Τετάρτη, 23 Μαΐου 2007

Από τους ζητιάνους στους επιστήμονες [1]

Έρευνα «Η επανάσταση των κοινοβίων»
Δημοσιεύθηκε στην Ελευθεροτυπία τον Αύγουστο του 1992
Ιδιόρρυθμοι και «καβιώτες»
Ιερόσυλοι και αρχαιοκάπηλοι
«Κληρονομική κατάρα»
Η επανάσταση αρχίζει


Απόβραδο στο Αγιον Όρος. Ανατολική ακτή. Απότομες πλαγιές κλείνουν τον ορίζοντα απ’ όλες τις πλευρές. Μόνη διέξοδος στο βλέμμα η θάλασσα. Το μελτέμι ανταριάζει το Αιγαίο. Τ' αφρισμένα κύματα σκάνε με θόρυβο πάνω στα βότσαλα και προσπαθούν να φθάσουν στα τείχη του μοναστηριού.
Στο μοναστήρι βασιλεύει ηρεμία και γαλήνη. Μόνον ο ήχος της θάλασσας ακούγεται από μακριά. Στους διαδρόμους οι λάμπες πετρελαίου, που άναψε ο ελληνοαυστραλός αρχοντάρης, προσπαθούν να ζωντανέψουν το φως της μέρας που χάνεται. Όπου να 'ναι θ' ακούσουμε τον ξύλινο ήχο του τάλαντου να καλεί για τον εσπερινό.
Καλοκαίρι 1992. Μονή Ιβήρων. Τα πάντα δείχνουν να είναι γαλήνια. μυστηριακά και απόκοσμα. Δεν ήταν πάντα έτσι. Εδώ δόθηκε η τελευταία μάχη της «επανάστασης των κοινοβίων». Κι όπως σε κάθε επανάσταση, τα όπλα που χρησιμοποιήθηκαν δεν ήταν πάντοτε φανερά. Στη μονή Ιβήρων το μυστικό όπλο υπέρ των κοινοβίων είχε σχέση με το... Έιτζ!
28 Μαΐου 1991. Στο Λαϊκό Νοσοκομείο της Αθήνας πεθαίνει από Έιτζ ο μοναχός Δανιήλ της μονής Ιβήρων. Ίσως να είχε προσβληθεί πριν γίνει μοναχός και να πήγε στο μοναστήρι για να ησυχάσει. Δεν έχει και τόση σημασία. Σημασία έχει ότι συνέβη στο τελευταίο μεγάλο μοναστήρι που επέμενε να είναι ιδιόρρυθμο...

Ιδιόρρυθμοι και «καβιώτες»

Το πρώτο αγιορείτικο κοινόβιο, η μονή Μεγίστης Λαύρας, ιδρύθηκε το 963. Ακολούθησε η ίδρυση δεκάδων άλλων. Τον 11ο αιώνα τα κοινόβια έφτασαν να είναι 180 με 6.000 μοναχούς.
Τα κατοπινά χρόνια ο αριθμός των μοναστηριών περιορίστηκε για διάφορους λόγους και τον 16ο αιώνα είχαν απομείνει 20. Από τότε μέχρι σήμερα ο αριθμός τους παραμένει σταθερός και δεν επιτρέπεται η ίδρυση άλλου μοναστηριού. Όλη η χερσόνησος του Άθωνος είναι μοιρασμένη στις 20 κυρίαρχες μονές.
Η τουρκοκρατία κράτησε στο Αγιον Όρος 588 χρόνια. Από το 1424 μέχρι το 1912. Το άγριο χαράτσωμα είχε μοιραία συνέπεια την οικονομική αιμορραγία και την παρακμή των κοινοβίων.
Η οικονομική παρακμή είχε ολέθρια αποτελέσματα στην πνευματικότητα και στα ήθη των μοναχών. Οι περισσότερες μονές εγκατέλειψαν τον κοινοβιακό βίο και άρχιζαν να εφαρμόζουν ένα ιδιόρρυθμο σύστημα.
Στα ιδιόρρυθμα μοναστήρια κάθε μοναχός παίρνει έναν μικρό μισθό και οφείλει να φροντίζει μόνος του για όλες τις υλικές και πνευματικές του ανάγκες. Κοινή είναι μόνον η προσευχή στον ναό, κάτι που στην πράξη δεν γίνεται με ιδιαίτερο φανατισμό.
Οι ιδιορρυθμίτες μπορούν να φάνε κρέας, μία δυνατότητα που είναι εντελώς απαράδεκτη στα κοινόβια. Επιπλέον, μπορούν να πλουτίσουν από τις εργασίες τους και να διατηρούν περιουσία, παραβιάζοντας το βασικό μοναχικό ιδεώδες της ακτημοσύνης. Φαίνεται ότι πολλές φορές παραβιάστηκε και το άλλο μοναχικό ιδεώδες της παρθενίας.
Οι φήμες για σεξουαλικές εκτροπές ξεπέρασαν τα όρια της Ελλάδας και έγιναν σκανδαλοθηρικά αναγνώσματα στην Δύση. Ιδιαίτερα στον Μεσοπόλεμο η ελληνική κοινωνία διαμόρφωσε μία καθόλου κολακευτική γνώμη για τους Αγιορείτες. Ο συγγραφέας Κώστας Ουράνης, που επισκέφθηκε εκείνη την περίοδο (1930) τις ιδιόρρυθμες μονές Λαύρας και Βατοπεδίου, στις εντυπώσεις του που δημοσιεύτηκαν στο «Ελεύθερον Βήμα» γράφει:
«Σήμερα, όταν γίνεται λόγος για το Αγιον Όρος, ο περισσότερος κόσμος χαμογελάει ένα χαμόγελο γεμάτο ειρωνεία και υπονοούμενα. Πηγή του χαμόγελου αυτού είναι ένα σωρό ιστορίες που κυκλοφορούν, σχετικές με την ζωή και τα ήθη των μοναχών, και που κοντά τους οι ιστορίες του Βοκακίου θα μπορούσαν να θεωρηθούν κατάλληλες για παρθεναγωγεία. Η Γαλλίδα Μαρίζ Σουαζύ άντλησε και με τα δυο της χέρια απ' αυτές, για να γράψει το γνωστό βιβλίο των «προσωπικών εντυπώσεών» της από το Αγιον Όρος».
Το πνευματικό επίπεδο και η ηθική συγκρότηση πολλών ιδιορρυθμιτών μοναχών είχε πέσει τόσο χαμηλά ώστε να χρησιμοποιούν ιερά σκεύη για γλάστρες και παλιά βιβλία για χαρτί περιτυλίγματος. Οι μαρτυρίες είναι πολλές. Ο φωτογράφος Κώστας Βρεττάκος φωτογράφησε εντελώς πρόσφατα στο (ιδιόρρυθμο τότε) Βατοπέδι ένα ξυλόγλυπτο βημόθυρο, που ο ιδιορρυθμίτης μοναχός το είχε βάλει σαν πόρτα στο... ντουλάπι του.
Στα ιδιόρρυθμα μοναστήρια δημιουργήθηκαν τάξεις πλούσιων και φτωχών μοναχών. Παρατηρήθηκε μάλιστα στις παρυφές τους και η συγκρότηση ενός λούμπεν προλεταριάτου, όπως θα λέγαμε με πολιτική ορολογία τους «καβιώτες» του Αγίου Όρους.
Οι «καβιώτες» ήταν αλητόβια και άτακτα στοιχεία, που ή δεν είχαν χειροτονηθεί ποτέ μοναχοί ή είχαν αποσχηματιστεί και εκδιωχθεί από τις μονές τους για σοβαρά παραπτώματα. Περιφέρονταν βρώμικοι και άθλιοι στο Αγιον Όρος και πολλές φορές έξω απ' αυτό, στις πόλεις και τα χωριά. Συνέβαλαν με την εμφάνιση, την αμάθεια και τον φανατισμό τους στην κακή εντύπωση που είχε για τους Αγιορείτες η ελληνική κοινή γνώμη.
Αλλά το πιο τραγικό ήταν ότι πολλοί ιδιορρυθμίτες μοναχοί πρωταγωνίστησαν σε υποθέσεις ιεροσυλίας και αρχαιοκαπηλίας.

Ιερόσυλοι και αρχαιοκάπηλοι

Η οικονομική ανέχεια ανάγκασε πολλά μοναστήρια να βγαίνουν στην ζητιανιά. Παρατηρήθηκε το φαινόμενο να οργανώνονται «ζητείες» (ζητιανιές) στις ορθόδοξες χώρες για να μαζευτούν χρήματα και να αντεπεξέλθουν οι μονές στα χρέη τους. Όποιος μοναχός ολοκλήρωνε αποτελεσματικά την ζητιανιά γινόταν αυτοδικαίως και Ηγούμενος (ή Προηγούμενος στα ιδιόρρυθμα).
Σε αποστολή ζητιανιάς στην Ρωσία βρήκε τον ηγούμενο Νεόφυτο η πυρκαγιά που κατάστρεψε την Σιμωνόπετρα το 1891. Ο Νεόφυτος χρειάστηκε 4 ολόκληρα χρόνια για να ολοκληρώσει την «ζητεία». Το μοναστήρι ξαναχτίστηκε αλλά τα δυσβάστακτα χρέη το οδήγησαν σε παρακμή. Μόλις στην δεκαετία του '70, με την «επανάσταση των κοινοβίων», ανέκαμψε η Σιμωνόπετρα, που σήμερα γνωρίζει τέτοια ακμή ώστε να διατηρεί 3 μετόχια-μοναστήρια στην Γαλλία.
Η ζητιανιά και δύσκολο ήταν να οργανωθεί και δεν είχε πάντοτε θετικά αποτελέσματα. Η ανέχεια ήταν η επικρατούσα κατάσταση για πολλά χρόνια σε πολλά μοναστήρια και σε χιλιάδες μοναχούς.Η ανέχεια, η αμάθεια και η ηθική ανεπάρκεια πολλών ιδιορρυθμιτών δημιούργησε αρκετά σκάνδαλα ιεροσυλίας και αρχαιοκαπηλίας στο Αγιον Όρος.
Αποκρουστική ήταν η υπόθεση ιεροσυλίας στην μονή Παντοκράτορος (το μοναδικό μοναστήρι που παραμένει και σήμερα ιδιόρρυθμο). Στα 1885 ο σκευοφύλαξ της μονής Αγάθων έκοψε κομματάκια τα άγια λείψανα και τα πούλησε σε Ρώσους. Λίγο αργότερα, στα 1898, ο εκκλησιάρχης έκλεψε το σπουδαιότερο περγαμηνό έγγραφο της μονής, το Ευαγγέλιο του οσίου Ιωάννου του Καλυβίτη (11ου αιώνα). Ο συνεργός του, ένας δόκιμος μοναχός, συνελήφθη στην Αθήνα όταν προσπάθησε να πουλήσει το σπανιότατο κειμήλιο σε αρχαιοκάπηλους. Σύμφωνα με τις μαρτυρίες της εποχής ήταν μια μικτή υπόθεση αρχαιοκαπηλίας και σεξ...
Αυτές οι... «μικτές υποθέσεις» συνεχίστηκαν και φθάνουν μέχρι την εποχή μας. Οι φήμες στην δεκαετία του '70, που αναπαράγονται ακόμα στις γειτονικές με το Αγιον Όρος περιοχές, οργίαζαν κι έλεγαν ότι οι σπείρες των αρχαιοκάπηλων έστελναν «καραβιές με αγοράκια» στα ιδιόρρυθμα μοναστήρια και για τις υπηρεσίες τους πληρωνόντουσαν με εικόνες, χειρόγραφα και άλλα κειμήλια, που οι ιδιορρυθμίτες έβγαζαν από τις μυστικές κρύπτες.
Η πιο πρόσφατη «μικτή υπόθεση» συνέβη το 1986 στην ιδιόρρυθμη (τότε) μονή Βατοπεδίου και κατέληξε σε τραγωδία. Ο δόκιμος μοναχός Αναστάσιος Δανδίκας έκλεψε με δυο φίλους του 2 λειτουργικά ειλητάρια 13ου και 14ου αιώνα, 7 αυτοκρατορικά φιρμάνια και διάφορες εικόνες. Τα φυγάδευσαν από μυστικά μονοπάτια στην Κατερίνη. Ένας μέλος της σπείρας συνελήφθη από την Ιντερπόλ στο Μόναχο ενώ προσπαθούσε να πουλήσει τα κειμήλια.
Ο πρώην μοναχός Αναστάσιος πέθανε από Έιτζ στις 6 Ιανουαρίου 1992 στο «Νοσοκομείο Παπανικολάου» της Θεσσαλονίκης. Ο θάνατος του αποτέλεσε αντικείμενο ρατσιστικής αντιμετώπισης από το «Ράδιο Παρατηρητής».
Μία αποκρουστική υπόθεση ιεροσυλίας συνέβη τον Δεκέμβριο του 1989 στη μονή Μεγίστης Λαύρας. Μία σπείρα από την Χαλκίδα διέρρηξε το σκευοφυλάκιο κι έκλεψε (ανάμεσα στ' άλλα) τον μεγαλύτερο στον κόσμο σταυρό από Τίμιο Ξύλο, δώρο στη μονή του αυτοκράτορα Νικηφόρου Φωκά το 963!
Αρχηγός ήταν ο πρώην ιδιορρυθμίτης μοναχός της Λαύρας στο διάστημα 1968-70 Ανδρέας Κ. Χατζηιωάννου. Το αποκρουστικό είναι ότι η σπείρα είχε κόψει τον μοναδικό διπλό σταυρό σε κομμάτια.

«Κληρονομική κατάρα»

Οι υποθέσεις ιεροσυλίας, οι αρχαιοκαπηλίες, τα σεξουαλικά σκάνδαλα αποτελούν τις αποδείξεις για το χαμηλό επίπεδο της εκτός κοινοβίων αγιορείτικης κοινωνίας, πριν το 1970. Η κρίση ήταν τόσο μεγάλη ώστε σχεδόν κανείς νέος, που είχε την μοναχική έφεση, δεν προτιμούσε να πάει σε αγιορείτικο μοναστήρι. Το 1963, όταν γιορτάστηκε η χιλιετηρίδα του Αγίου Όρους, ο δημογραφικός μαρασμός ήταν τόσο μεγάλος ώστε πολλά μοναστήρια κινδύνευαν να κλείσουν. Οι περισσότεροι μοναχοί ήταν ηλικιωμένοι.
Η βασική αιτία για την κρίση που απειλούσε με διάλυση έναν χιλιόχρονο θεσμό της Ορθοδοξίας και του Ελληνισμού ήταν γνωστή στους ενδιαφερόμενους. Το Αγιον Όρος είχε στερηθεί από το πνευματικό και μεταφυσικό του περιεχόμενο. Είχε εγκαταλείψει τις υπαρξιακές του αναζητήσεις. Και η λύση ήταν επίσης γνωστή. Έπρεπε να επαναφερθούν οι αρχαίοι θεσμοί και να αναγεννηθούν τα αγιορείτικα κοινόβια.
Η λύση ήταν γνωστή από την δεκαετία του '20, όταν συντάχθηκε ο Καταστατικός Χάρτης της Αθωνικής Πολιτείας. Στο άρθρο 85 απαγορεύεται η μετατροπή των κοινόβιων μοναστηριών σε ιδιόρρυθμα. Επιτρέπεται μόνον η μετατροπή των ιδιόρρυθμων σε κοινόβια.
Ο λόγιος μοναχός Θεόκλητος, του παραδοσιακά συγκροτημένου κοινοβίου της μονής Διονυσίου, αρθρογραφούσε με πάθος στην περίοδο του εορτασμού της χιλιετηρίδας εναντίον των ιδιόρρυθμων μοναστηριών και τόνιζε:
«...Μοιραία τινά στοιχεία, κατά διαφόρους εποχάς, λυμαινόμενα τας Ιεράς Μονάς, επέφερον αληθή επαναστάτωσιν εις τον αρχήθεν παραδεδομένον τύπον πνευματικής ζωής, παραφθείραντα παν νόημα Μοναστικόν, διά της κατά καιρούς μετατροπής των Κοινοβίων Μονών εις Ιδιορρύθμους, τύπον, ταυτόν ειπείν, τέως άγνωστον αντιχριστιανικόν, αντικοινωνικόν, άστοργον , άσπονδον. Τον τύπον αυτόν, ως κληρονομικήν κατάραν, κατέλιπον εις ημάς επί ανυπολογίστω ζημία της Εκκλησίας, του χριστεπωνύμου πληρώματος, του Μοναχισμού, του Αγίου Όρους...»
Όταν απελευθερώθηκε το Αγιον Όρος τα ιδιόρρυθμα μοναστήρια ήταν 9. Ανάμεσά τους βρίσκονταν τα μεγαλύτερα και πλουσιότερα. Για 60 χρόνια οι ιδιορρυθμίτες μοναχοί προτιμούσαν να απολαμβάνουν μοναστηριακές περιουσίες και ελευθεριότητα παρά να ζούνε τις υπαρξιακές αγωνίες και την οργανωμένη ζωή του κοινοβίου.

Η επανάσταση αρχίζει

Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Αθηναγόρας, που πήγε από την Πόλη στο Αγιον Όρος για να συμμετάσχει το 1963 στον εορτασμό της χιλιετηρίδας, ήταν σύμφωνος με την ανασυγκρότηση των αθωνικών κοινοβίων. Πίστευε μάλιστα ότι η πνευματική αναγέννηση των Αγιορειτών θα τον βοηθούσε στον διάλογο, που ήταν αποφασισμένος να κάνει με τους Ρωμαιοκαθολικούς, για την ένωση των Εκκλησιών.
Η ανασυγκρότηση των αθωνικών κοινοβίων αρχίζει μετά τον εορτασμό της χιλιετηρίδας και εξελίσσεται σε μια πνευματική επανάσταση. Το πρώτο κοινόβιο της νεώτερης εποχής ιδρύεται στην μονή Σταυρονικήτα το 1968. Και ακολουθεί η επανίδρυση ή η αναγέννηση των περισσότερων αγιορείτικων κοινοβίων.
Σήμερα η «επανάσταση των κοινοβίων» έχει φθάσει στο αποκορύφωμά της με το πέρασμα στην κοινοβιακή ζωή των μεγάλων μονών Βατοπεδίου και Ιβήρων. Μεγάλο ρόλο στην πρωτοφανή επιτυχία της έπαιξαν πνευματικοί κύκλοι της Θεσσαλονίκης και η κίνηση των «νεορθόδοξων».
Μέσα σε 25 χρόνια το Αγιον Όρος άλλαξε. Εκατοντάδες νέοι επάνδρωσαν τα παλιά και τα νέα κοινόβια. Ο δημογραφικός μαρασμός ανακόπηκε και σύντομα ο μοναστικός πληθυσμός άρχισε να αυξάνεται. Σήμερα η πλειοψηφία των μοναχών είναι νέοι, με μέσο όρο ηλικίας τα 45-50 χρόνια.
Οι περισσότεροι νέοι μοναχοί είναι επιστήμονες. Θεολόγοι, φιλόλογοι, νομικοί. Αλλά και γιατροί, μηχανικοί, «κομπιουτεράδες»... Ανάμεσα στα έργα τους περιλαμβάνονται: H οικονομική και κτιριακή ανασυγκρότηση των μοναστηριών, η διάσωση και συντήρηση των αγιορείτικων θησαυρών, η χρήση της δημοτικής χωρίς να εγκαταλειφθεί το πολυτονικό σύστημα... Κι ακόμα: Ειδικά προγράμματα πληροφορικής και βάσεις δεδομένων, μικρά υδροηλεκτρικά και ανάστροφες αντλίες...
Το σπουδαιότερο όμως επίτευγμα της «επανάστασης των κοινοβίων» είναι ότι επανέφερε στο προσκήνιο τον μεταφυσικό προβληματισμό, τις υπαρξιακές αναζητήσεις και την αρχαία σοφία, που η μεταπολεμική κοινωνία της αφθονίας μάς είχε κάνει να ξεχάσουμε.
Η «επανάσταση των κοινοβίων» έφερε σε ελάχιστα χρόνια το Αγιον Όρος από τους ζητιάνους στους επιστήμονες. Και δημιούργησε ένα από τα πιο συγκροτημένα τμήματα του Ελληνισμού, με βαθιά εθνική συνείδηση αλλά και διεθνείς προσανατολισμούς, έτοιμο για τις μάχες που αρχίζουν στις αναδυόμενες κοινωνίες της Ανατολικής Ευρώπης και των Βαλκανίων.
Καλοκαίρι του 1992. Βρισκόμαστε στη μονή των Ιβήρων. Στο μοναστήρι δηλαδή των Γεωργιανών. Ο τελευταίος καλόγερος από την (ταραγμένη σήμερα) Γεωργία της πρώην Σοβιετικής Ένωσης πέθανε το 1955. Το μοναστήρι, αν και πολλούς αιώνες τώρα βρίσκεται στα χέρια των Ελλήνων, εξακολουθεί να θεωρείται ένα από τα πνευματικά κέντρα του λαού των Ιβήρων (Γεωργιανών). Το νέο ιβηρίτικο κοινόβιο έχει σημαντική δουλειά μπροστά του. Και το ξέρει.
Μονή Ιβήρων. Η φιλοξενία και η ελευθερία κινήσεων που είχαμε ήταν πλήρεις. Κανείς δεν μας ενόχλησε στην δουλειά μας. Κανείς δεν μας αρνήθηκε τίποτα. Φεύγουμε με τις καλύτερες εντυπώσεις.
Από την παραλία των Ιβήρων φαίνεται στο Βορρά να αναδύεται μέσα από τα αφρισμένα κύματα η μονή Σταυρονικήτα, το πρώτο κοινόβιο της νεώτερης εποχής. Πιο πίσω είναι το πλούσιο Βατοπέδι, όπου κι εκεί το κίνημα των κοινοβίων χρησιμοποίησε για μυστικό όπλο το σεξ. Αυτό το μοναστήρι είναι ο επόμενος σταθμός μας...

Δεν υπάρχουν σχόλια: