Παρασκευή, 25 Μαΐου 2007

Επιχείρηση «μυστικές κρύπτες» [2]






Έρευνα «Η επανάσταση των κοινοβίων»
Δημοσιεύθηκε στην Ελευθεροτυπία τον Αύγουστο του 1992
Επιχείρηση «μυστικές κρύπτες»
Ένα απέραντο θησαυροφυλάκιο
Ο «Άγιος Βάρβαρος»
Τα χαμένα μυστικά
Η μάχη του Βατοπεδίου
Έρχονται οι Κύπριοι
Οι χαμένες εικόνες






Μονή Βατοπεδίου. Βρισκόμαστε σε μια τεράστια υπόγεια αίθουσα πλημμυρισμένη με εικόνες. Ο π. Νύφων - ένας νεαρός Κύπριος μοναχός με ανοιχτό χαμόγελο και κατάμαυρη γενειάδα - μας εξηγεί ότι στην αίθουσα αυτή συγκεντρώθηκαν όλες οι εικόνες που βρέθηκαν σε διάφορες κρύπτες, όταν το Βατοπέδι έγινε πριν λίγους μήνες κοινόβιο. Και μιλάμε για δεκάδες σπάνιες εικόνες που χρειάζονται άμεση συντήρηση.


Βατοπέδι. Το πλουσιότερο μοναστήρι. Όλοι οι περιηγητές και οι συγγραφείς που έχουν έρθουν εδώ πριν το 1950 έχουν γράψει διθυράμβους. Περιποίηση, καθαρά σεντόνια, άφθονο φαγητό, ηλεκτρικό ρεύμα προσφέρονταν στους επισκέπτες από το ιδιόρρυθμο Βατοπέδι. Η σύγκριση με το αυστηρά κοινόβια, όπως η μονή Διονυσίου, ήταν καταλυτική.


Πρώτο σ' όλη την Ελλάδα έβαλε ηλεκτρικό ρεύμα το Βατοπέδι. Πριν ακόμα κι από το βασιλικό παλάτι. Πρώτο και μόνο υιοθέτησε το νέο ημερολόγιο. Πρώτο και μόνο επέτρεψε σε γυναίκα ν' αποβιβαστεί στις ακτές του. Πρώτο και μόνο έσπασε το άβατο κι έφερε... κότες για να τρώνε οι καλόγεροί του φρέσκα αυγά. Πρώτο και μόνο δημιούργησε στα χρόνια της οθωμανικής κατοχής σχολείο ανώτερης μόρφωσης, την Αθωνιάδα Σχολή.


Οι θησαυροί του Βατοπεδίου δεν είναι δυνατόν να υπολογιστούν. Απλώς δεν υπάρχει μέτρο για να αποτιμηθούν. Και κανείς δεν γνωρίζει τι μπορεί να κρύβει το τεράστιο κτιριακό του συγκρότημα και οι πιθανολογούμενες μυστικές του κρύπτες.Αλλά δεν είναι μόνον το Βατοπέδι...


Ένα απέραντο θησαυροφυλάκιο


Ολόκληρο το Αγιον Όρος είναι ένα απέραντο θησαυροφυλάκιο. Οι κορυφαίοι καλλιτέχνες της βυζαντινής αγιογραφίας (Μανουήλ Πανσέληνος, Θεοφάνης ο Κρητικός, Τζώρτζης, Κατελάνος...) έχουν δημιουργήσει στο Αγιον Όρος δεκάδες αριστουργήματα σε τοιχογραφίες και εικόνες, που θεωρούνται σταθμοί στην παγκόσμια ζωγραφική.


Πάνω από 50.000 τετραγωνικά μέτρα με τοιχογραφίες χρειάζονται άμεση σωστική επέμβαση στο Αγιον Όρος! Κανένας δεν γνωρίζει τα εικαστικά αριστουργήματα που πρέπει να βρίσκονται κάτω από τις επιζωγραφισμένες τοιχογραφίες και εικόνες.


Χιλιάδες σπάνιες εικόνες φυλάσσονται στα μοναστήρια. Μόνον η μονή Ιβήρων έχει στην κατοχή της πάνω από 2.000. Εκατοντάδες εικόνες χρειάζονται άμεση συντήρηση και αναγνώριση.


Χιλιάδες είναι επίσης τα λεπτουργήματα, τα χρυσοκεντήματα, οι πόρπες, τα μικροτεχνήματα. Μόνον η αργυροχοία περιλαμβάνει στο Αγιον Όρος 44 είδη!


Πουθενά στα Βαλκάνια και στην Ανατολική Μεσόγειο δεν υπάρχει ο αρχιτεκτονικός πλούτος που διασώζεται στο Αγιον Όρος και που καλύπτει χίλια χρόνια και όλες τις σχολές λαϊκών μαστόρων, τεχνικών και υλικών. Εδώ μόνον διατηρούνται (και κατοικούνται) βυζαντινά αστικά οικήματα.


Στα αγιορείτικα μοναστήρια εκατοντάδες έγγραφα περιέχουν την άγνωστη ιστορία του βουλγαρικού, του σερβικού και του γεωργιανού έθνους και περιμένουν την μελέτη των ειδικών.


Εδώ διασώζονται οι μεγαλύτερες συλλογές ελληνικών χειρογράφων και χειρογράφων της βυζαντινής μουσικής. Χιλιάδες είναι τα σπάνια ή εικονογραφημένα χειρόγραφα και βιβλία. Μόνον στο Βατοπέδι έχουν βρεθεί πάνω από 650 περγαμηνά χειρόγραφα και 10.000 σπάνια βιβλία.


Ο «Άγιος Βάρβαρος»


Όλος αυτός ο πλούτος έγινε κατά καιρούς αντικείμενο λεηλασίας από πειρατές, Τούρκους, περιηγητές, καθολικούς ιερωμένους, κυνηγούς χειρογράφων, ιερόσυλους και αρχαιοκάπηλους.


Σε γενικές γραμμές οι Αγιορείτες αντέστησαν στην λεηλασία, ακόμα και στις εποχές που η πνευματική συγκρότηση των ιδιορρυθμιτών δεν διακρινόταν για το υψηλό της επίπεδο. Ένα από τα μέσα που χρησιμοποίησαν ήταν και οι μυστικές κρύπτες. Πολλά είναι τα θαύματα που ιστορούνται για τις μυστικές κρύπτες. Περίφημο είναι το «θαύμα των Αρχαγγέλων» της μονής Δοχειαρίου, σύμφωνα με το οποίο η κρύπτη με τον θησαυρό ήταν «κίων εκ μαρμάρου φέρων προτομή ανδρός μετά επιγραφής».


Αλλά η πιο χαρακτηριστική περίπτωση είναι ο «Άγιος Βάρβαρος». Ο νέγρος πειρατής που με θεία φώτιση έγινε χριστιανός κι έμεινε στο μοναστήρι για να υπερασπίζεται τους θησαυρούς και τα ιερά κειμήλια από τους πειρατές. Υπάρχουν αρκετές παραστάσεις του «Άγιου Βάρβαρου» στο Αγιον Όρος.


Πολλές είναι και οι ιστορίες ηρωισμού μοναχών, που προτίμησαν να τους βασανίσουν και να τους σκοτώσουν οι πειρατές ή οι Τούρκοι, παρά να αποκαλύψουν τις μυστικές κρύπτες. Ένα παράδειγμα: Στην διάρκεια της Επανάστασης του 1821 μπήκαν οθωμανικά στρατεύματα στο Αγιον Όρος, πολλές μονές του οποίου συμμετείχαν στον αγώνα. Στη μονή Δοχειαρίου ο σκευοφύλαξ έκρυψε όλους τους θησαυρούς σε κρύπτες μέσα στο καθολικό (κεντρική εκκλησία). Οι στρατιώτες τον βασάνισαν φρικτά για ν' αποκαλύψει το μυστικό αλλά ο καλόγερος προτιμούσε να πεθάνει παρά να το φανερώσει. Τον λυπήθηκε ο βοηθός του, που έδειξε στους Τούρκους τις μυστικές κρύπτες. Ο σκευοφύλαξ σώθηκε αλλά οι θησαυροί χάθηκαν.


Σήμερα, κανένα μοναστήρι δεν διαθέτει πλήρη αποτύπωση των κτιριακών του εγκαταστάσεων. Και μιλάμε για μερικά (Λαύρα, Βατοπέδι, Ιβήρων) τεράστια κτιριακά συγκροτήματα, που εκτός των τειχών τους διαθέτουν και ολόκληρα χωριά. Έτσι, κανένας δεν μπορεί να γνωρίζει αν υπάρχουν άγνωστες μυστικές κρύπτες, που είναι και τι μπορεί να κρύβουν.


Τα χαμένα μυστικά


Ανοιχτό είναι και το ζήτημα της χαμένης γνώσης. Σε πολλές περιπτώσεις την θέση των μυστικών κρυπτών γνώριζαν ελάχιστοι ή και ένας μόνο καλόγερος. Πολλοί σκευοφύλακες είναι πιθανό να έχουν πάρει το μυστικό στον τάφο τους, ιδιαίτερα σε ταραχώδεις και δύσκολες περιόδους. Και τέτοιες έζησε πολλές το Όρος.


Ένα παράδειγμα: Στην μονή Ιβήρων, τουλάχιστον μέχρι τις αρχές του αιώνα μας, το σκευοφυλάκιο ήταν απρόσιτο ακόμα και στους μοναχούς του μοναστηριού. Το φύλαγε ένας καλόγερος, που κατά παράδοση ήταν Ρουμάνος και που αποκάλυπτε τις μυστικές κρύπτες, λίγο πριν από τον θάνατό του, στον βοηθό του και μόνον.


Το νέο ιβηρίτικο κοινόβιο στο μεγαλόπνοο πρόγραμμα, που έχει εκπονήσει για την πλήρη ανασυγκρότηση της μονής, έχει συμπεριλάβει και μελέτη πλήρους αποτύπωσης προϋπολογισμού 25.000.000 δραχμών. Μερικές φορές η τύχη και η προσωπική έρευνα έσπασαν κάποιο «χαμένο μυστικό» και ξανάφεραν στο φως τους θησαυρούς των άγνωστων μυστικών κρυπτών. Να δύο περιπτώσεις:


  • Στην μονή Παντοκράτορος μέχρι το 1960 ήταν καταγραμμένοι 234 χειρόγραφοι κώδικες. Την χρονιά εκείνη ο προηγούμενος Αθανάσιος ανακάλυψε μυστική κρύπτη με 106 άγνωστα χειρόγραφα.
  • Ο βιβλιοθηκάριος της μονής Αγίου Παύλου γέρων Θεοδόσιος σε δημοσίευμά του στο περιοδικό «Παράδοση» επισημαίνει: «Όταν ο υποφαινόμενος ανέλαβον την βιβλιοθήκην της μονής μου παρέλαβον 320 χειρόγραφα και 4.850 έντυπα. Σήμερον εις την βιβλιοθήκην μας υπάρχουν 495 χειρόγραφα βιβλία και 12.550 έντυπα διαφόρων εποχών, με πρόβλεψιν συνεχίσεως της αυξήσεως.»
Η γενική κρίση που βίωνε το Αγιον Όρος μέχρι το 1970 απειλούσε με καταστροφή τους θησαυρούς του. Ένα από τα άμεσα καθήκοντα που έβαλε η «επανάσταση των κοινοβίων» ήταν η διάσωση των αγιορείτικων θησαυρών. Κι αν το 'θελε ο Θεός, η ανακάλυψη μυστικών κρυπτών. Και για να το πετύχει χρειάστηκε να μεταχειριστεί και σκληρά μέσα...

Η μάχη του Βατοπεδίου 

Το Βατοπέδι είναι το σημαντικότερο αγιορείτικο μοναστήρι των τελευταίων αιώνων. Η κινητή και ακίνητη περιουσία του ήταν τόσο μεγάλη ώστε μπορούσε ν' αναγγείλει στον βασιλιά, όταν το επισκέφθηκε το 1963, ότι μπορούσε να συντηρήσει για πολλούς μήνες τον ελληνικό στρατό σε περίπτωση πολέμου.
Το 1903 το μοναστήρι είχε στην δύναμή του 966 μοναχούς. Εξήντα χρόνια αργότερα, το 1961, είχαν απομείνει 129. Κι απ' αυτούς μόνον οι 52 ζούσαν στο απέραντο κτιριακό του συγκρότημα. Η κρίση είχε χτυπήσει και το πλούσιο Βατοπέδι. Στις αρχές της δεκαετίας του '80 στο μοναστήρι είχαν απομείνει λιγότεροι από 20 μοναχοί.
Την εποχή εκείνη το νεοορθόδοξο «κίνημα των κοινοβίων» βρισκόταν σε πλήρη ακμή. Ορισμένα μάλιστα κοινόβια είχαν τόσους πολλούς μοναχούς που ή δυσκολευόντουσαν να στεγαστούν στα μοναστήρια ή ήταν αναγκασμένοι να ζουν εκτός μονών, σε εξαρτήματα. Επιτακτικό έμπαινε και το πρόβλημα της διάσωσης των θησαυρών και την ανακαίνισης των μοναστηριών. Μετά την ομαλή μετάβαση στην κοινοβιακή ζωή της Λαύρας, του μεγαλύτερου και ιστορικότερου μοναστηριού, η «επανάσταση των κοινοβίων» άρχισε την μάχη για τ' άλλα δύο μεγάλα μοναστήρια που παρέμεναν ιδιόρρυθμα, το Βατοπέδι και το Ιβήρων.
Η μάχη του Βατοπεδίου άρχισε το 1984. Στο μοναστήρι είχαν απομείνει 14 ηλικιωμένοι μοναχοί. Η Πατριαρχική Εξαρχία τους ζήτησε να δεχθούν «αδελφότητα αδιαβλήτου ηθικού κύρους» για να ενισχυθεί η δύναμη της μονής. Οι Βατοπεδινοί αντέδρασαν γιατί έτσι θα έχαναν τον έλεγχο του μοναστηριού (και της περιουσίας του).
Το 1985, για πρώτη φορά στην αγιορείτικη ιστορία, η Ιερά Επιστασία στέλνει εγκύκλιο σ' όλα τα μοναστήρια και απειλεί με «δυναμική επέμβαση», αν οι Βατοπεδινοί δεν δεχτούν άλλους μοναχούς. Ταυτόχρονα εξαπολύεται επίθεση φημών εναντίον των Βατοπεδινών, που κατηγορούνται για ηθικά παραπτώματα και ομοφυλοφιλία. Το ότι οι περισσότεροι ήταν «γερόντια» δεν είχε σημασία.
Η επίθεση ήταν τόσο πετυχημένη, ώστε το Ασοσιέτεντ Πρες να μεταδώσει σ' όλο τον κόσμο ότι: «Μία δράκα μοναχών του Βατοπεδίου που κατηγορούνται για ομοφυλοφιλία και άλλα παραπτώματα κλείστηκαν στην Μονή και αρνούνται να την παραδώσουν».
Το 1986 το σκάνδαλο αρχαιοκαπηλίας του δόκιμου μοναχού Αναστασίου έδωσε την χαριστική βολή στους Βατοπεδινούς ιδιορρυθμίτες. Αποδείχτηκε ότι δεν μπορούσαν να διαφυλάξουν τις μυστικές κρύπτες και τους αμύθητους θησαυρούς της μονής τους. Παράλληλα, πολλά στοιχεία έδειχναν ότι την ακίνητη περιουσία του Βατοπεδίου την ροκάνιζαν επιτήδειοι δικηγόροι και επιχειρηματίες, την στιγμή που πολλά κτίρια του απέραντου μοναστηριού κατέρρεαν.
Η «μάχη του Βατοπεδίου» είχε κερδηθεί από τα κοινόβια. Το πρόβλημα μετατέθηκε στο ποια νέα αδελφότητα θα ίδρυε το νέο βατοπεδινό κοινόβιο, με πρώτιστο καθήκον την ανασυγκρότηση και σωτηρία του μοναστηριού.


Έρχονται οι Κύπριοι




Οι υποψήφιοι ήταν πολλοί. Οι ζυμώσεις πολύμηνες. Τελικά κέρδισαν οι Κύπριοι. Την άνοιξη του 1991 μεταβαίνει από τη Νέα Σκήτη της μονής Αγίου Παύλου στο Βατοπέδι και συγκροτεί το νέο κοινόβιο ο γέρων Ιωσήφ και η συνοδεία του, που αποτελείται κυρίως από Κύπριους.
Ο γ. Ιωσήφ είναι σπουδαία προσωπικότητα στο Αγιον Όρος. Είναι όμως απλός καλόγερος και δεν μπορεί να γίνει ηγούμενος, ο οποίος πρέπει οπωσδήποτε να είναι και ιερέας. Έτσι, την ηγουμενία αναλαμβάνει ο Κύπριος ιερομόναχος Εφραίμ. Φυσικά ο πνευματικός πατέρας του κοινοβίου παραμένει ο γ. Ιωσήφ.
Φαίνεται ότι στην εξέλιξη αυτή έπαιξε σημαντικό ρόλο ο (τότε πατριαρχικός έξαρχος) Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος.
Στο πρώτο, ύστερα από εκατοντάδες χρόνια, βατοπεδινό κοινόβιο προσήλθαν κι άλλοι μοναχοί. Σήμερα η αδελφότητα ξεπερνάει τα 40 άτομα. Κι αποτελεί την ψυχή του κυπριακού ελληνισμού. Εκατοντάδες Κύπριοι το επισκέπτονται όλο τον χρόνο. Το Βατοπέδι μέσα σε λίγους μήνες ξαναζωντάνεψε. Η υποδοχή και η φιλοξενία των επισκεπτών είναι πιο ζεστή και πιο εγκάρδια από κάθε άλλο κοινόβιο. Και φυσικά διατηρεί την αρχοντική βατοπεδινή παράδοση. Αλλά το σημαντικότερο είναι η προσπάθεια για την ανασυγκρότηση του μοναστηριού.
Η πρώτη επιχείρηση αφιερώθηκε στις κρύπτες...


Οι χαμένες εικόνες


Σε κρύπτες, υπόγεια, αποθήκες και απίθανες γωνιές βρέθηκαν δεκάδες βυζαντινές και μεταβυζαντινές εικόνες, που ήταν αραδιασμένες σε ντάνες και τις κατέστρεφαν η υγρασία και το σκουλήκι του ξύλου. Τώρα είναι συγκεντρωμένες σε μια μεγάλη αίθουσα κάτω από το αρχονταρίκι και περιμένουν τους επιστήμονες να τις αναγνωρίσουν και να τις συντηρήσουν.
Σε άλλες κρύπτες βρέθηκαν χιλιάδες βιβλία. Δυστυχώς πολλά είχαν γίνει τροφή των ποντικιών. Ολόκληροι όροφοι είχαν εγκαταλειφθεί στην υγρασία και στα ποντίκια. Ανάμεσά τους παρεκκλήσια και σχολικές αίθουσες. Φυσικά και για το τεράστιο συγκρότημα του Βατοπεδίου δεν υπάρχει κτιριακή αποτύπωση. Μέσα από θρύλους και σκόρπιες πληροφορίες αναζητούνται τώρα οι μυστικές έξοδοι διαφυγής από το μοναστήρι, που κανένας δεν ξέρει τι μπορεί να κρύβουν.
Η μετατροπή του Βατοπεδίου σε κοινόβιο έσωσε το ιστορικό μοναστήρι από την διάλυση και την καταστροφή. Δεν συμβαίνει όμως το ίδιο με άλλα φτωχά μοναστήρια. Το ελληνικό κράτος αδιαφορεί. Κι έτσι άλλοι ηγούμενοι μεταβάλλονται σε... «μάνατζερ». Κι άλλοι σε... πρωτομάστορες...

Δεν υπάρχουν σχόλια: