φεύγει αρκετές φορές για πολυήμερα ταξίδια και τότε πρέπει να κοιμήσει 5 ανθρώπους και να έχει χώρους για εργαλεία, καύσιμα, κασέλες για την αποθήκευση και πάγο για την διατήρηση των αλιευμάτων. Κι όλ' αυτά μέσα σε 15 μέτρα. Με τέτοια σκάφη, σαν την «Πόπη» ταξιδεύουν και σήμερα, όπως και πριν εκατοντάδες χρόνια, οι Ελληνες στα νερά της Μεσογείου ψαρεύοντας σφουγγάρια, κοράλλια, ξιφίες και φυσικά... κολιούς.
Σήμερα η Πόπη δεν θα ψαρέψει μόνη της. Θα την βοηθήσουν ένα καϊκι, τρία ρομπότ και δύο λαμπαδόροι...

Οι λαμπαδόροι
 
Η ώρα είναι 8. Περνάμε τον δίαυλο της Λευκάδας, ένα κανάλι πλάτους 50 μέτρων που άνοιξαν οι Ρωμαίοι και χώρισαν την Λευκάδα από την Ακαρνανία. Εχοντας στα δεξιά μας την Πρέβεζα, μπαίνουμε στο Ιόνιο μπροστά η Πόπη και πίσω της δυο βάρκες δεμένες μαζί της με σχοινί. Από μακρυά μας ακολουθεί και το καϊκι.
Προορισμός μας είναι το Κάθισμα, μια τεράστια και πανέμορφη αμμουδιά στα δυτικά παράλια της Λευκάδας, όπου το κύμα δουλεύοντας συνέχεια την άμμο, έχει κάνει την ακροθαλασσιά να μοιάζει μ' ένα πελώριο... κάθισμα.

Ώρα 9. Φτάνουμε ανοιχτά από το Κάθισμα. Η θάλασσα μοιάζει με καθρέφτη. Ο ήλιος έχει χωθεί κάτω απ' το νερό. Βραδυάζει. Ο καπετάν Γιάννης λύνει τις δύο βάρκες κι αρχίζει να κάνει βόλτες με την «Πόπη», ψάχνοντας για τα σημάδια στην ακτή που μόνος εκείνος γνωρίζει και ερευνώντας τη θάλασσα με το βυθόμετρο.
Νύχτωσε. Ξαφνικά το πέλαγος γεμίζει φώτα. Πρώτα, αυτοί που βρίσκονται μέσα στις δύο βάρκες ανάβουν τα πυροφάνια. Είναι οι δυο λαμπαδόροι μας. Μετά, το κατάστρωμα της Πόπης αστράφτει από το φώς των «ρομπότ». Τα «ρομπότ» είναι απλές ξύλινες κατασκευές, έχουν σχήμα βαρκούλας και το μήκος τους δεν ξεπερνάει τα δύο μέτρα. Πάνω τους είναι στερεωμένη μια μπουκάλα υγραερίου και μια μεγάλη λάμπα. Τα «ρομπότ» ανάβουν τώρα πάνω στο κατάστρωμα και μετά τα ρίχνουν στο νερό.
Ώρα 9:30. Πέντε δυνατά φώτα λάμπουν στην θάλασσα, απέναντι από το Κάθισμα. Ο καπετάν Γιάννης μας εξηγεί την τεχνική του ψαρέματος. Τα φώτα θα μαζέψουν τα ψάρια γύρω τους όλη τη νύχτα. Λίγο πριν φέξει, οι δύο λαμπαδόροι θα πάνε αργά προς τα ρομπότ και, σαν βοσκοί, θα οδηγήσουν προς τα εκεί τα ψάρια που θα έχουν καθηλωθεί από τα δυνατά φώτα. Γύρω από τα ρομπότ θα απλωθούν τα δίχτυα.
Όλα τα ψαρέματα αρχίζουν με σκάφη σαν την Πόπη. Ειδικά όμως στο γρι-γρι τον πρώτο ρόλο έχουν οι λαμπαδόροι, αυτοί οι περίεργοι βοσκοί της θάλασσας.
Ώρα 10:30. Η Πόπη κάνει μια τελευταία βόλτα γύρω από τα σημάδια του καπετάνιου της, εκεί δηλαδή που έριξε τις πέντε λάμπες και που ήδη τα πρώτα ψάρια αρχίζουν να μαζεύονται. Ο Γιάννης σταματάει τη μηχανή. Ζητάει πληροφορίες από τους λαμπαδόρους για το πόσα ψάρια μαζεύτηκαν. Τότε ήταν, που μέσα στη σιγαλιά της νύχτας ακούσαμε την φωνή του λαμπαδόρου «δέκα τελάρα κολέοι και λίγοι γάβροι». Μια φωνή, που ήταν σα να ερχόταν μέσα από το σκοτάδι της νύχτας, απόκοσμη και γεμάτη μυστήριο. Ενα μυστήριο, που ολοκληρώθηκε αργότερα με την ξαφνική εμφάνιση των... εκατό κερατάδων.



Οι εκατό κερατάδες


Ώρα 11. Η προετοιμασία για το ψάρεμα των κολέων έχει ολοκληρωθεί. Ο καπετάνιος και το πλήρωμα στρώνουν πάνω στο καπάκι του αμπαριού για φαγητό. Αργότερα ένας-ένας φεύγουν στην καμπίνα για ύπνο. Ο καπετάν Γιάννης προτιμάει να κοιμηθεί στο κατάστρωμα. Σε λίγες ώρες τους περιμένει σκληρή δουλειά.
Μεσάνυχτα. Στο κατάστρωμα, ξαπλωμένοι πάνω σε κουβέρτες που μας δάνεισαν οι ψαράδες, εμείς μένουμε έκθαμβοι από το φως των χιλιάδων αστεριών που μας προσφέρει ο πεντακάθαρος νυχτερινός ουρανός. Τέτοιες νύχτες δεν υπάρχουν πλέον στην Αθήνα. Για τους ψαράδες κάτι τέτοιες στιγμές είναι ρουτίνα, αλλά εμείς πραγματικά δεν έχουμε κανένα λόγο για να κοιμηθούμε απόψε.
Ώρα 1 το πρωϊ. Ακουμπώντας στην κουπαστή της Πόπης, ένα μέτρο πάνω από τη θάλασσα, απολαμβάνουμε μια γαλήνια νύχτα του Αυγούστου. Ησυχία παντού. Μόνο οι ομιλίες των κατασκηνωτών που ξενυχτούν στο Κάθισμα ακούγονται σαν ψίθυροι πίσω μας. Μπροστά μας αχνοπαίζουν τα φώτα της Πρέβεζας. Και ξαφνικά...
Ξαφνικά η θάλασσα γεμίζει με... χλιμιντρίσματα αλόγων. Περίεργοι, μυστηριακοί ήχοι ξεπετιούνται μέσα από το σκοτάδι του Ιονίου και κυκλώνουν την Πόπη και μας. Γρήγορα διακρίνουμε, κόντρα στο φως των λαμπαδόρων και των ρομπότ, δεκάδες φτερά να σκίζουν την ασάλευτη θάλασσα.

Δελφίνια..!
Ίσαμε εκατό δελφίνια μας τριγυρίζουν. 'Αλλοτε ακούμε την ανάσα τους, ίδια με χλιμίντρισμα αλόγου. 'Αλλοτε βλέπουμε τη ράχη τους να γυαλίζει μέσα στο φωτεινό ποτάμι που χύνει στη θάλασσα μια λάμπα. 'Αλλοτε απλώς τα νοιώθουμε να βρίσκονται κοντά μας.
Ξυπνάμε τον καπετάν Γιάννη. «Δελφίνια», του λέμε,«τι γίνεται τώρα;». Ο Γιάννης κοιτάει τον ουρανό -αργεί να ξημερώσει- και απαντάει: «Τους κερατάδες! Θα μας διώξουν τα ψάρια. Αυτό γίνεται. Οι κερατάδες»!
Για μας, τα δελφίνια ήταν μια μαγική έκπληξη που μας έκρυβε το νυχτερινό Ιόνιο. Για τον καπτά Γιάννη ήταν απλώς «εκατό κερατάδες»... Έτσι ξανάπεσε στη κουβέρτα του και συνέχισε τον ύπνο του.
Ώρα 3:30. Ένα ξυπνητήρι αρχίζει να κουδουνίζει και σε λόγο στο κατάστρωμα... "γίνεται της Πόπης". 'Αλλος σπάει πάγο κι άλλος τον ρίχνει σε δύο μεγάλα ξύλινα κασόνια. 'Αλλος μαζεύει την άγκυρα κι άλλος ετοιμάζει τα δίχτυα. 'Αλλος φοράει μια πλαστική ποδιά κι άλλος επισκευάζει μια μικροζημιά της στιγμής.
Ο λαμπαδόρος, σαν μια ονειρική παρουσία που ξεπετιέται μέσα από το σκοτάδι, κωπηλατεί αργά και μαζεύει τα ψάρια γύρω από ένα ρομπότ. Η Πόπη (το σκάφος-μάννα) παίρνει το δίχτυ από το βοηθητικό καΐκι και κυκλώνει γρήγορα την λάμπα του ρομπότ. Τα δύο σκάφη συναντιούνται πάλι. Το δίχτυ αρχίζει να μαζεύεται και το κάτω μέρος του («σούφρωμα») φτάνει στο κατάστρωμα της Πόπης. Η παγίδα έκλεισε.




Τα ψάρια φαίνονται πλέον να χοροπηδάνε πάνω στο νερό, προσπαθώντας να ξεφύγουν. Μάταιος κόπος. Ο Αλέκος και ο Νίκος τα μαζεύουν με μια μεγάλη απόχη και τα ρίχνουν στα ξύλινα κασόνια με τον σπασμένο πάγο. Η πρώτη καλάδα τέλειωσε. Διακόσια κιλά «κολέοι και λίγοι γαύροι» είναι η ψαριά.Τα ψάρια πεθαίνουν γρήγορα από το παγωμέμο νερό που έχουν τα κασόνια. Από εκεί το πλήρωμα τα μαζεύει με τις απόχες και τα συσκευάζει στις ψαροκασσέλες. ξεχωρίζοντας το είδος και το μέγεθος τους και ρίχνοντας σπασμένο πάγο για να διατηρηθούν.
Η δεύτερη καλάδα γίνεται λίγο πριν φέξει. Η πρώτη ήταν μέτρια, αλλά η δεύτερη είναι αποτυχία. «Πέντε κιλά γάβροι και λίγοι κολέοι» είναι αυτή ψαριά. Και δύο... γουρουνόψαρα, ψάρια σπάνια, που όμως δεν τρώγονται.
«Έτσι είναι. Μπορεί να πιάσεις δυο τόνους σ' ένα βράδυ, μπορεί και τίποτα», σχολιάζει ο καπετάνιος. «Η θάλασσα είναι περίεργη. Αλλοτε δίνει. Αλλοτε όχι. Σήμερα ήρθανε τα δελφίνια και μας έκαναν ζημιά. Τους κερατάδες... Τους κερατάδες...»
Ώρα 7 το πρωϊ. Στο λιμάνι της Λυγιάς, μια μεγάλη στρατιά από «μανάβηδες» περιμένει τη ψαριά της «Πόπης». Από το κατάστρωμα οι κασέλες με τα ψάρια έχουν εξαφανιστεί. Ορισμένοι παραθεριστές, που ήρθαν για νά αγοράσουν φρέσκο ψάρι, απογοητευμένοι φεύγουν. Δεν υπάρχει ψάρι.
Ποιός πήρε τους κολέους που ψάρεψε η Πόπη; Μυστήριο. Ενα μυστήριο που άρχισε στο Κάθισμα με... δύο λαμπαδόρους, τρία ρομπότ κι εκατό «κερατάδες» και ολοκληρώθηκε στα αθηναϊκά ιχθυοπωλεία με... τιμές μυστηρίου. Τους κερατάδες...


Τετάρτη, 13 Ιουνίου 2007

Το «Θηρίο» του Λαυρίου

Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «ΕΝΑ» τον Νοέμβριο του 1985


Ο σταθμός του Δασκαλειού με την αντλία νερού




Βρισκόμαστε στην δεκαετία του 1860. Η Ελλάδα θυμίζει αμερικάνικη "'Αγρια Δύση". 'Αλογα και άμαξες καλύπτουν τις μεταφορικές ανάγκες. Τον ρόλο των "πιστολέρος" τον παίζουν οι λήσταρχοι. Και των σερίφηδων οι "ενωμοτάρχαι" της χωροφυλακής.


Να τι γράφει για τις συγκοινωνίες μία αθηναϊκή εφημερίδα του1869:


«Ιπποι και ημίονοι μεταφέρουν του επιβάτας από τόπου εις τόπον, από επαρχίας εις επαρχίαν. Αμαξιτοί δρόμοι ολίγιστοι υπάρχουν. Μυριάδες λιτρών εξαιρέτου οίνου απόλλυνται ή φθείρονται κατ' έτος, ένεκα της ελλείψεως ευκόλου μεταφοράς. Η μεταφορά αλεύρων από Λεβαδείας εις Πειραιά απαιτεί πολύ περισσότερον δαπάνην της μεταφοράς αυτών από Οδησσού εις Αθήνας...»


Εκείνη την δεκαετία του 1860, η Ελλάδα αποκτά και την πρώτη πόλη αλά "Αγρια Δύση". Η ίδρυση της οφείλεται στην "ιδιωτική πρωτοβουλία".


Το 1864 ο Ιταλός τραπεζίτης Σερπιέρι και οι συνεταίροι του αρχίζουν την εκμετάλλευση των μεταλλευμάτων της Λαυρεωτικής. Σύντομα δημιουργείται ένας οικισμός για να στεγάσει τους εργάτες της "Εταιρείας Μεταλλευμάτων Λαυρίου". Αυτός ο οικισμός εξελίσσεται σε πόλη μεταλλωρύχων και εργατών, στο Λαύριο.


Το Λαύριο μεγαλώνει και μαζί του αυξάνονται οι ανάγκες μεταφοράς ανθρώπων, υλικών και εμπορευμάτων. Η ανάπτυξη της πόλης και των επιχειρήσεων της δεν μπορούσε να βασιστεί σε "ίππους και ημιόνους". Ούτε και στ' αυτοκίνητο, που ακόμα δεν... είχε εφευρεθεί.


Στις 4 Μαίου 1882 η ελληνική κυβέρνηση και η "Εταιρεία Μεταλλευμάτων Λαυρίου" υπογράφουν σύμβαση, για την κατασκευή σιδηροδρομικής γραμμής, μήκους 67 χιλιομέτρων και πλάτους 1 μέτρου, που θα συνδέει την Αθήνα με το Λαύριο. Η σύμβαση παραχωρεί στην εταιρεία του Σερπιέρι το δικαίωμα εκμετάλλευσης της γραμμής για 99 χρόνια και προβλέπει μία διακλάδωση από το Ηράκλειο στην Κηφισιά, μήκους 6,5 χιλιομέτρων.


Τον Δεκέμβριο του 1882 ιδρύονται οι "Σιδηρόδρομοι Αττικής" με μετοχικό κεφάλαιο 6.000.000 δραχμές, το οποίο καλύπτεται εξ ολοκλήρου από την "Εταιρεία Μεταλλευμάτων Λαυρίου". Η ανάπτυξη της εταιρείας και του Λαυρίου είναι τόσο έντονη, ώστε οι "Σιδηρόδρομοι Αττικής" ξεκινούν τα δρομολόγια μέσα σε 3 χρόνια.


Οι εργασίες κατασκευής της γραμμής αρχίζουν τον Ιανουάριο του 1883, υπό την διεύθυνση του μηχανικού Νικολάου Γαζή. Στις 4 Φεβρουαρίου 1885 εγκαινιάζεται το τμήμα Αθήνας - Κηφισιάς.


Τα εγκαίνια μεταβάλλονται σε πανηγύρι για τους Αθηναίους. Στο χωριό... Μαρούσι οι κάτοικοι υποδέχονται το τρένο με "τύμπανα και αυλούς". Αλλωστε η μέρα των εγκαινίων συμπίπτει με την Καθαρά Δευτέρα. Και οι Αθηναίοι στριμώχνονται στα βαγόνια για να κάνουν κούλουμα στην μακρινή... Κηφισιά.


Τρίτη, 5 Φεβρουαρίου 1885. Στο ρεπορτάζ της εφημερίδας... "Η Εφημερίς" διαβάζουμε:


«Η πανηγυρικώς εγκανιασθείσα σιδηρά οδός απ' Αθηνών εις Κηφισσίαν έχει ωρισμένον μήκος 14.808 μέτρων. Κατεσκευάσθησαν καθ' όλον το μήκος 78 τεχνικά έργα. Η αμαξοστοιχία διέρχεται δια εννέα γεφυρών, ων αι μάλλον αξιοσημείωτοι είναι η των Ποδαράδων σιδηρά και η υπό το υδραγωγείον Κασαβέτη.
«Αι ατμάμαξαι, κατασκευασθείσαι εν τοις εργοστασίοις Tubige εν Βελγική, δύνανται να σύρωσι και 12 βαγόνια, υπό την μεγίστην κλίσιν 25 χιλιοστών και ταχύτητα μέχρι 40 χιλιομέτρων, μετά 300 επιβατών.
«Το πολύ πλήθος ανήλθεν εις την Κηφισσίαν διά του συρμού της 10ης ώρας. Είχον δίκαιον οι κάτοικοι του Αμαρουσίου υποδεχόμενοι μετά τυμπάνων και αυλών εκάστην αμαξοστοιχίαν διερχομένην εκείθεν. Η αμαξοστοιχία διήρχετο δια μέσου καταφύτου κοιλάδος, ην έκλεινεν εντεύθεν μεν ο Υμηττός και το Πεντελικόν, εκείθεν δε η ιοστεφής Πάρνης, επί των κορυφών της οποίας ελεύκαζεν η χιών.
Μετά ημίσειαν ώραν, η αμαξοστοιχία έφθασεν εις την Κηφισσίαν, το προσωρινώς τελευταίον όριον της γραμμής και όλος εκείνος ο κόσμος διενημήθη εις τα εξοχικάς επαύλεις ή περί εις τα την μικράν πλατείαν εστιατόρια, ενώ άλλοι εστρατοπέδευσαν περί τον Πλάτανον και εκεί, επί το αγροικότερον, εγεύθησαν το πρώτον νηστήσιμον πρόγευμα...»


Σήμερα οι Ποδαράδες είναι η Νέα Ιωνία. Ο "Πλάτανος" της Κηφισιάς είναι κόμβος με μποτιλιάρισμα και καυσαέρια. Κι όσο για την "ιοστεφή Πάρνηθα", αναζητείται ανάμεσα στο νέφος... 

Η πλεονεξία των αμαξάδων


Πάντως, διατηρούμε κάτι κοινό με την Αθήνα του 1885. Την πλεονεξία των ταξιτζήδων, που τότε λεγόντουσαν "αμαξηλάται".


Στις 20 Ιουνίου 1885 παραδίδεται και το υπόλοιπο τμήμα της γραμμής έως το Λαύριο. Ο σταθμός των Αθηνών βρίσκεται στην πλατεία Αττικής και η "Εφημερίς" σχολιάζει:


«Και είναι μεν ο σταθμός της Αττικής μακράν της πόλεως και θα είναι έως ού κατασκευασθεί ίδιος τροχιόδρομος υπό της εταιρείας, αλλά και η πλεονεξία των αμαξηλατών υπερβαίνει παν όριον.»


Βρισκόμαστε ακόμα στην εποχή που οι "αμαξηλάται" δεν έχουν ανακαλύψει ακόμα τον συνδικαλισμό και οι κυβερνήσεις το "πολιτικό κόστος". Ετσι, η γραμμή επεκτείνεται γρήγορα προς το κέντρο της Αθήνας, διά μέσου των οδών Κοδριγκτώνος και 3ης Σεπτεμβρίου.


Το 1889 εγκαινιάζεται ο σταθμός Αθηνών στην Ομόνοια. Ο χώρος που διαμορφώνεται ονομάζεται (μέχρι σήμερα) "πλατεία Λαυρίου".


Με την αυγή του 20ού αιώνα το "τρένο του Λαυρίου" δημιουργεί πολιτική ένταση. Αιτία; Οι ανάγκες ηλεκτροδότησης των χωριών... "Χαλάνδρι" κα "Κηφισιά"...


Στις 18 Μαρτίου 1901 η σύμβαση τροποποιείται. Και προβλέπει ότι το ελληνικό Δημόσιο μπορεί να αγοράσει την "γραμμή του Λαυρίου" από τους Σιδηρόδρομους Αττικής μετά την 31η Δεκεμβρίου 1920.


Ταυτόχρονα, οι Σιδηρόδρομοι Αττικής αναλαμβάνουν την υποχρέωση να κατασκευάσουν το Αλσος Κηφισιάς (με εστιατόριο, θέατρο, καφενείο και διάφορα περίπτερα) κι ένα εργοστάσιο ηλεκτρικού ρεύματος για τον ηλεκτροφωτισμό του Αλσους και των γύρω δρόμων.


Ξεσπάει σάλος από την αντιπολίτευση. Ο βουλευτής Ν. Λεβίδης χαρακτηρίζει την σύμβαση πλουτοκρατική, γιατί εξασφαλίζει τον ηλεκτροφωτισμό του κηφισιώτικου οικισμού των πλουσίων αλλά όχι και των χωριών Κηφισιάς και Χαλανδρίου.


Η γέννηση του «Θηρίου»


Την εποχή εκείνη αρχίζουν και οι συζητήσεις για τον εξηλεκτρισμό του τμήματος Αθηνών - Κηφισιάς. Το τροχαίο υλικό αυτής της γραμμής παραμελείται και το αποτέλεσμα είναι... τρομακτικό. Γεννιέται το "Θηρίο".
Το "Θηρίο" είναι... κατάμαυρο. Σε κάθε πέρασμά του ξερνάει φωτιές και σπίθες. Η ανάσα του είναι πηχτός μαύρος καπνός. Μόλις σταματάει, οι πάντες τρομοκρατούνται.


"Θηρίο" ονομάστηκε η ατμομηχανή του τμήματος Αθηνών - Κηφισιάς του "τρένου του Λαυρίου". Είχε τέτοια ταχύτητα, ώστε οι Αθηναίοι (που τότε είχαν χιούμορ) έλεγαν πως η απόσταση Αθήνας - Κηφισιάς είναι τρεις ώρες με το τρένο και... μία ώρα με τα πόδια.


Η επιθυμία για την ηλεκτροκίνηση του "Θηρίου" ήταν τόσο μεγάλη, ώστε στο Μαρούσι ιδρύθηκε σύλλογος που άρχισε τις πιέσεις στους πολιτικούς. Στις παραμονές των εκλογών όλα τα κόμματα έδιναν υποσχέσεις ότι το "Θηρίο" θα καταργηθεί και ότι η γραμμή θα ηλεκτροδοτηθεί.


Γνωστή πρακτική το... "θα" στην πολιτική μας ζωή. Για να γίνει πραγματικότητα το "θα" της ηλεκτροκίνησης του τρένου της Κηφισιάς θα περάσει μισός αιώνας. Και στο μεταξύ το "Θηρίο" θα βαφτιστεί και θ' αποκτήσει όνομα. Νονός του ένας από τους μεγάλους χρονογράφους της ελληνικής δημοσιογραφίας.


Το 1925 η γραμμή Αθηνών- Κηφισιάς των Σιδηροδρόμων Αττικής πωλείται στην "Ηλεκτρική Εταιρεία Μεταφορών" (ΗΕΜ), που εκμεταλλεύεται τα τραμ. Το 1926 καταργείται το τμήμα "πλατεία Λαυρίου - πλατεία Αττικής". Αργότερα θα γίνει υπόγειο και θα αποτελέσει προέκταση (Ομόνοια - Βικτώρια - Αττική) του ηλεκτρικού σιδηρόδρομου.


Το 1929 οι "Σιδηρόδρομοι Αττικής" εξαγοράζονται από τους "Σιδηρόδρομους Πειραιώς Αθηνών Πελοποννήσου" (ΣΠΑΠ) και η αφετηρία τους μεταφέρεται στον Σταθμό Πελοποννήσου. Το 1938 καταργείται η γραμμή Αθηνών - Κηφισιάς του "Θηρίου".


Το βράδυ της 7ης Αυγούστου 1938 το "Θηρίο" κάνει το τελευταίο του δρομολόγιο. Την επόμενη μέρα ο χρονογράφος Τίμος Μωραϊτίνης θα γράψει στην εφημερίδα του:


«Μετά μακροχρόνιον νόσον, απεβίωσεν χθες ο Σταμάτης, ο γνωστός ανάπηρος της Κηφισιάς. Ο μεταστάς εγεννήθη προ 53 ετών στην Αθήνα! Εσυρε με βαρυθυμία και αδιαφορία τα βήματά του, συνεχώς καπνίζων και σφυρίζων. Τόση δε η αγάπη του προς τους σταθμούς, ώστε έφθασεν να δημιουργεί και ιδικούς του. Εκ τούτου ωνομάσθη "Σταμάτης". Μεσόκοπον πλέον, έρημον και χωρίς φίλους, τον ευρήκεν ο... ηλεκτρισμός και έπεσεν... ηλεκτρόπληκτος.» 

Το τέλος της γραμμής 

"Η γραμμή του Λαυρίου" συνέχισε βέβαια την λειτουργία της. Μέχρι που κάποτε υπογράφτηκε το τέλος της.


Μέσα της δεκαετίας του '50. Το "σχέδιο Μάρσαλ" και η μεταπολεμική ευφορία προσφέρουν την ψευδαίσθηση μιας συνεχούς οικονομικής ανάπτυξης. Η εσωτερική μετανάστευση διογκώνει την Αθήνα. Τα αυτοκίνητα αρχίζουν να γίνονται καταναλωτικό προϊόν.


Η κυβέρνηση Κ. Καραμανλή, στο πλαίσιο ενός γενικότερου εκσυγχρονισμού των συκοινωνιών της Αθήνας, αποφασίζει την κατάργηση των τραμ και του "τρένου του Λαυρίου" και την κατασκευή του μετρό και του νέου αεροδρομίου της Αθήνας. Η εφαρμογή των αποφάσεων απ΄ όλες τις μετέπειτα κυβερνήσεις θα δώσει την ελληνική εκδοχή περί εκσυγχρονισμού. Θα πραγματοποιηθούν μόνον οι... καταργήσεις.


Ο σταθμός στο Μαρκόπουλο


Το 1956 ο σιδηρόδρομος Αθηνών - Λαυρίου καταργείται. Το τροχαίο υλικό του θα μεταφερθεί στις γραμμές Πελοποννήσου, που συνεχίζουν μέχρι σήμερα να διατηρούν το τρικουπικό πλάτος του 1 μέτρου.
Το τρένο του Λαυρίου ξεκινούσε μεταπολεμικά από τον Σταθμό Πελοποννήσου. Συνέχιζε προς Αγίους Αναργύρους, Νέα Φιλαδέλφεια, Νέα Ιωνία, Ηράκλειο, Αλσούπολη, Χαλάνδρι. Και από τον Σταυρό έμπαινε στα Μεσόγεια και κατέληγε στο Λαύριο.


Σύμφωνα μ' ένα φυλλάδιο των ΣΠΑΠ, με ημερομηνία 3 Οκτωβρίου 1954, η μήκους 67 χιλιομέτρων γραμμή του Λαυρίου είχε τους εξής σταθμούς:
Αθήνα (Σταθμός Πελοποννήσου). Ηράκλειο. Χαλάνδρι. Γέρακας. Κάντζα. Λιόπεσι (Παιανία). Κορωπί. Μαρκόπουλο. Καλύβια. Κουβαράς. Κερατέα. Δασκαλειό. Λαύριο.

Η "γραμμή του Λαυρίου" είναι και σήμερα ορατή σε πολλά σημεία. Στην Ανακασά των Αγίων Αναργύρων. Στην στην Αλσούπολη, όπου διατηρούνται ακόμα και οι μικρές γέφυρες, κοντά στο Ολυμπιακό Στάδιο. Στις οδούς Κων. Παλαιολόγου (είναι η νησίδα) και Δουκίσσης Πλακεντίας στο Χαλάνδρι, όπου σώζεται και η προειδοποιητική πινακίδα για τα αυτοκίνητα.


Γέφυρα με φόντο τον Κουβαρά


Στα Μεσόγεια η γραμμή διατηρείται ατόφια, μαζί με τους σταθμούς, τα τεχνικά έργα και τα γεφύρια της. Στον σταθμό του Κορωπίου διασώζεται το προπολεμικό καζάνι του νερού για τις ατμομηχανές. Στο Δασκαλειό υπάρχει ακόμα η αντλία νερού. Στο Μαρκόπουλο ο σταθμός, που πρόσφταανακαινίστηκε από τον δήμο, εντυπωσιάζει με το αρχιτεκτονικό του στιλ, δίπλα στον αυτοκινητόδρομο. Και το ωραιότερο: Η παλιά γραμμή αγκαλιάζει το αρχαίο θέατρο του Θορικού.


Η παλιά γραμμή με φόντο το αρχαίο θέατρο του Θορικού 


Δευτέρα, 4 Ιουνίου 2007

Το «αστέρι της Βεργίνας» και η αλήθεια

Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Έψιλον» της Ελευθεροτυπίας το 1994



Βεργίνα, 8 Νοεμβρίου 1977. O αρχαιολόγος Μανόλης Ανδρόνικος ετοιμάζεται να μπει στον ασύλητο μακεδονικό τάφο που έχει αποκαλύψει. Να πως περιγράφει ο ίδιος τις επόμενες στιγμές:

«Ο ανασκαφέας αισθάνθηκε βαθύτατη συγκίνηση και δέος στη θέα ενός πλούσιου ταφικού θαλάμου που είχε μείνει ανέπαφος μέσα στους αιώνες... Στη μέση του πίσω τοίχου, κάθετα κάτω από το άνοιγμά μας, το τετράγωνο κάλυμμα μιας μαρμάρινης σαρκοφάγου... Ξεπερνώντας τις αναπόφευκτες δυσκολίες που μας δημιουργούσαν τα σκορπισμένα στο δάπεδο οργανικά υλικά, κατορθώσαμε να σηκώσουμε το κάλλυμα. Και τότε είδαμε κάτι που ήταν αδύνατο να φανταστώ, γιατί ποτέ ως τότε δεν είχε βρεθεί τέτοιο οστεοδόχο σκεύος: μια ολόχρυση λάρνακα με ένα επιβλητικό αστέρι στο κάλυμμά της.»


Η ολόχρυση λάρνακα θα αποδειχθεί ότι φύλαξε για 2.300 χρόνια τα λείψανα του βασιλιά της Μακεδονίας Φίλιππου Β', πατέρα του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Το "επιβλητικό αστέρι" με τις 16 σταγονόσχημες ακτίνες θα ονομασθεί "αστέρι της Βεργίνας". Κι οι Σκοπιανοί θα το θεσμοθετήσουν σε εθνόσημο του κράτους τους, για να αποτελέσει τελικά ένα από τα τρία σημεία έντονης πολιτικής αντιπαράθεσης με την Ελλάδα.

Βεργίνα, 21 Νοεμβρίου 1977. Ο Μανόλης Ανδρόνικος μπαίνει στον προθάλαμο του τάφου του Φίλιππου Β΄. Εκεί ανακαλύπτει μία αλλη σαρκοφάγο, που περιέχει μία δεύτερη χρυσή λάρνακα με τα λείψανα μιας γυναίκας. Το σκέπασμα της λάρνακας είχε αποτυπωμένο ένα 12άκτινο αστέρι. Ας ξαναδώσουμε τον λόγο στον Μανόλη Ανδρόνικο:

«Μια μάζα με αποσυντεθειμένα υλικά βρισκόταν επάνω στο κάλυμμα της σαρκοφάγου. Ανάμεσα σ΄ αυτά τα υλικά, στις περισσότερες περιπτώσεις επάνω σ΄ αυτά, βρέθηκαν σκορπισμένα πολυάριθμα (περισσότερα από εκατό) λεπτά κυκλικά δισκάρια με έκτυπο αστέρι οκτώ ακτίνων.»

Συμπέρασμα: Το λεγόμενο "αστέρι της Βεργίνας" είναι... τρία! Το ένα με 16, το δεύτερο με 12 και το τρίτο με 8 ακτίνες.


Αστεροειδή σύμβολα στην αρχαία Ελλάδα

Και τα τρία αυτά αστεροειδή σύμβολα εντοπίζονται, σε αρχαιότερες εποχές, σ΄ όλες τις υπόλοιπες ελληνικές περιοχές, από την Μικρά Ασία έως την Κάτω Ιταλία. Και όχι μόνον αυτό. Υπάρχουν κι άλλες παραλλαγές του συμβόλου με 4, 6, 24 και 32 ακτίνες. Φαίνεται ότι οι αρχικές μήτρες του αστεριού είναι αυτές με τις 4 και 6 ακτίνες, από τις οποίες δημιουργούνται όλες οι παραλλαγές με πολλαπλασιασμό των ακτίνων.


Όπως αποδεικνύουν άφθονα και συγκεκριμένα στοιχεία (από ναούς, κίονες, κλίνες, αγγειογραφίες και νομίσματα μέχρι φυλαχτά και κοσμήματα) αυτό το αστέρι - σύμβολο έχει πανελλήνια εξάπλωση από τα πανάρχαια χρόνια. Ολα τα στοιχεία, από την εποχή του χαλκού μέχρι τις δικές μας μέρες, δείχνουν ότι το "αστέρι της Βεργίνας" κακώς ονομάστηκε έτσι. Η σωστότερη ονομασία είναι "αστέρι της Ελλάδας" ή, ακόμα καλύτερα, "αστέρι των Ελλήνων".


Αποδεικνύεται επίσης ότι αυτό το "αστέρι των Ελλήνων" δεν χάνεται με την κατάρρευση του αρχαίου κόσμου αλλά κληροδοτείται στην ελληνορθόδοξη παράδοση και παγιώνεται σε δύο τύπους του εικονογραφικού κύκλου της Παναγίας: Στην Παναγία την Οδηγήτρια και στην Παναγία την Πλατυτέρα.


Υπάρχουν κι άλλα εντυπωσιακά στοιχεία. Με την διαμόρφωση του κλασσικισμού στην ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική, το "αστέρι των Ελλήνων" διακοσμεί τις οροφές σημαντικών κτιρίων, όπως ναών (στην φωτ. δεξιά από την Αγία Ειρήνη Αθηνών) πανεπιστημίων και αστεροσκοπείων. Φαίνεται ακόμη ότι επιζεί και στην ελληνική λαϊκή παράδοση, όπως δείχνουν αρχιτεκτονικά στοιχεία κυρίως από τα νησιά του Αιγαίου.

Από την Πρωτοκυκλαδική εποχή (3000-2000 π.Χ.)

Το αστέρι τύπου Βεργίνας πρωτοεντοπίζεται, με την ίδια καλλιτεχνική τυποποίηση (στυλιζάρισμα), στα πρωτοκυκλαδικά τηγανόσχημα κεραμεικά, των οποίων η χρήση παραμένει αδιευκρίνιστη. Η πρωτοκυκλαδική περίοδος διαρκεί, σύμφωνα με την συμβατική χρονολόγηση των αρχαιολόγων, από το 3200 μέχρι το 2000 π.Χ. Η εμφάνιση των τηγανόσχημων κεραμεικών τοποθετείται στο 2800 π.Χ.


Αστέρια σε πρωτοκυκλαδικά τηγανόσχημα, με στυλιζάρισμα παρόμοιο με της Βεργίνας και με 6 ή 8 ακτίνες, μπορεί να δει ο καθένας στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο. Εκτίθενται στην προθήκη 56 της Νάξου (αριθμός καταλόγου 6140) και στην προθήκη 42 του Αγίου Κοσμά Αττικής (αριθμ. 8954, 8959 κ.α.).


Το αστέρι στα κυκλαδικά τηγανόσχημα εμφανίζεται μερικές φορές με την μορφή 8 συνεχόμενων γωνιών (ημιρόμβοι) σε κυκλικό σχηματισμό. Το ότι αποτελεί σύμβολο κι όχι διακοσμητικό στοιχείο, αντιγραφή του γνωστού στους Κυκλαδίτες θαλασσινού αστερία, αποδεικνύεται από το γεγονός ότι το σχήμα του αστερία αποτελείται από 5 ημιρόμβους. Ρομβοειδή 8άκτινα αστέρια εκτίθενται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, σε τηγανόσχημα προερχόμενα από την Σύρο (προθήκη 58, αριθμ. 5164 και 5153).


Από την Σύρο έχουμε κι ένα άλλο σημαντικό πρωτοκυκλαδικό εύρημα. Πρόκειται για ένα αργυρό διάδημα, του οποίου η βασική διακόσμηση είναι τρία 8άκτινα αστέρια (2800 - 2300 π.Χ., Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, προθήκη 71, αριθμ. 5234).


Στην κρητομυκηναϊκή περίοδο τα τηγανόσχημα κεραμεικά δεν υπάρχουν, ενώ οι αγγειογραφίες έχουν συνήθως θέματα από την φύση. Παρ΄ όλ΄ αυτά, αστέρια εντοπίζονται σε:


* Μινωϊκό νεοανακτορικό σφραγιδόλιθο, 6άκτινο εγγεγραμμένο σε πλαίσιο.
* Χρυσό δαχτυλίδι από την Τίρυνθα, 6άκτινο εγγεγγραμένο σε κύκλο.
* Πήλινο κύπελλο με διπλούς πελέκεις από τον Χώρο 17 του Ανακτορικού Κτιρίου των Αρχανών, 8άκτινο.
* Δισκάρια από ελεφαντοστό με 8άκτινα γραμμικά αστέρια από τον Θολωτό Τάφο Α των Αρχανών. Είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρον, ότι δύο πανομοιότυπα αστέρια εμφανίζονται και στην πανοπλία του Αχιλλέα, σε πολύ μεταγενέστερη αγγειογραφία (ερυθρόμορφος αμφορέας, 450 π.Χ., Ρώμη, Μουσεία Βατικανού).
* Πήλινο αντικείμενο σε σχήμα πυξίδας από την ακρόπολη των Μυκηνών, με 8 σταγονόσχημες ακτίνες και 8 κύκλους ενδιάμεσα (Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, αριθμ. 65212).


Από το 1100 π.Χ., ανάμεσα σε άλλες σημαντικές αλλαγές, παρατηρείται και μία πλήρης διαφοροποίηση στην διακόσμηση των αγγείων. Τα φυτικά συμπλέγματα, τα θαλασσινά θέματα και τα περίπλοκα σχήματα εξαφανίζονται. Στην πρωτογεωμετρική περίοδο (1100 - 900 π.Χ.), μαζί με τα αυστηρά γεωμετρικά σχέδια που σχηματίζονται τέλεια με διαβήτη, εμφανίζονται συχνά δύο σύμβολα, ο σταυρός και το 6άκτινο αστέρι, εγγεγραμμένα και τα δύο σε ομόκεντρους κύκλους.



Αστέρια - σύμβολα σε πολεμιστές και πλοία


Από το 900 π.Χ. στα γεωμετρικά αγγεία αρχίζουν να εμφανίζονται όλο και συχνότερα παραστάσεις ανθρώπων. Πρόκειται συνήθως για νεκρικές πομπές, παρατάξεις πολεμιστών και πολεμικά πλοία. Από την περίοδο εκείνη, οι αγγειογραφίες εμφανίζουν, με όλη και μεγαλύτερη συχνότητα, αστέρια (τυποποιημένα με 8 και 16 ακτίνες) που έχουν ισχυρότατο συμβολισμό και που μάλλον φωτίζουν την χρήση τους στις προγενέστερες εποχές.


Ο ισχυρότατος συμβολισμός των αστεριών αποδεικνύεται από το γεγονός ότι αποτελούν κυρίως εμβλήματα (επίσημα) σε ασπίδες και πολεμικά πλοία. Μερικά παραδείγματα:


* Σε θραύσματα γεωμετρικών αγγείων εμφανίζονται πολεμικά πλοία. Στην πλώρη τους έχουν ως έμβλημα 8άκτινα και 16άκτινα αστέρια (προθήκη 7 του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου).
* Σε ταφικό αμφορέα, που βρέθηκε στην Μερέντα της Αττικής, εικονίζεται πομπή αρμάτων και πολεμιστών. Οι ασπίδες των πολεμιστών έχουν ως εμβλήματα 8άκτινα και 16άκτινα αστέρια (τέλος 8ου π.Χ. αιώνα, Μουσείο Βραβρώνας).
* Σε αμφορέα του 7ου π.Χ. αιώνα με ανάγλυφες παραστάσεις, εικονίζεται η πρωϊμότερη παράσταση της άλωσης της Τροίας. Ολοι οι πολεμιστές έχουν στον μηρό ένα διακριτικό σύμβολο και δύο απ΄ αυτούς έχουν 8άκτινα αστέρια - φωτογραφία δεξιά (670 π.Χ., Μύκονος, Αρχαιολογικό Μουσείο).


Από το 650 π.Χ. ο γεωμετρικός ρυθμός δίνει την θέση του στα μελανόμορφα και, αργότερα, στα ερυθρόμορφα αγγεία. Οι αγγειογραφίες είναι πλέον ανθρωποκεντρικές, με θέματα που αντλούνται από την ηρωϊκή εποχή και τους μυθολογικούς κύκλους. Τα σχέδια είναι ρεαλιστικά. Τ' αστέρια αποκτούν το σταγονόσχημο στυλιζάρισμα του τύπου της Βεργίνας, έχουν όλους τους συδυασμούς αριθμών ακτίνων (απο 4 σε σχήμα "χι" μέχρι 32) και εμφανίζονται με πολύ μεγάλη συχνότητα.


Είναι αδύνατο να απαριθμήσουμε τις εκατοντάδες παραστάσεις από αγγεία με "ελληνικά αστέρια", που εντόπισε η δημοσιογραφική έρευνα. Τονίζουμε πάντως ότι υπάρχουν σ' όλα τα μεγάλα ξένα μουσεία, όπως:


Λούβρο (Παρίσι), Βρεττανικό Μουσείο (Λονδίνο), Μουσεία Βατικανού, Kunsthistoisches Βιέννης, Καλών Τεχνών Βοστώνης, Ερμιτάζ Πετρούπολης, Staatlishe Antikensammlungen Μονάχου, Αρχαιολογικό Μουσείο Βασιλείας (Ελβετία), Μουσείο Λίπαρι (Ιταλία), Staatlishe Βερολίνου, Μητροπολιτικό Μουσείο Νέα Υόρκης, Αρχαιολογικό Μουσείο Νεαπόλεως (Ιταλία), κ.α.



Σύμβολο θεών και ηρώων


Περιοριζόμαστε, λοιπόν, να επισήμανουμε ότι τ΄ αστέρια της αρχαϊκής και κλασσικής εποχής (από το 650 π.Χ. και μετά) συνοδεύουν σχεδόν πάντοτε θεούς και ήρωες των μυθολογικών κύκλων, δηλαδή τους Ηρακλή, Θησέα, Αχιλλέα, Αγαμέμνονα, Πάτροκλο, Περσέα, Αμφιάραο, Αίαντα, Διομήδη, κ.α..


Στους ήρωες τ΄αστέρια εμφανίζονται στους ώμους. Στους θεούς δίπλα τους ή στον θρόνο που κάθονται. Εξαίρεση αποτελεί η παρθένος Αθηνά, η οποία φέρει το αστέρι και στην ασπίδα (Αθηνά Πρόμαχος) και στους ώμους. Η Αθηνά Πρόμαχος εμφανίζεται, εκτός από τα συνήθη αγγεία, και στους παναθηναϊκούς αμφορείς (φωτογραφία δεξιά).


Λίγο μετά την μαζική του εμφάνιση στις αγγειογραφίες των κεραμεικών εργαστηρίων της νότιας Ελλάδας, το αστέρι εμφανίζεται και στην Μακεδονία. Ο αρχαιότερος του εντοπισμός (που πέτυχε η δική μας έρευνα) προέρχεται από ένα χρυσό έλασμα, που βρέθηκε σε τάφο της Σίνδου (520 π.Χ.) και που έχει αστέρια με 6 και 12 ακτίνες.


Από την αρχαϊκή, κλασσική, ελληνιστική και ρωμαϊκή εποχή δημοσιεύουμε έναν ενδεικτικό κατάλογο με εμφανίσεις "ελληνικών αστεριών", όχι σε αγγειογραφίες αλλά σε διάφορα αντικείμενα και με χρονολογική σειρά.


* Περικεφαλαία με 8άκτινο αστέρι (800 π.Χ., Μουσείο Ηρακλείου Κρήτης).
* Χρυσό 8άκτινο αστέρι διαμέτρου 2-3 εκατοστών, από τον αποθέτη της Ιεράς Πηγής του ναού της Αρτέμιδας (8ος - 4ος αιώνας π.Χ., Μουσείο Βραβρώνας Αττικής, αριθμός καταλόγου 2580.)
* Πολυτελής κλίνη με διακόσμηση 12άκτινα αστέρια από ελεφαντοστό, πανομοιότυπα με τ΄ αστέρια του ναού της Νέμεσης στον Ραμνούντα. Η κλίνη βρέθηκε σε κιβωτιόσχημο τάφο του Κεραμεικού της Αθήνας και ανήκει σε πρεσβευτή ιωνικής πόλης της Μικράς Ασίας (6ος π.Χ. αιώνας, Μουσείο Κεραμεικού, προθήκη 21).
* Ιωνικό κιονόκρανο με κεντρικό κόσμημα ένα 8άκτινο σταγονόσχημο αστέρι από το ναό της Αρτέμιδας της Νεαπόλεως, αθηναϊκής αποικίας στην Μακεδονία (5ος π.Χ., Μουσείο Καβάλας).
* Χρυσά δισκάρια με 16άκτινο αστέρι από τάφο στην Αιανή της Μακεδονίας (5ος αιώνας, Μουσείο Κοζάνης).
* Νομίσματα της Μένδης (450 π.Χ.) με 16άκτινο και της Ποτίδαιας (429 π.Χ.) με 8άκτινο αστέρι. Και οι δύο αυτές πόλεις είναι αποικίες των νότιων "Ελλήνων των πόλεων" στην Χαλκιδική (Αθήνα, Εθνικό Νομισματικό Μουσείο).
* Ύφασμα από ελληνική αποικία της Κριμαίας (Μαύρη Θάλασσα) με 8άκτινο αστέρι, τυπωμένο με την τεχνική της υφαντικής ζωγραφικής (4ος π.Χ. αιώνας, Μουσείο Ερμιτάζ).
* Στον τάφο του βασιλιά της Μακεδονίας Φιλίππου Β΄ σε δυό χρυσές λάρνακες (με 16 και 12 ακτίνες) και σε χρυσά δισκάρια με 8άκτινα αστέρια (336 π.Χ.).
* Στον μακεδονικό τάφο της Ευριδίκης (340 π.Χ.) στην Βεργίνα, ζωγραφισμένα 8άκτινα αστέρια σε μαρμάρινο θρόνο και σε υποπόδιο. (Παρόμοια ζωγραφισμένα αστέρια φέρουν και οι πήλινες μέτωπες του αρχαϊκού ναού του Θέρμου στην Αιτωλία, αρχαιότερου κατά 2 αιώνες του τάφου της Ευριδίκης.)
* Σε νόμισματα των (Μακεδόνων) Δημητρίου του Πολιορκητή (306 π.Χ., 16άκτινο, συνοδεύει τον Ποσειδώνα) και Αντίγονου Γονατά (276-239 π.Χ., 8άκτινο, συνοδεύει τον Πάνα).
* Σε νομίσματα των Συρακουσών (Κάτω Ιταλία) που συνοδεύουν την θεά Νίκη και εκδόθηκαν από τον "στρατηγό - αυτοκράτορα" Ικέτα (287 π.Χ.) και τον βασιλέα Ιέρωνα (241 - 218 π.Χ.).
* Σε ψηφιδωτό δαπέδου με 8 ακτίνες (3ος π.Χ. αιώνας;), που αποκάλυψαν γαλλικές ανασκαφές στο ελληνιστικό βασίλειο της Βακτριανής (Ιράν - Αφγανιστάν).
* Σε ψηφιδωτό δαπέδου με 8 ακτίνες στην Λάρισα της Θεσσαλίας (3ος π.Χ. αιώνας).
* Σε νόμισμα ρωμαϊκής εποχής της πρώτης μακεδονικής μερίδος (δεύτερο τέταρτο 2ου π.Χ. αιώνα) με 8 ακτίνες.



Πέρασμα στην ορθόδοξη παράδοση


Μετά την πτώση της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας και την επιβολή του χριστιανισμού ως κυρίαρχης θρησκείας, το "αστέρι των Ελλήνων" δεν έσβησε. Δόθηκε κληρονομιά στην ελληνορθόδοξη παράδοση, κρατώντας όπως φαίνεται τον θρησκευτικό συμβολισμό του.


Η αρχαιότερη χρήση του που εντοπίσαμε, βρίσκεται σ΄ ένα πρωτοχριστιανικό βαπτιστήριο της ελληνιστικής πόλης "Δούρα - Ευρωπός" στην Μεσοποταμία. Η οροφή του βαπτιστηρίου είναι κατάφορτη από 12άκτινα αστέρια, κατά το πρότυπο των αρχαίων ελληνικών ναών. Επίσης μία σαρκοφάγος σε τοιχογραφία συνοδεύεται από ένα 12άκτινo αστέρι (αρχές 3ου αιώνα μ.Χ., Yale, University Art Gallery.)


Μία πρώϊμη παρουσία του "ελληνικού αστεριού" υπάρχει και στην αρχαία εγκαυστική εικόνα του Χριστού Παντοκράτορα (6ου μ.Χ. αιώνα), που βρίσκεται στην μονή του Σινά. Δύο 8άκτινα αστέρια, πανομοιότυπα μ΄ αυτά που εμφανίζονται στα αρχαία ελληνικά και ελληνιστικά νομίσματα, βρίσκονται εκατέρωθεν του προσώπου του Χριστού, στα σημεία που αργότερα θα τυποποιηθεί να γράφεται η φράση "Ιησούς Χριστός Υιός Θεού".


Είναι πιθανό αυτή η εικόνα από την Μονή Σινά να μιμείται ελληνιστικά πρότυπα εικόνων, με την μορφή των Ελλήνων ηγεμόνων. Θυμίζει εντονότατα ένα χρυσό οκτάδραχμο του Πτολεμαίου Ε' του Επιφανούς (211 -180 π.Χ.), του οποίου η μορφή πλαισιώνεται από δύο 8άκτινα αστέρια, πανομοιότυπα με την εικόνα του Χριστού από το Σινά. Εξ άλλου είναι γνωστό, ότι η μέθοδος της εγκαυστικής εικονογράφησης χρησιμοποιόταν από την προχριστιανική αρχαιότητα.


Τελικά, όπως δείχνουν τα στοιχεία, η χρήση του "αστεριού των Ελλήνων" στην ελληνορθόδοξη εικονογραφία οριστικοποιείται στην εικονογράφηση της Παναγίας της Οδηγήτριας και της Παναγίας της Πλατυτέρας. Το πότε συνέβη αυτό δεν είναι γνωστό. Ισως στα μέσα του 10ου αιώνα, στα χρόνια του αυτοκράτορα Νικηφόρου Φωκά. Τότε ιδρύονται τα μοναστήρια τους Αγίου Ορους. Τότε διδάσκουν στην κεντρική Ελλάδα ο Οσιος Λουκάς (ιδρύοντας και το μοναστήρι του κοντά στους Δελφούς) και στην Πελοπόννησο ο Αγιος Νίκων ο Μετανοείτε (πολιούχος της Σπάρτης). Σύμφωνα με μερικούς ιστορικούς, αυτή είναι η εποχή που το σύνολο των Ελλήνων προσχωρεί πλήρως στον χριστιανισμό, με τις κατάλληλες λατρευτικές προσαρμογές.


Σ΄ αυτήν περίπου την εποχή εντοπίσαμε και τα πρώτα δείγματα εικόνων της Παναγίας με 8άκτινα και 16άκτινα αστέρια. Προέρχονται από την Κύπρο και είναι:


* Η Παναγία Αρακιώτισσα (1192)
* Η Παναγία του Μουτουλλά (1280)


Με την ευκαιρία, ας πάμε σε μία άλλη περιοχή του ελληνισμού. Στην Βόρειο Ηπειρο (παρά τους διωγμούς) διασώζονται τοιχογραφίες με την Παναγία την Πλατυτέρα και τα 8άκτινα αστέρια της σε ναούς του Αργυρόκαστρου, Δερβιτσάνης, Νόκοβου, Βλαχογοραντζής, Κοσίνης Πρεμετής, Μεσοπόταμου, Βιθκουκίου Κορυτσάς και Δρυμάδων Χειμμάρας.


Αναφέραμε συμβολικά αυτές τις δύο περιοχές. Εννοείται ότι παντού στην Ελλάδα αλλά και στον ορθόδοξο κόσμο υπάρχουν εικόνες της Οδηγήτριας και της Πλατυτέρας με τα "αστέρια των Ελλήνων" ή αν θέλετε αστέρια τύπου Βεργίνας.


Αυτές ο εικόνες της Παναγίας έχουν πάντοτε τρία αστέρια. Ενα στο μέτωπο και δύο στους ώμους. Αυτή η τριαδική κατανομή σε σχήμα τριγώνου θυμίζει έντονα αρχαίες παραστάσεις με παρόμοια κατανομή τριαδικών αστρικών συμβόλων και βεβαίως την εικονογράφηση των μυθολογικών ηρώων, που έχουν εμβλήματα - αστέρια στους ώμους. Το πιθανότερο είναι τ΄ αστέρια να μεταβιβάστηκαν στην εικονογράφηση της Παναγίας, μέσω της λατρείας της παρθένου Αθηνάς. Οι συμπτώσεις είναι αξιοπρόσεκτες.


* Η Αθηνά Πρόμαχος με τ΄ αστέρια στην ασπίδα και στους ώμους αντιστοιχεί πλήρως στην Παναγία την Οδηγήτρια.
* Η πιο μεγάλη εορτή της αρχαίας Αθήνας, τα Παναθήναια, που τελούνταν προς τιμήν της πολιούχου Αθηνάς, συμπίπτει με την μεγαλύτερη γιορτή της Παναγίας τον Αύγουστο. Τα Παναθήναια γιορτάστηκαν τελευταία φορά γύρω στο 400 μ.Χ. Από τότε ο Παρθενών της Αθηνάς, μετατράπηκε σε ναό της Παρθένου Παναγίας, της "Δέσποινας των Αθηνών", της "Παναγίας της Αθηνιώτισσας".


Τον συμβολισμό των τριών αστεριών, που κοσμούν το μαφώριο της Παναγίας, τον γνωρίζουμε. Σύμφωνα με τον Ρώσο επίσκοπο Λεωνίδα Ουσπένσκι αποτελούν σύμβολα της αειπαρθενίας της Παναγίας (The meaning of ikons, Νέα Υόρκη 1989). Την ερμηνεία αυτή επιβεβαιώσαμε και από μονές του Αγίου Ορους. Μας εξηγήθηκε ότι τα τρία αστέρια συμβολίζουν ότι η Παναγία ήταν παρθένος πριν την σύλληψη, παρέμεινε παρθένος κατά την κυοφορία και έμεινε παρθένος και στην γέννηση του Χριστού.


Πολλές φορές το στυλιζάρισμα των ακτίνων στ΄ αστέρια της Οδηγήτριας αλλάζει. Από σταγονόσχημες παίρνουν την μορφή κρίνων ή κλάδων, διατηρώντας όμως τον αριθμό των 8 και 16 ακτίνων.

Το «αστέρι της Βεργίνας» στην νεότερη Ελλάδα


Αλλά δεν τελειώσαμε με το λεγόμενο "αστέρι της Βεργίνας". Η χρήση του συνεχίζεται ως τις μέρες μας. Χρησιμοποιείται ως διακοσμητικό μοτίβο, με το αρχαίο στυλιζάρισμα των 8 και 16 ακτίνων, στα λαϊκά ψηφιδωτά (βοτσαλωτά) των νησιών του Αιγαίου. Από την Κάρπαθο και την Αστυπάλαια μέχρι τις Σπέτσες στο σπίτι της Μπουμπουλίνας.


Και φυσικά υπάρχει στις οροφές πολλών νεοκλασσικών κτιρίων. Πρόκειται για απομιμήσεις φατνωμάτων (οροφών) ναών της αρχαίας Αθήνας, που είχαν ζωγραφιστή διακόσμηση 16άκτινα αστέρια. Τ΄ αστέρια αυτά πρόλαβαν να τα σχεδιάσουν τον 18ο και 19ο αιώνα ξένοι περιηγητές, πριν τα εξαφανίσει η ατμοσφαιρική ρύπανση της σημερινής Αθήνας. Ο Γουίλσον διέσωσε το σχέδιο των αστεριών που κοσμούσαν τον Παρθενώνα και την ιωνική στοά των Προπυλαίων της Ακρόπολης. Οι Στιούαρτ και Ρέτβε του Θησείου. Ο Μπέντφορντ των Προπυλαίων της Ελευσίνας. Ο Γκάντι του ναού της Νέμεσης στον Ραμνούντα.


Οροφές μεγαλοπρεπών κτιρίων με 8άκτινα και 16άκτινα αστέρια είναι γνωστές και από τις αγγειογραφίες. Σ΄ έναν σικελικό κρατήρα (350 π.Χ., Αρχαιολογικό Μουσείο Λίπαρι) εικονογραφείται ο Αδραστος να συμφιλιώνει στο ανάκτορο των Μυκηνών τους (γνωστούς από τον ηρωϊκό κύκλο των "Επτά επί Θήβαις") Πολυνείκη και Τιδέα που φιλονικούν. Τα φατνώματα του ανακτόρου έχουν 16άκτινα αστέρια.


Στην Αθήνα νεοκλασσικά κτίρια, των οποίων οι οροφές διακοσμούνται με "ελληνικά αστέρια", είναι, μεταξύ άλλων, τα εξής:


* Το Αστεροσκοπείο. Χτίστηκε το 1842 σε σχέδια του Δανού αρχιτέκτονα Θέοφιλου Χάνσεν.
* Ο ναός της Αγίας Ειρήνης στην οδό Αιόλου, έργο (1845) του Θεσσαλονικέα αρχιτέκτονα Λύσανδρου Καυταντζόγλου - Σπανδωνή (φωτογραφία δεξιά).
* Το κτίριο της Αρχαιολογικής Εταιρείας (1954, Αναστάσιος Ορλάνδος), στην συμβολή Πανεπιστημίου και Ομήρου.
* Η Βουλή των Ελλήνων
* Η αίθουσα τελετών του Πανεπιστημίου Αθηνών
* Το πνευματικό κέντρο "Παρνασσός".
* Ο ναός του Αγίου Διονυσίου του Αεροπαγίτη, κλπ...


Και να τελειώσουμε αυτή την διαχρονική παρουσίαση του λεγομένου (κακώς, όπως είδαμε) "αστεριού της Βεργίνας", με ένα στοιχείο από το εξωτερικό.
Το κτίριο του Πανεπιστημίου Μακ Γκιλ στο Μόντρεαλ του Καναδά είναι διακοσμημένο με επιγραφές στα αρχαία ελληνικά ("Κάλλιστον εφόδιον τω γήρα η παιδεία") και με είκοσι 16άκτινα "αστέρια της Βεργίνας" στην οροφή.
Το ότι το πανεπιστήμιο Μακ Γκιλ χτίστηκε το 1927 και το λεγόμενο "αστέρι της Βεργίνας" ανακαλύφθηκε το 1977, κάθε άλλο παρά αποτελεί λεπτομέρεια, ασφαλώς...