Δευτέρα, 28 Μαΐου 2007

Αναζητώντας το Άκτιστον Φως [6]

Έρευνα «Η επανάσταση των κοινοβίων»
Δημοσιεύθηκε στην Ελευθεροτυπία τον Αύγουστο του 1992

Το πρώτο κοινόβιο
Το «τέλος της ιστορίας»
«Θείες εμπειρίες»
«Η θέα του Θεού»
Κάτι σαν κομμούνα
Οι «Άνω Δυνάμεις»


Απ' όπου κι αν αντικρίσεις τη μονή Σταυρονικήτα το θέαμα είναι εντυπωσιακό. Το συμπαγές κτίριο με την φρουριακή μορφή και το πύργο του συντηρεί μιαν εικόνα της μεσαιωνικής εποχής. Δίπλα στο υδραγωγείο με τις καμάρες ένας πορτοκαλεώνας αργοσαλεύει από τον μπάτη. Στ' ανατολικά το Αιγαίο χτυπάει συνεχώς τους βράχους, άλλοτε με σιγανά μουρμουρητά κι άλλοτε με δυνατά μουγκρίσματα. Και κατά το νοτιά ξαπλώνονται νωχελικά ο κήπος και το περιβόλι.
Δυο Άγγλοι, πράκτορες του περιβόητου αρχαιοκάπηλου λόρδου Έλγιν, ο ιερέας Καρλάϊλ και ο καθηγητής Χαντ, έφθασαν το 1801 στο Αγιον Όρος με σκοπό ν' αγοράσουν ή να κλέψουν χειρόγραφα. Στην Σταυρονικήτα η ατμόσφαιρα τους έκανε να ξεχάσουν την αποστολή τους. Και γράφουν συνεπαρμένοι ότι οι κήποι του μοναστηριού ήταν σωστό κλουβί αηδονιών.
Μεταφέροντας και μια παράδοση, που υπήρχε τότε στη μονή, για το πως χτίστηκε το υδραγωγείο της, γράφουν:
«Κάμποσοι μοναχοί συγκεντρώθηκαν, όπως λένε, κάποτε στο παλάτι του βοεβόδα της Βλαχίας. Καθένας καμάρωνε για τα φημισμένα προϊόντα του μοναστηριού του, ο ένας για την σοφία, ο άλλος για το κρασί. Όταν ήρθε η σειρά του καλόγερου από του Σταυρονικήτα είπε πως το καύχημα του μοναστηριού ήταν τα πράσα, ζύγιαζε 500 δράμια το ένα. Ο βοεβόδας δεν το πίστεψε. Στέλνει ο δικός μας αμέσως ένα ταχυδρόμο και φέρνει τα μεγαλύτερα πράσα του κήπου. Τα είδε ο βοεβόδας και θαύμασε. Και να ξέρεις, του λένε οι άλλοι καλόγεροι, είναι ξερικά πράσα γιατί το μοναστήρι δεν έχει νερό. Σκέψου τι θεριά θα γίνονταν αν ποτίζονταν κιόλας. Ο βοεβόδας είπε πως θα φέρει νερό στο μοναστήρι. Και κράτησε τον λόγο του. Έδωσε χρήματα κι έγινε ένα μεγάλο υδραγωγείο».


Το πρώτο κοινόβιο


Ανεξάρτητα από την αλήθεια της ιστορίας, γεγονός είναι ότι το υδραγωγείο χτίστηκε τον 17ο αιώνα από τον Έλληνα ηγεμόνα της Βλαχίας Σ. Καντακουζηνό. Σήμερα η μονή Σταυρονικήτα είναι ονομαστή. Όχι για τα... πράσα της. Αλλά για τον πρωτοπόρο ρόλο που έπαιξε στην «επανάσταση των κοινοβίων».
Το μοναστήρι αυτό ήταν σχεδόν πάντοτε μεταξύ φθοράς και αφθαρσίας. Το νεότερο και μικρότερο μοναστήρι του Αγίου Όρους, με οικονομικά προβλήματα και χρέη. Στις αρχές του αιώνα μας ήταν χρεωμένο σε Εβραίους τοκογλύφους της Θεσσαλονίκης και παρά λίγο να πουληθεί σε Ρώσους. Τελικά παρέμεινε στους Έλληνες και το 1903 είχε 38 μοναχούς.
Το 1961 είχαν απομείνει 9 μοναχοί και το 1968 μόλις 3 γέροντες. Το μοναστήρι πήγαινε για κλείσιμο. Το 1968 ιδρύθηκε εδώ το πρώτο κοινόβιο της νεώτερης εποχής με ηγούμενο τον αρχιμανδρίτη Γεώργιο (Γοντικάκη), θεολόγο και διδάκτορα της Σορβόννης. Σε λίγα χρόνια οι μοναχοί ξεπέρασαν τους 40.
Σήμερα ηγουμενεύει ο π. Τύχων, επίσης θεολόγος, ένας ήρεμος, ταπεινός και ευγενικός άνθρωπος. Μ' ένα πάθος: Πως θα σώσει το μοναστήρι από το ρήγμα που υπονομεύει τα θεμέλιά του.
Από το μοναστήρι των αηδονιών και των... πράσων ξεκίνησε λοιπόν η κίνηση που δημιούργησε την πνευματική, ηθική και πληθυσμιακή αναγέννηση στο Αγιον Όρος. Αλλά πως ήταν ο κόσμος και η κοινωνία την εποχή που η «επανάσταση των κοινοβίων» άρχισε το 1968 να προχωρεί με γοργά βήματα;


Το «τέλος της ιστορίας»


Θυμάστε το 1968;
  • Στην Ελλάδα η πολύχρονη πολιτική κρίση είχε οδηγήσει στην δικτατορία των συνταγματαρχών, που πέρναγε τις πιο σκληρές ώρες της. Το ΚΚΕ είχε μόλις διασπαστεί. Η οικονομική ανάπτυξη που είχε αρχίσει στην δεκαετία του '50 βρισκόταν σε ύφεση. Κι η ελληνική νεολαία ήταν αποκομμένη από τον κόσμο, χωρίς πληροφόρηση, πρότυπα και στόχους.
  • Στην Δύση η αμφισβήτηση του καπιταλισμού δημιουργούσε κινήματα και εξεγέρσεις. Το αντιπολεμικό κίνημα ενάντια στον πόλεμο του Βιετνάμ. Τα παιδιά των λουλουδιών και το κίνημα των χίπις. Οι «Φράουλες και αίμα» των αμερικανών φοιτητών στο Μπέρκλεϊ. Και η μεγάλη εξέγερση του Μάη στο Παρίσι, που παρά λίγο ν' αλλάξει τον κόσμο αλλά τελικά κατέληξε στην ισχυροποίηση του συστήματος.
  • Στην Ανατολική Ευρώπη ο σταλινισμός στραγγάλιζε την «Άνοιξη της Πράγας». Αλλά δεν μπορούσε να κρύψει και τις αδυναμίες του «υπαρκτού σοσιαλισμού».
Τι θ' ακολουθήσει στα επόμενα χρόνια;
  • Οι πετρελαϊκές κρίσεις, που θα καταρρίψουν τον μεταπολεμικό μύθο της συνεχούς οικονομικής ανάπτυξης και θα υπονομεύσουν την "κοινωνία της αφθονίας".
  • Η «επανάσταση των ψύλλων» και η πληροφορική, που θ' αλλάξουν ριζικά τις κοινωνίες αλλά και θα δημιουργήσουν κρίση σε πολλά επαγγέλματα και στην αγορά εργασίας.
  • Η οικολογική κρίση που θα κατεβάσει το επίπεδο ζωής και θα δημιουργήσει σοβαρές ανησυχίες και ανασφάλειες στους ανθρώπους για το μέλλον του πλανήτη.
  • Η κατάρρευση του «υπαρκτού σοσιαλισμού», που θα οδηγήσει στην αποσύνθεση του σοβιετικού μπλοκ και στην πολιτική ομοιομορφία, από την οποία απουσιάζουν η πάλη των ιδεών, τα κοινωνικά οράματα, οι εναλλακτικές προτάσεις και οι μεγάλοι στόχοι.
Όλος ο πλανήτης θα γίνει μία στάνη, μ' έναν τσέλιγκα και με λίγους τσοπάνους... «Νέα τάξη πραγμάτων»...
Ένας από τους τσοπάνους, ο θεωρητικός του νεοφιλελευθερισμού Φράνσις Φουκουγιάμα, θα γράψει ότι αυτό ήταν «το τέλος της ιστορίας», εξηγώντας ότι η πάλη ανάμεσα στον καπιταλισμό και τον σοσιαλισμό έχει λήξει. Οι άνθρωποι μπορούν ν' ανταγωνίζονται ελεύθερα ποιος θα φάει τον άλλον. Οι σοσιαλιστικές ιδέες έχασαν.
Κι όμως...


Η αρχή της ιστορίας
Μονή Σταυρονικήτα. Το μοναστήρι των αηδονιών. Από 'δω άρχισε η «επανάσταση των κοινοβίων». Και κατάφερε να οργανώσει μικρές, συγκροτημένες ομάδες με κοινή ζωή και κοινούς στόχους. Με αλληλεγγύη, αγάπη και συμπαράσταση μεταξύ των μελών της. Με αγωνιστικό πνεύμα.
Κάτι σαν σοσιαλιστικές κοινωνίες. Αυτό το «κάτι» έθελξε ένα μέρος της αριστερής διανόησης, που δημιούργησε δεσμούς με τ' αγιορείτικα κοινόβια και συνέβαλε στην σχηματοποίηση της κίνησης των «νεοορθόξων». Όπως και να το κάνουμε, τα αγιορείτικα κοινόβια αναβιώνουν σήμερα μια μορφή «αρχαίου κομμουνισμού».
«Νέα τάξη πραγμάτων»... Στο Αγιον Όρος δεν θα φτάσει ποτέ. Εκεί τα κοινόβια πιστεύουν στην αρχαία τάξη πραγμάτων. Και στόχος τους είναι η αρχή της ιστορίας. Ο ίδιος ο Θεός! Αυτόν αναζητούν 1.800 άνθρωποι από 1.800 διαφορετικούς δρόμους.
Η επιτυχία της «επανάστασης των κοινοβίων» επανέφερε στο προσκήνιο πανάρχαια ερωτήματα, αρχαίες φιλοσοφίες, παλαιούς τρόπους ζωής. Μέθοδος; H πίστη! Ο σκοπός! Το όραμα!
Έχει σημασία τι πιστεύουμε; Ποιος είναι ο σκοπός; Προσέξτε την φράση μιας φυσιογνωμίας της «επανάστασης των κοινοβίων»: «Ένας Θεός που δεν θεώνει τον άνθρωπο, είναι αδιάφορο για τον άνθρωπο, εάν υπάρχει ή όχι». Αντικαταστήστε την λέξη «Θεός» και τα παράγωγα της. Και τα συμπεράσματα δικά σας...
Τα κοινόβια της εποχής μας γεννήθηκαν και μεγάλωσαν σε συνθήκες γενικής κρίσης. Σε μία ελληνική κοινωνία χωρίς πίστη, αλληλεγγύη, οράματα, στόχους και πρότυπα που θα εμπνεύσουν, θα ενώσουν και θα κινητοποιήσουν τα μέλη της. Σήμερα, όπως και χθες, δεν ξέρουμε που πηγαίνουμε.
Ίσως δεν είναι τυχαίο ότι όσο το μεγαλύτερο τμήμα της κοινωνίας μας είχε στόχους, όσο στηριζόταν στην αλληλεγγύη και όσο δεν της έλειπε το αγωνιστικό πνεύμα, το Αγιον Όρος περνούσε μια βαθιά κρίση που οδηγούσε στην διάλυση. Η μεγάλη επιτυχία της «επανάστασης των κοινοβίων» είναι μια εκδήλωση της γενικής κρίσης που βιώνουμε. Όχι μόνο εμείς στην Ελλάδα. Αλλά και Γάλλοι, Γερμανοί, Κύπριοι ή Ελληνοαυστραλοί που πλημμύρισαν τ' αγιορείτικα κοινόβια αναζητώντας πίστης στόχους και θείες εμπειρίες...


«Θείες εμπειρίες»
Την ίδια εποχή που οι κυνηγοί χειρογράφων του λόρδου Ελγιν έγραφαν για τα αηδόνια και τα πράσα της μονής Σταυρονικήτα, ένας άλλος Άγγλος περιηγητής, ο Ληκ, μελετούσε το 1806 τους λόγους που οι Έλληνες πάνε να καλογερέψουν στο Αγιον Όρος. Κι ανάμεσα στ' άλλα, γράφει:
«Πρόκειται για άντρες στην κάμψη της ηλικίας τους που εγκαταλείπουν τα εγκόσμια από ευλάβεια και τις περισσότερες φορές από ανάγκη: για να εκμετρήσουν τον υπόλοιπο βίο τους με κάποια ασφάλεια, μακριά από τον τουρκικό δεσποτισμό.. Είναι κυρίως άτομα που αναζητούν πόρους ζωής κι ανήκουν στην κατώτερη τάξη. Πολλοί είναι φυγόδικοι για κάποιο έγκλημα...»
Σήμερα, οι περισσότεροι στα κοινόβια είναι νέοι, μορφωμένοι, επιστήμονες και, στις περισσότερες περιπτώσεις, χωρίς οικονομικό πρόβλημα. Γιατί καλογέρεψαν; Σε περιόδους συνεχών ζυμώσεων, αλλεπάλληλων αλλαγών, αιφνιδιαστικών γεγονότων και γενικής κρίσης πολλά άτομα νοιώθουν ότι δεν καλύπτονται από την γενική κατεύθυνση των πραγμάτων. Το εγώ τους επαναστατεί... Χρειάζονται έναν λόγο ύπαρξης... Θέλουν στόχους... Αναζητούν μία κοινωνία που να εμπνέει για να ενωθούν μαζί της... «Ψάχνονται»...
Μερικοί έψαξαν και βρήκαν τα κοινόβια του Αγίου Όρους. Εντάχθηκαν σε μία ομάδα. Κι ανακάλυψαν έναν στόχο: Να δουν το «Άκτιστον Φως». Να ανακαλύψουν τον Θεό. Και να νικήσουν τον θάνατο...
Να τι λέει σχετικά μία από τις φυσιογνωμίες του Αγίου Όρους, ο καθηγούμενος του κοινοβίου της μονής Γρηγορίου π. Γεώργιος:
«Πολλοί νέοι κουρασμένοι από τον υλισμό και ιδεαλισμό ζητούν μυστικές εμπειρίες είτε σε μυστικισμούς ανατολικών θρησκειών είτε στους τεχνητούς παραδείσους των ναρκωτικών, που μετά γίνονται κόλαση.
«Νομίζουν ότι η Ορθοδοξία είναι μόνο τελετές και δημόσιες εκδηλώσεις. Αγνοούν την μυστική και νηπτική Φιλοκαλική Παράδοση της νοεράς καρδιακής προσευχής, που χαρίζει στον πιστό θείες εμπειρίες. Μακάριοι οι καθαροί τη καρδία ότι αυτοί τον Θεόν όψονται.
«Στο Αγιον Όρος παραδίδεται μέχρι σήμερα ο τρόπος ανακαλύψεως της καρδίας ως κέντρου της υπάρξεως, καθάρσεως της από τα πάθη, στροφής του νου στην καρδία, ενώσεως νου και καρδίας με τον Χριστό, για να ακολουθήσει έπειτα η θέα του Θεού».


«Η θέα του Θεού»


Το Αγιον Όρος βιώνει έναν και μοναδικό στόχο: Την ανακάλυψη του Θεού. Και την ένωση με τον Θεό. Την εμπειρία του Θεού μέσα από την θέαση του Άκτιστου Φωτός. Με μια φράση: Την θεοποίηση του ανθρώπου με την Χάρη του Θεού.
Πρόκειται για ό,τι πιο εγωιστικό μπορεί να σκεφτεί ή να επιδιώξει ένας άνθρωπος. Και, που κατά παράδοξο τρόπο, πρέπει να επιτευχθεί μέσα από την πλήρη εξαφάνιση του εγώ του μοναχού. Για να αξιωθεί να δει το Άκτιστον Φως ο μοναχός πρέπει να μεταβληθεί στο απόλυτο «τίποτα».
Σε μιαν εποχή σαν την δική μας, που κυριαρχεί ο ορθολογισμός, αυτή η μεταφυσική πίστη μοιάζει με παραμύθι. Αλλά το θέμα δεν είναι τωρινό. Πρωτομπήκε στον 14ο αιώνα, όταν η Δύση άρχιζε να χτίζει το ιδεολογικό οικοδόμημα του ορθολογισμού με θεμέλια ένα τμήμα της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας.
Ένας Έλληνας ουνίτης μοναχός από την Καλαβρία, ο Βαρλαάμ, ισχυρίστηκε ότι η πίστη για το «Ακτιστον Φως» είναι παραμύθι. Πως θα δει κάποιο το Φως; Με τα μάτια. Μα τότε θα ήταν «κτίσμα», «φάσμα», μέρος της φύσης. Το Θείο δεν μπορεί να ιδωθεί με τις αισθήσεις, με τα μάτια. Οι μοναχοί δεν θα μπορέσουν να δουν ποτέ το Ακτιστον Φως. Και ποτέ δεν θ' ανακαλύψουν τον Θεό.
Οι λογικές (αριστοτελικές, ας πούμε) αντιρρήσεις του Βαρλαάμ ξεσήκωσαν σάλο στο θεοκρατικό Βυζάντιο. Και συζητήθηκαν σε έκτακτη σύνοδο, που έγινε στις 11 Ιουλίου 1341 μέσα στην Αγία Σοφία. Την (πλατωνική, ας πούμε) απάντηση έδωσε ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς. Ο μοναχός ενώνεται όχι με την ουσία του Θεού αλλά με την ενέργεια και την Χάρη Του. Στην σύνοδο αυτή και σ' άλλες συνόδους αργότερα έγιναν δεκτές οι απόψεις του Παλαμά και αποτελούν από τότε μέρος της διδασκαλίας της Ορθοδοξίας.
Με τη ψυχή και το νου, σε υπέρβαση της ανθρώπινης φύσης, σε έκσταση μπορεί να δει ο μοναχός το Ακτιστον Φως που είδαν και οι Απόστολοι κατά την Μεταμόρφωση του Χριστού. Κι έτσι «ημπορεί να λάβει εμπειρία του Θεού, ημπορεί να ενωθεί με τον Θεό, να γίνει Θεός κατά Χάριν», σημειώνει ο ηγούμενος Γεώργιος.
Κι είναι αυτός που τονίζει: «Ένας Θεός που δεν θεώνει τον άνθρωπο, είναι αδιάφορο για τον άνθρωπο, εάν υπάρχει ή όχι».
Για να αξιωθεί την ένωση με τον Θεό ο μοναχός πρέπει να καθαρθεί από τα πάθη του. Πρέπει να απαρνηθεί την ανθρώπινη φύση του και να δεχτεί εφ' όρου ζωής την παρθενία. Οφείλει να εξαφανίσει το εγώ του και να ακολουθήσει εφ' όρου ζωής πλήρη υπακοή. Πρέπει να σκοτώσει τις φιλοδοξίες, τα σχέδια και την αντιπαλότητα και να διατηρήσει εφ' όρου ζωής την ακτημοσύνη του.
Πίστη και δόγμα. Υπακοή και ακτημοσύνη. Ισότητα και εργασία. Πειθαρχία και προσευχή. Ασκητισμός και μυστική λατρεία. Τα αγιορείτικα κοινόβια είναι μία μορφή αρχαίου κομμουνισμού που επιζεί μέχρι την εποχή μας.


Κάτι σαν κομμούνα
Κοινόβιο. Κάτι σαν αυτόνομη κομμούνα. Τα πάντα είναι κοινά. Ίδια δικαιώματα και ίδιες υποχρεώσεις για όλους. Ο ηγούμενος εκλέγεται εφ' όρου ζωής κι έχει απόλυτη εξουσία. Πρόκειται φυσικά για ισχυρή προσωπικότητα. Τον βοηθάνε και στην πράξη περιορίζουν την εξουσία του το συμβούλιο και η γεροντία. Αν δεν ανταποκριθεί στα καθήκοντά του, το κοινόβιο είναι δυνατό να τον καταργήσει.
Κάθε χρόνο γίνεται η κατανομή καθηκόντων (διακονήματα) για τους μοναχούς. Στα παραδοσιακά διακονήματα (αρχοντάρης, τυπικάρης κλπ) η εξέλιξη των πραγμάτων έχει προσθέσει νέες ασχολίες: οδήγηση αυτοκινήτου και τρακτέρ, χειρισμός υπολογιστών, φωτογραφήσεις, μελέτη και επίβλεψη έργων και επισκευών...
Κανένα μοναχός δεν αμείβεται. Όλες οι ανάγκες του καλύπτονται από το κοινόβιο. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να γίνουν αυξημένες προβλέψεις όλων των αναγκών για όλους τους μοναχούς. Η κοινοβιακή ζωή έχει αυξημένο κόστος. Και δείχνει γιατί σε περιόδους οικονομικής κρίσης διαλύθηκαν τα κοινόβια και τα μοναστήρια έγιναν ιδιόρρυθμα.
Τα κοινόβια του Αγίου Όρους συνεχίζουν την παράδοση της πρωτοχριστιανικής κοινοβιακής ζωής. Είναι ανοιχτά σ' όλους τους πιστούς, οι οποίοι μπορούν να συμμετάσχουν σ' όλες δραστηριότητες. Βεβαίως λίγοι επισκέπτες μπορούν να καταλάβουν και ελάχιστοι μπορούν να βιώσουν τους μυστηριακούς κώδικες και τα απόκρυφα μηνύματα του τυπικού και των τελετών. Αυτό που έχει σημασία είναι ότι όλοι οι επισκέπτες θα νοιώσουν σχεδόν αμέσως ότι ανήκουν στην ομάδα, που είναι έτοιμη να τους εξυπηρετήσει σε ό,τι θελήσουν με αγάπη και, κυρίως, με διακριτικότητα. Κανείς δεν ρωτάει. Κι αν το φέρει κάποια συζήτηση κανείς δεν απαιτεί απάντηση. 
Οι «Άνω Δυνάμεις»


«Η κοινοβιακή ζωή της Μονής μιμείται την αέναον λατρευτικήν σύναξιν, κατά το πρότυπον της αϊδίου δοξολογία των αγγέλων», τονίζει ο ηγούμενος της Σιμωνόπετρας π. Αιμιλιανός. «Κάθε εκδήλωσις του Κοινοβίου δεν έχει χαρακτήρα κοινόν, αλλά και λατρευτικόν, υποτυπούσα το μυστήριον της Εκκλησίας».
Δεν επιτρέπεται η είσοδος στο ναό στους πιστούς ξένου δόγματος (καθολικούς, προτεστάντες κ.α.), οι οποίοι μπορούν να ακούσουν την λειτουργία από την λιτή (προθάλαμο) του ναού. Κανείς φυσικά δεν ελέγχει το δόγμα (και την πίστη) του καθενός. Το κέντρο της μυστηριακής λατρείας (ολόκληρος ο κόσμος για το κοινόβιο) είναι ο ναός, που ονομάζεται «καθολικό» και βρίσκεται στο κέντρο του κτιριακού συγκροτήματος. Οι κορυφαίες εκδηλώσεις γίνονται στην διάρκεια της νύχτας, όταν, όπως λέει ο ηγούμενος Αιμιλιανός «αι καρδίαι σκιρτούν ευτόνως και εντόνως, συμμετέχουσαι εις την συγκλονιστικήν ρωμαλεότητα των άνω Δυνάμεων».
Η παρακολούθηση των λειτουργιών στ' αγιορείτικα μοναστήρια είναι μία ανεπανάληπτη εμπειρία για τον καθένα. Το μοναδικό φως προέρχεται από τα κεριά και δημιουργεί μιαν απόκοσμη ατμόσφαιρα. Οι φωνές των ψαλτών τρυπάνε το ημίφως. Το θυμίαμα ευφραίνει και ζαλίζει. Και οι μισοφωτισμένες εικόνες των αγίων μπερδεύονται με τα πρόσωπα των μοναχών.
Η εστίαση είναι κοινή και η αίθουσα της τράπεζας βρίσκεται απέναντι από την είσοδο του καθολικού. Στην διάρκεια του γεύματος ένας μοναχός διαβάζει αποσπάσματα διδακτικά, συνήθως από βίους αγίων. Όλ’ αυτά αποβλέπουν στην συνέχεια της πνευματικής και λατρευτικής ζωής του κοινοβίου.
Το κοινόβιο είναι συμπαγές, κλειστό, απόκοσμο, μυστηριακό και εσωστρεφές. Χαρίζει στα μέλη του την σιγουριά, την ασφάλεια και την αλληλοβοήθεια της ομάδας. Απαιτεί υπακοή και αυτοπειθαρχία. Προσφέρει πνευματική καθοδήγηση και ψυχική συμπαράσταση. Έχει κούραση και σκληρή δουλειά. Και σε μερικές εκφάνσεις του ίσως να μοιάζει με τον ιερό λόχο των αρχαίων Θηβαίων.
Το αγιορείτικο κοινόβιο δεν επιζητεί να σώσει τον κόσμο. Δεν επιδίδεται σε προσηλυτισμό. Δεν έχει ιεραποστολική δράση. Αυτά ανήκουν στον ορθολογισμό και στην επιθετικότητα των καθολικών ταγμάτων. Το ορθόδοξο κοινόβιο ενδιαφέρεται αποκλειστικά για τα εκλεκτά του μέλη. Για την «θεοποίησή» τους.
Θυμηθείτε: «Ένας Θεός που δεν θεώνει τον άνθρωπο, είναι αδιάφορο για τον άνθρωπο, εάν υπάρχει ή όχι».
Έχετε ξανακούσει να μιλάνε για τον Θεό και στην ουσία να δοξολογούν τον άνθρωπο;
Αγιον Όρος 1992. Τα πράγματα δεν είναι όπως πριν 20 χρόνια. Η «επανάσταση των κοινοβίων» τ' άλλαξε ριζικά.
Σήμερα 1.800 άνθρωποι αναζητούν με 1.800 διαφορετικούς τρόπους το Άκτιστον Φως που θα τους χαρίσει την αιωνιότητα.
Θεολόγοι, δικηγόροι, κομπιουτεράδες, μορφωμένοι, αμόρφωτοι, πρώην αναρχικοί, προφήτες, καλλιτέχνες, Έλληνες, Γάλλοι, Νορμανδοί, θρησκόληπτοι, «παιγμένοι»...
Όλοι αυτοί ζούνε μία στερημένη ζωή αναζητώντας την αρχή της ιστορίας. Τις «Άνω Δυνάμεις». Το απόλυτο. Τον ίδιο τον Θεό.
Αναζητάνε το Ακτιστον Φως... Την ένωση με τον Θεό... Τη νίκη του θανάτου...


ΤΕΛΟΣ

Πάμε γι' άλλες πολιτείες... [5]


Έρευνα «Η επανάσταση των κοινοβίων»
Δημοσιεύθηκε στην Ελευθεροτυπία τον Αύγουστο του 1992
Ο αναρχικός
Ο Νορμανδός
Ο Αυστραλός
Ο προφήτης
Ο ζωγράφος
Η αρχαία σοφία
Ο τρισδιάστατος χρόνος


Τον Δεκέμβριο του 1986 επισκέφτηκε το Αγιον Όρος ο διευθυντής της «Αυγής» Σοφιανός Χρυσοστομίδης. Ήταν προσκεκλημένος του Τμήματος Ποιμαντικής της Θεολογικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου για μια τριήμερη επίσκεψη στις μονές Ξενοφώντος, Διονυσίου και Αγίου Παύλου. Είναι γνωστό, ότι ένα τμήμα της ελληνικής Αριστεράς, στην προσπάθεια να ξεπεράσει την γενική ιδεολογική του κρίση, προσπάθησε ν' αντλήσει πρότυπα από την λειτουργία των αγιορείτικων κοινοβίων.


Τελικά, η επίδραση του Αγίου Όρους ήταν τόσο μεγάλη, ώστε πολλοί αριστεροί διανοούμενοι να προσχωρήσουν στην Ορθοδοξία. Η κίνηση των «νεοορθοδόξων» άρχισε να διαμορφώνεται από την δεκαετία του '70.


Ο Σοφιανός Χρυσοστομίδης, παλαίμαχος αριστερός και δημοσιογράφος, δεν θέλησε να αποδεχθεί την σημαντική επίδραση που είχε η πνευματικότητα και η μεταφυσική των αγιορείτικων κοινοβίων σε πολλούς αριστερούς διανοούμενους, ακόμα και αναρχικούς. Στο ρεπορτάζ, που δημοσίευσε στην Αυγή (14-12-86) σημειώνει:


«Μια ορισμένη μονή, μάλιστα, διατηρεί - όπως λέγεται - ιδιαίτερες σχέσεις με αναρχικούς νέους, που ομνύουν μεν στον Μπακούνιν, πλην... Διερωτώμαι πόσοι από τους νέους μοναχούς διάβασαν ποτέ ένα οποιοδήποτε κείμενο του πατέρα του αναρχικού κινήματος... Τι είδους διάλογο, άραγε, θα μπορούσαν να έχουν τα «Εξάρχεια» -ας πούμε- με τους αγιορείτες καλόγερους»;


Κι όμως...




Ο αναρχικός


Με τον πατέρα Καλλίνικο είχαμε κάτι κοινό. Τελειώσαμε το ίδιο γυμνάσιο. Στο Αγιον Όρος έχεις ώρα για άπειρες συζητήσεις και γνωριμίες και κάτι τέτοια μαθαίνονται εύκολα. «Να ο πατριώτης σου», μας σύστησε ένας μοναχός. Δύσκολα μπορούσα να φανταστώ ότι το γυμνάσιό μου θα έβγαζε έναν καλόγερο. Αργότερα θα μάθαινα ότι υπήρχε κι άλλος. Ο αγιογράφος Σάββας που μένει σ' ένα κελί έξω από τις Καρυές.


Ο Καλλίνικος ενθουσιάστηκε με την γνωριμία κι άρχιζε να μου αραδιάζει ονόματα κοινών μας καθηγητών και τις πλάκες που έκανε η τάξη του. Αυτός με πληροφόρησε μάλιστα ότι ο περιβόητος μαθηματικός «Ζίγκος» είχε πεθάνει. «Καλά, πως βρέθηκες εδώ», τον ρώτησα, «το γυμνάσιο Νέας Ιωνίας δεν είχε ποτέ καλές σχέσεις με την εκκλησία».


«Ούτε εγώ είχα ποτέ», απάντησε ο Καλλίνικος. «Ήμουν άθεος. Μαθητής μπλέχτηκα με τα Εξάρχεια. Αναρχικός. Μπήκα και σε ομάδα. Μετά άρχισα να το ψάξιμο με τις ανατολικές θρησκείες. Ήρθα μια φορά στο Αγιον Όρος για επίσκεψη. Ξανάρθα. Μετά έμαθα ότι έγινε μοναχός ένας φίλος. Πήγα και τον βρήκα. Ξανάλθα πολλές φορές».


Κι έμεινε. Εδώ κι ένα χρόνο είναι καλόγερος σ' ένα από τα μεγάλα μοναστήρια της ανατολικής πλευράς. Από Κώστας έγινε Καλλίνικος. Η κουρά των μοναχών είναι κάτι σαν ξαναβάφτισμα. Ο μοναχός αλλάζει όνομα και διατηρεί μόνο το αρχικό γράμμα του κοσμικού του ονόματος. Ο φίλος του Κώστα (Καλλίνικου) από Σωτήρης έγινε Σάββας.


Ο αναρχικός Κώστας από τη Νέα Ιωνία είναι τώρα παρατραπεζάρης. Το διακόνημά του (η εργασία του) είναι να στρώνει και να ξεστρώνει την τράπεζα και να φροντίζει για την αποκομιδή των σκουπιδιών. Ο Μπακούνιν αντικαταστάθηκε από το «Κύριε Ελέησον». Η σφιγμένη γροθιά της διαδήλωσης από τις νυχτερινές μετάνοιες στο κελί. Διατηρεί όμως ακόμα μια διάθεση παιχνιδιού. Έχει εκπαιδεύσει τις γάτες του μοναστηριού να κάνουν... τούμπες. Αν δεν κάνουν μια πλήρη περιστροφή οι γάτες, δεν έχουν φαΐ.


«Καλλίνικος» βέβαια είναι ένα όνομα που χρησιμοποιώ συμβατικά, αφού η ησυχία του πρώην αναρχικού καλόγερου πρέπει να προστατευθεί. Γι' αυτό και δεν αναφέρω το μοναστήρι που ησυχάζει. Αλλά πόσες μονές έχουν γάτες...


Και το μοναστήρι που δέχεται αναρχικούς υπάρχει. Μόνο που δέχεται επίσης και Νορμανδούς που θέλουν να γίνουν μοναχοί...




Ο Νορμανδός


Τον πρωτοσυνάντησαμε στο Βατοπέδι. Ξανθός, με μπλε μάτια, πλούσια γενειάδα και ένα κομποσχοίνι στο χέρι. Γνώριζε και στην παραμικρή λεπτομέρεια το τυπικό του εσπερινού και έκανε όσες (και είναι πολλές, ε...) μετάνοιες απαιτούσε η περίσταση.


Τον ξαναείδαμε σε κάποιο από τα «μοναστήρια των βράχων», στην άλλη πλευρά του Αθω. Συνόδευε έναν γέροντα μοναχό που είχε βγει βόλτα να λιαστεί. Ήταν ο πνευματικός του, όπως μας είπε αργότερα.


Ο τύπος είναι Γάλλος. Για την ακρίβεια Νορμανδός. Βρέθηκε από τύχη στο Αγιον Όρος. Και κόλλησε. Εγκατάλειψε την Γαλλία. Εγκαταστάθηκε στην Ελλάδα. Βαπτίστηκε ορθόδοξος. Κι από «Τιερί» ονομάστηκε «Γρηγόρης». Για να ζήσει, δουλεύει... χασάπης στα σούπερ μάρκετ «Βασιλόπουλος». Τώρα νοιώθει έτοιμος για να γίνει μοναχός.


Ο Γρηγόρης - Τιερί δεν έχει αποφασίσει σε ποιο μοναστήρι θ' αλλάξει όνομα για δεύτερη φορά. «Την ψάχνει»… Όπως «την ψάχνουν» και πολλοί άλλοι που περιφέρονται στο Αγιον Όρος κι ένα έμπειρο μάτι τους σταμπάρει αμέσως. Ανάμεσά τους είναι και ο αγροτικός γιατρός των Καρυών, που πρόσφατα τελείωσε την θητεία του και θέλει να καλογερέψει στη μονή Φιλοθέου αλλά διστάζει «γιατί το κοινόβιό της έχει πολύ αυστηρό τυπικό».


Ο Γρηγόρης από τη Νορμανδία δεν είναι ο μόνος αλλοδαπός στο Αγιον Όρος.


Πασίγνωστος αγιογράφος, ποιητής και λόγιος είναι ο Περουβιανός μοναχός Συμεών, εξαρτηματικός της μονής Σταυρονικήτα.


Ο βιβλιοθηκάριος της ίδιας μονής είναι Γάλλος με θεολογικές σπουδές στο Παρίσι.


Ο ρωμαιοκαθολικός Γάλλος μοναχός Πλασίντ Ντεσέϊγ της νορμανδικής μονής «Μπελ Φοντέν», βαφτίστηκε ορθόδοξος στην Σιμωνόπετρα και τώρα καθοδηγεί 3 ορθόδοξα μοναστήρια, μετόχια της Σιμωνόπετρας στη ρωμαιοκαθολική νότια Γαλλία.


Η μονή Γρηγορίου έχει μοναχούς από την Αφρική και ιεραποστολικούς δεσμούς με την μαύρη ήπειρο.




Ο Αυστραλός


Μονή Γρηγορίου. Ο αφρικανός μοναχός δεν θέλει να τον φωτογραφίσουμε. Χρειάζεται, λέει, η ευλογία (η άδεια) του ηγούμενου. Το περιστατικό γίνεται αφορμή να έρθει κοντά μας ένας ξερακιανός μοναχός, καμιά σαρανταριά χρόνων, με μια ασπρόμαυρη γενειάδα πραγματικό δάσος.


Μιλάει σπαστά ελληνικά. Παρασυρμένοι από το Νορμανδό Γρηγόρη τον περνάμε για Γάλλο. «Έλληνας είμαι, από την Αυστραλία», μας διορθώνει ο π. Παύλος.


Δεν είναι ο μόνος από τον Ελληνισμό της διασποράς. Υπάρχουν αρκετοί Ελληνοαυστραλοί και Ελληνοαμερικάνοι. Και πολύ περισσότεροι Κύπριοι. Οι περισσότεροι άφησαν την μονή του Κύκκου, «γιατί έχει γίνει ξενοδοχείο» αφού πολλές κυπριακές οικογένειες πάνε το καλοκαίρι να παραθερίσουν στο μοναστήρι. Οι Κύπριοι μοναχοί κυριαρχούν στο Βατοπέδι και το αγιορείτικο αυτό μοναστήρι έχει γίνει κέντρο του κυπριακού ελληνισμού.


«Καθηγητής αγγλικής φιλολογίας ήμουν», μας λέει ο π. Παύλος. «Ήλθα στην Αθήνα. Δεν είχα φίλους. Ένοιωθα μόνος. Ταξίδεψα πολλές φορές στο Αγιον Όρος μέχρι να αποφασίσω να ησυχάσω εδώ. Όταν πήρα την απόφαση πήγα στον γέροντα τον Παΐσιο. Κι αυτός μου είπε: Να πας στη μονή Γρηγορίου».




Ο προφήτης


Ο μοναχός Παΐσιος είναι ένας ζωντανός θρύλος στην αθωνική χερσόνησο. Δεν υπάρχει περίπτωση να επισκεφθεί κάποιος τον Αθω και να μην ακούσει γι' αυτόν.


«Για τον Παίσιο ήρθατε»; Αυτή είναι η σίγουρη ερώτηση που θα σας κάνουν στα δύο χάνια των Καρυών, αν σας δουν να κάθεστε παραπάνω από την μισή ώρα που απαιτείται για την παραλαβή του διαμονοτηρίου.


«Εσείς, πήγατε στον Παίσιο»; Άλλη μια ερώτηση που θα ακούσετε πολλές φορές από επισκέπτες, όπου κι αν βρεθείτε στο Αγιον Όρος.


Ο μοναχός Παίσιος ανήκει στην μονή Κουτλουμουσίου αλλά ζει, μαζί με τους υποτακτικούς του, σ' ένα κελί (σπίτι) στον δρόμο προς την Ιβήρων. Δεν δέχεται επισκέψεις. Οι επισκέπτες περιμένουν στην αυλή του κελιού και περιμένουν να βγει ο Παίσιος για να τους μιλήσει. Αν βγει...


Η φήμη του Παίσιου είναι μεγάλη. Άλλοι λένε ότι έχει προφητικές ικανότητες. Και φροντίζουν να ισχυροποιούν την φημολογία με προσωπικές τους εμπειρίες. Άλλοι ισχυρίζονται ότι τον έχουν δει να ίπταται μέσα στο κελί του. Κι άλλοι ότι μπορεί και θεραπεύει ασθενείς, χάρη στην πλήρη ταπείνωσή του και την προσευχή.


Σ' έναν χώρο όπου κυριαρχεί η θρησκευτική πίστη και οι μεταφυσικές αναζητήσεις οι μυθοπλασίες είναι συνηθισμένο φαινόμενο. Από την άλλη μεριά υπάρχει πάντοτε η γνωστή επιφύλαξη «άβυσσος η ψυχή του ανθρώπου». Όπως και να το κάνουμε, για τους επισκέπτες του (και είναι πολλοί) ο μοναχός Παίσιος είναι κάτι πάνω από τα συνηθισμένα. Κάτι σαν άγιος...




Ο ζωγράφος


Ο αρχιμανδρίτης Δαμασκηνός Ροδάκης είναι ο πιο γνωστός αγιογράφος του Αγίου Όρους. Ζει στις Καρυές σ' ένα διώροφο σπίτι τριγυρισμένο από κήπους γεμάτους ορτανσίες. Τα καλοκαίρια πηγαίνει στο παραθαλάσσιο σπίτι που έχει στην πλευρά του Αιγαίου και μοιράζει τον χρόνο του ανάμεσα στην ζωγραφική και στο ψάρεμα με την βάρκα του.


«Προέρχομαι από οικογένεια ζωγράφων της Χίου», μας λέει ο π. Δαμασκηνός. «Έχω σπουδάσει ζωγραφική στο Ντίσελντορφ της Γερμανίας με καθηγητή τον Μπέσιαν και ψηφιδωτό στην Ραβέννα της Ιταλίας. Ήμουν τοπιογράφος και στο Όρος ήρθα για να ζωγραφίσω. Κι έμεινα. Έχω 37 χρόνια».


Για τον ζωγράφο ήταν σχετικά εύκολο να κάνει βυζαντινή αγιογραφία. Απλώς χρειαζόταν να μάθει την τεχνική. Δεν ήταν όμως εύκολη η καλλιτεχνική έκφραση μέσα από τις καθιερωμένες φόρμες της αγιογραφίας.


«Παλιότερα στο Όρος κυριαρχούσε η ιταλική σχολή. Φαντάζεσθε τους αγγέλους με ροδομάγουλα και τους αγίους με κόκκινα χείλη; Οι Γερμανοί μας έδωσαν την κατεύθυνση να στραφούμε στην βυζαντινή αγιογραφία, στην ορθόδοξη παράδοση», συνεχίζει ο π. Δαμασκηνός. «Αλλά τα όρια της αγιογραφίας είναι δεδομένα. Δεν μπορώ να δω τον Άγιο Γεώργιο σ' ένα τοπίο διαφορετικό απ' αυτό που μας παρέδωσαν. Στην αγιογραφία δεν υπάρχει πειραματισμός. Απλώς αντιγράφουμε. Εγώ το θεωρώ κόπια».


Παράλληλα με την αγιογραφία, ο π. Δαμασκηνός άρχισε στο αγιορείτικο εργαστήρι του τους πειραματισμούς. Διαμόρφωσε μία δική του τεχνική, που ονομάζει «ρεζερβάζ τεκνίκ» και δίνει στα έργα του μία τρισδιάστατη αίσθηση. Έχει πουλήσει εκατοντάδες έργα (αγιογραφίες, ρεζερβάζ τεκνίκ, ακουαρέλες) σ' όλη την Ευρώπη. «Μόνο η Γερμανία έχει πάνω από 1.000 τεμάχια δικά μου». Έχει κάνει ατομικές εκθέσεις σε Παρίσι, Βερολίνο, Εσεν, Μπραουνσβάϊκ, Μπίλεφελντ και άλλες ευρωπαϊκές πόλεις. «Τώρα ετοιμάζω, πυρετωδώς μάλιστα, μία έκθεση στο Τορίνο η οποία θα μεταφερθεί και στην Ανδόρα. Είμαι πολύ γνωστός έξω και συνεχώς μου ζητάνε να εκθέσω. Φυσικά δεκάδες Έλληνες καλλιτέχνες, διανοούμενοι και φιλότεχνοι έχουν αγοράσει έργα μου».


Ο π. Δαμασκηνός δεν είναι ένας απλός αγιορείτης καλόγερος. Είναι ταυτόχρονα κι ένας ανήσυχος κοσμοπολίτης καλλιτέχνης. «Ταξιδεύω πολύ στην Ευρώπη. Μου αρέσει. Όχι μόνο για τις εκθέσεις μου. Θέλω να ενημερώνομαι για τις καλλιτεχνικές εξελίξεις», μας εξομολογείται δίπλα στις ορτανσίες του. Κάπου στην βιβλιοθήκη του εντοπίζουμε τους «Σατανικούς στίχους» του Ρουζντί. «Είχα την περιέργεια. Έγινε πολύς ντόρος για το βιβλίο αυτό και ήθελα να δω τι γράφει».


Αρχιμανδρίτης Δαμασκηνός Ροδάκης. Αγιορείτης καλόγερος, αγιογράφος, διανοούμενος. Αλλά και ψαράς και κηπουρός. Ένας διάσημος κοσμοπολίτης ζωγράφος...


Κοσμοπολίτες καλλιτέχνες. Προφήτες. Αναρχικοί. Νορμανδοί. Ελληνοαυστραλοί. Γιατροί. Θεολόγοι...


Αλλά και φανατικοί ζηλωτές στη μονή Εσφιγμένου με σηκωμένα πανό «Ορθοδοξία ή Θάνατος». Και «γνήσιοι ορθόδοξοι»... Και θρησκόληπτοι.. Και «παιγμένοι... Τι τους συνδέει όλους αυτούς στο Αγιον Όρος του 1992;




Η αρχαία σοφία


Το άβατο του Αγίου Όρους παραβιάστηκε για τελευταία φορά στις 8 Αυγούστου 1989. Δυο γερμανίδες τουρίστριες βγήκαν με σκάφος στον αρσανά (λιμάνι) της Σιμωνόπετρας κι έκαναν ολόγυμνες ηλιοθεραπεία. Τις είδαν οι καλόγεροι με κιάλια και ειδοποίησαν το λιμεναρχείο για τα σχετικά.


Το άβατο, η εμμονή στο παλιό ημερολόγιο, η σφοδρή αντιπαπική (και αντιδυτική) στάση...


Αυτά τα τρία χαρακτηριστικά του Αγίου Όρους δείχνουν, σε μια πρώτη ματιά, μιαν αντιδραστική καλογερίστικη νοοτροπία. Στην πραγματικότητα είναι το απόσταγμα ιστορικών εμπειριών και μυστηριακής λατρείας, που συνοπτικά μπορούμε να χαρακτηρίσουμε «αρχαία σοφία».


Το άβατο είναι απόλυτο. Περιλαμβάνει την απαγόρευση εισόδου ακόμα και στα θηλυκά ζώα από τον 11ο αιώνα, όταν το Αγιον Όρος πλημμύρισε από Βλάχους με τα κοπάδια τους.


Μίσος και καλογερίστικη αντιπάθεια απέναντι στο θηλυκό; Είναι μια άποψη... Μία άλλη άποψη λέει ότι το άβατο είναι μία απόλυτα ορθολογιστική και οικολογική απόφαση. Το απαραβίαστο του οικογενειακού ασύλου δεν είναι μία λογική απόφαση, θεμελιώδες σήμερα ανθρώπινο δικαίωμα; Αλλά και η ίδια η φύση δεν διέπεται από ορθολογικές απαγορεύσεις;


Το άβατο κατοχυρώνει το μοναχικό άσυλο. Την ησυχία δηλαδή και την μυστικιστική λατρεία του μοναχού στην πορεία του (όπως πιστεύει) προς την ένωση με τον Θεό. Και ταυτόχρονα διατηρεί αναλλοίωτο το φυσικό περιβάλλον του Αγίου Όρους, που είναι μοναδικό τουλάχιστον στην Ελλάδα και υπό άλλο καθεστώς θα είχε γίνει τροφή για τις κατσίκες. Ένα περιβάλλον που είναι απαραίτητο για την αυτοσυγκέντρωση και τις αναζητήσεις του μοναχού.


Η αναστάτωση και η φασαρία, που προξενούσαν τα γυναικόπαιδα και οι τουρίστες, έδιωξαν τους μοναχούς από τα Μετέωρα, τον Προυσσό και την κυπριακή μονή του Κύκκου και τους έστειλαν στην Σιμωνόπετρα, στο Δοχειάρι και στο Βατοπέδι. Είναι βαριά η καλογερική...




Ο τρισδιάστατος χρόνος


Η διατήρηση του βυζαντινού χρόνου (η ώρα μετριέται από την δύση του ηλίου) και του παλαιού ημερολογίου στο Αγιον Όρος, θεωρούνται από άλλους πίστη στην παράδοση κι από άλλους μία ακόμα μορφή του καλογερίστικου φανατισμού.


Το ημερολόγιο είναι μια ανθρώπινη εφεύρεση για να μετράμε τον χρόνο. Εμείς στην κοινωνία έχουμε μια γραμμική αντίληψη για τον χρόνο. Όλα πάνε μπροστά. Εξελίσσονται. Αντιλαμβανόμαστε την ζωή σαν μια αδιάλειπτη πορεία προς το μέλλον. Στο Αγιον Όρος ζουν μέσα στον χρόνο. Εκεί ο χρόνος είναι τρισδιάστατος. Το παρελθόν είναι πίστη (στο δόγμα, στην παράδοση). Το παρόν είναι αγάπη (ταπείνωση, έλλειψη φιλοδοξιών, ακτημοσύνη). Και το αύριο είναι ελπίδα (ένωση με τον Θεό και σωτηρία).


Αυτή η αντίληψη για τον χρόνο έχει ανάγκη από κάποιο ημερολόγιο, παλιό ή νέο; Έχει καμία σημασία αν τώρα είναι 2 ή 12 η ώρα; Αν είναι Δευτέρα ή Παρασκευή; Αν είναι Αύγουστος ή Σεπτέμβριος; Αν είναι 1002 ή 1992;


Οι τρεις διαστάσεις του χρόνου έχουν στο Αγιον Όρος και μια οργανωτική έκφραση. Υπάρχουν μοναστήρια (πόλεις), σκήτες (χωριά) και «κελλιώτες» μοναχοί (άτομα). Κάθε μοναστήρι είναι αυτοδιοίκητο και ανεξάρτητο. Οι Έλληνες κατέχουν 17 και από ένα οι Ρώσοι, οι Σέρβοι και οι Βούλγαροι.


Η αδελφότητα του κοινοβίου εκλέγει έναν ηγούμενο με ισόβια θητεία, η εξουσία του οποίου περιορίζεται από συμβούλιο μοναχών και την γεροντία. Ο ηγούμενος είναι δυνατό να καταργηθεί με πλειοψηφική απόφαση του κοινοβίου. Το ίδιο καθεστώς ισχύει, σε γενικές γραμμές, για τις σκήτες και τους κελλιώτες, οι οποίοι τυπικά ανήκουν σε κάποια μονή και νοικιάζουν εφ' όρου ζωής τις εγκαταστάσεις τους, έναντι ενός εφ άπαξ τιμήματος.


Για λόγους ιστορικούς και πρακτικούς ολόκληρη η επικράτεια του Όρους ανήκει στις 20 μονές. Νομοθετικό και συντονιστικό ρόλο έχει η πενταμελής Ιερά Επιστασία και ο επικεφαλής Αρχιεπιστάτης, που διορίζονται με βάση έναν πενταετή κύκλο. Οι 20 μονές έχουν μία σειρά κατάταξης, που έχει καθοριστεί από τα παλαιά τυπικά. Οι 5 πρώτες δίνουν κάθε χρόνο διαδοχικά τον Πρωτοεπιστάτη. Ανάμεσα τους και η σερβική μονή Χιλιανδαρίου. Όλες οι μονές ανήκουν σε μια πεντάδα, η οποία διαδοχικά και για έναν χρόνο αναλαμβάνει την Ιερά Επιστασία.


Το Αγιον Όρος είναι αυτοδιοίκητο τμήμα της ελληνικής επικράτειας. Εκκλησιαστικά ανήκει στο Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως και ο Οικουμενικός Πατριάρχης θεωρείται ο πνευματικός του καθοδηγητής.


Το Αγιον Όρος είναι ίσως η μοναδική πολιτεία, που διοικείται από έναν αρχαίο σύστημα που προϋπήρξε του κράτους. Η εξουσία είναι πολύ συγκεχυμένη και ρευστή. Η οργανωτική δομή διεθνιστική, ομοσπονδιακή και πολυδιασπασμένη. Τα κοινόβια συνυπάρχουν με μικρότερες ομάδες αλλά και με ανεξάρτητα άτομα.


Έτσι, μπόρεσε η μονή Εσφιγμένου να επιβάλει την θέλησή της ενάντια στην εκφρασμένη απόφαση των άλλων 19 μονών για διοικητικά μέτρα εναντίον του κοινοβίου της και των αντιλήψεων του. Και από το 1974 να μην αναγνωρίζει τον Οικουμενικό Πατριάρχη.


Έτσι, μπορούν να συνυπάρχουν πρώην αναρχικοί, προφήτες, κοσμοπολίτες καλλιτέχνες, ζηλωτές, επιστήμονες, θρησκόληπτοι, «παιγμένοι» Έλληνες, Νορμανδοί... Συνυπάρχουν...


Αλλά γιατί; Τι συνδέει όλους αυτούς τους ανθρώπους; Τι τους κάνει να χώνονται τόσο βαθιά μέσα στον χρόνο; Ως την αρχή της ιστορίας...

Στα κοινόβια των βράχων [4]

Μονή Διουνυσίου


Έρευνα «Η επανάσταση των κοινοβίων»
Δημοσιεύθηκε στην Ελευθεροτυπία τον Αύγουστο του 1992

Το «βλοσυρό κοινόβιο»
Το γελαστό μοναστήρι
Σάλτσα σόγιας και ντουζιέρες
«Μονή των Πελοποννησίων»
Θεραπεία τοξικομανών
Ανάστροφη αντλία
Η «κόκκινη δεξαμενή»




Βρισκόμαστε στην Δάφνη. Το λιμανάκι του Αγίου Όρους. Περιμένουμε το καΐκι που κάνει το δρομολόγιο για τα επιβλητικά «μοναστήρια των βράχων» της δυτικής πλευράς. Και στο μεταξύ, χαζεύουμε τους ταξιδιώτες που μόλις έφτασαν με το φέρι μποτ της καθημερινής γραμμής από την Ουρανούπολη.


Παλιότερα για να κάνει κάποιος ένα ταξίδι στο Αγιον Όρος έπρεπε να είχε πίστη, συμφέρον ή τρέλα. Και το αποτολμούσαν θρησκευόμενοι, αρχαιοκάπηλοι, κυνηγοί χειρογράφων, επιστήμονες, ορειβάτες, συγγραφείς...


Στην δεκαετία του 1930 ο συγγραφέας Κώστας Ουράνης χρειάστηκε να ταξιδέψει πολλές μέρες (οι δύο από την Θεσσαλονίκη με το πλοίο της άγονης γραμμής της Χαλκιδικής) για να φτάσει κατάκοπος στην Λαύρα. Τριάντα χρόνια αργότερα ο συγγραφέας Γιώργος Θεοτοκάς θα ζήσει την ίδια περιπέτεια αλλά με αφετηρία την Καβάλα και το πλοίο της άγονης γραμμής του βόρειου Αιγαίου.


'Aγονες γραμμές. Καΐκια. Μουλάρια. Μονοπάτια. Αγωγιάτες. Λάσπες. Σκόνη. Ποδαρόδρομος. Ταλαιπωρία...


Κάποτε ένα ταξίδι στο Αγιον Όρος αποτελούσε αληθινή περιπέτεια. Τα περισσότερα οδοιπορικά, που έχουν γραφτεί, περιγράφουν κυρίως τα βάσανα των συγγραφέων στην συνήθως ολιγοήμερη παραμονή τους και ελάχιστα μας δίνουν μια συνολική εικόνα της ζωής στο Όρος.


Ο Κ. Ουράνης και ο Γ. Θεοτοκάς, όπως και οι περισσότεροι συγγραφείς που ταξίδεψαν στο Αγιον Όρος, επισκέφθηκαν τα μεγάλα ιδιόρρυθμα μοναστήρια. Σ' αυτά αναφέρονται τα οδοιπορικά που έγραψαν και που αποτελούν τμήμα γενικότερων ταξιδιωτικών εντυπώσεων. Πολύ λίγοι έχουν γράψει για την ζωή στα παλιά κοινόβια. Ας κάνουμε λοιπόν ένα ταξίδι στο παρελθόν, μέχρι το καΐκι μας να βάλει πλώρη κατά το νοτιά και να σημαδέψει την Αλόννησο, που αχνοφαίνεται στο βάθος του ορίζοντα...


Το «βλοσυρό κοινόβιο»
Το πιο πλήρες οδοιπορικό το έχει γράψει ο Ζαχαρίας Παπαντωνίου. Κι αποτέλεσε για πολλές δεκαετίες την κύρια πηγή για τα μοναστήρια και τον μοναχισμό του Αθω. Απ’ αυτό το πολύ σημαντικό κείμενο αντιγράφουμε ένα απόσπασμα από την περιγραφή ενός κοινοβίου πριν 50 χρόνια.


«Φτάσαμε στο μοναστήρι το μεσημέρι. Ο αρχοντάρης κατέβασε τα φρύδια του και ανοίγοντας μια πόρτα μας έδειξε ένα δωμάτιο με τέσσερα καταλερωμένα κρεβάτια. Ήταν ο ξενώνας.
Μπαίνοντας μέσα κοιτάξαμε την παρηγοριά του φυλακισμένου: το παράθυρο. Ήταν ένα και μοναδικό. Αν έβλεπε σε κανένα καλό τοπίο! Θα ήταν η ελευθερία!..


Κατά το μεσημέρι μπήκε ένας μεγάλος δίσκος, γεμάτος μεγαλοπρέπεια - έχει κάτι τέτοια λούσα η ξεροφαγία! Τίποτα δεν τρωγόταν από τα φαγώσιμα που με θαυμάσια τάξη είχε τοποθετήσει ο αρχοντάρης μέσα στον δίσκο. Ο πρώτος από τους δυο που τα δοκίμασε σήκωσε το χέρι του κι έκαμε στον άλλο μεγάλο σινιάλο κινδύνου, που εσήμαινε «Πυρκαγιά!». Τέτοιο ήταν και το δείπνο, τέτοιο και το γεύμα της άλλης μέρας. Τα όσπρια και τα αμυλώδη έκαιγαν από το πιπέρι, αχάλαστη μάρκα του μοναστηριού.
Η σιωπή ήταν απόλυτη. Κανένας δεν μας μιλούσε. Κανένας καλόγερος δεν είχε την περιέργεια να μας μιλήσει, ούτε ίσως και να μας κοιτάξει. Οι θαυμάσιοι αυτοί φιλόσοφοι ήταν αποσυρμένοι στα κελλιά τους. Η πλάνη πως ένας καλόγερος πλήττει μέσα στο κελλί του, πλάνη και δική μας και όλου του κόσμου, διαλύθηκε αμέσως. Μόνο εμείς οι ξένοι είχαμε γεμίσει ανία - την ανία τη δική μας που την πήγαμε και στο μοναστήρι τους. Τέτοια ήταν η ζωή μας, όταν την άλλη μέρα βρήκαμε τέλος κι ένα θέαμα - είδαμε το κοινόβιο να τρώγει. Μέσα σε παραστάσεις θείας ετυμηγορίας, σε σκηνές φοβέρας, σκυμμένοι οι καλόγεροι έτρωγαν τον ταραμά και την φακή τους...
Στο τέλος του φαγητού ο ηγούμενος άπλωσε το χέρι του και πάτησε κάποιο κουδούνι. Αμέσως οι καλόγεροι, με μια κίνηση απότομη και μηχανική, αποκτημένη από χρόνια, βρέθηκαν ορθοί, παραταγμένοι ο ένας πίσω από τον άλλο σε δυο σειρές και ακίνητοι... Το αμάρτημα πως έφαγαν λίγο ταραμά έπρεπε να τελειώσει με μια τιμωρία, με το ρυθμό.
Τα πράγματα έγιναν χειρότερα, επειδή ο γαλήνιος καιρός αγρίεψεν έξαφνα και σηκώθηκε ένας αέρας μανιασμένος... Α, αν μπορούσαμε να φύγωμε! Αν έπαυε ο άνεμος! Αν βρίσκαμε βάρκα! Φεύγομε. Η βροχή μας μαστιγώνει... Και κάτω από νεροποντή φτάνομε στην Δάφνη.
Το μικρό χάνι της Δάφνης, με τους αγωγιάτες, τους βαστάζους, τους καλογέρους του, μας φάνηκεν ξενοδοχείο της Κυανής Ακτής. Όταν διηγηθήκαμε την μελαγχολική μας περιπέτεια, μας ρώτησαν:
- Μήπως ήταν η μονή του Διονυσίου;
- Αυτή ήταν.
- Επέσατε στο ασκητικώτερο κοινόβιο! Αν επήγατε για να καλοπεράσετε, αυτό ήταν απερισκεψία. Αν επήγατε για την μελέτη του Όρους, ευρήκατε αυτό που σας χρειάζεται.»


Το κοινόβιο είναι η άγρια μορφή του μοναχισμού και η μονή Διονυσίου ο τύπος του βλοσυρού κοινοβίου. Μοναχική ζωή θα πει αποφυγή του κόσμου. Η άμυνα του καλόγερου εναντίον της ιδέας της κοινωνίας, την οποίαν έρχεται ο ξένος να του θυμίσει, είναι αυτά που βρήκατε: το πιπέρι, το λερωμένο σεντόνι και η σιωπή».


Ταξιδεύουμε πλέον μισή ώρα από την Δάφνη, αντίθετα με το δρομολόγιο του Ζ. Παπαντωνίου. Η μονή Διονυσίου με το «βλοσυρό κοινόβιo» ξεπροβάλει στα δεξιά του καϊκιού θεμελιωμένη πάνω στον επιβλητικό βράχο της. Ακόμα επιβλητικότερη φαίνεται στ' αριστερά η Σιμωνόπετρα να πετιέται μέσα από ρέματα και καμένους βράχους. Φοβερό το θέαμα. Καθηλώνει. Αλλά να που εκεί μπροστά, στην πλώρη αρχίζει να χαμογελά ένας φοίνικας...




Το γελαστό μοναστήρι


Ο φοίνικας είναι το χαρακτηριστικό σημάδι της μονής Γρηγορίου. Ένα απαλό χαμόγελο μέσα σε μια ατέλειωτα αυστηρή παράταξη βράχων και κυμάτων. Καθώς πλησιάζουμε, ολόκληρο το μοναστήρι φαίνεται να μας χαμογελά.


Όλα σ' αυτό το μοναστήρι είναι κοντινά. Προσιτά. Ανθρώπινα. Η θάλασσα γύρω του γυαλί, καθρεφτίζει με κάθε λεπτομέρεια τα σκιαθίτικα τρεχαντήρια που ήρθαν εδώ να ψαρέψουν τόνους. Αποβιβαζόμαστε.


Μέσα σε δυο λεπτά ανηφορίζουμε το παλιό πλακόστρωτο και βρισκόμαστε στην πύλη. Μας υποδέχεται ένας μικρός κήπος με ορτανσίες. Δίπλα του μια κουκουναριά σκεπάζει σαν ομπρέλα μια φυσική βεράντα πάνω από την θάλασσα.


Στην μικρή αυλή της μονής όλα είναι σε απόσταση χεριού. Η εκκλησία, η τράπεζα, το αρχονταρίκι. Και βεβαίως ο...φοίνικας. Ο αρχοντάρης Θεολόγος, ένας νέος μοναχός από την Ύδρα, υποδέχεται όλους τους νεοφερμένους με χαμόγελα, καφέδες, λουκούμια και δροσερό νερό.


Δεν υπάρχουν σήμερα «βλοσυρά κοινόβια» στο Αγιον Όρος. Αυστηρά, ναι! Σοβαρά, ναι. Σιωπηλά, ναι. Αλλά με χαμόγελο και ευγένεια. Θυμόμαστε στο Βατοπέδι τον αρχοντάρη Αρσένιο, πρώην δικηγόρο, που μέτραγε πόσοι επισκέπτες κατέβαιναν από το πλοιάριο για να τους έχει έτοιμο το παραδοσιακό κέρασμα (συν το τσίπουρο...) μόλις μπουν στο αρχονταρίκι. Και τα λόγια του ταχυδρομικού υπαλλήλου στις Καρυές: «Σ' όλα τα μοναστήρια χαίρονται να έχουν επισκέπτες. Δεν βλέπεις πως κάνουνε όλοι οι καλόγεροι. Σαν μικρά παιδιά…»


Υπερβολές βέβαια. Όπως η υπερβολική ήταν και η περιγραφή του Ζ. Παπαντωνίου για το «βλοσυρό κοινόβιο». Υπερβολές που μάλλον οφείλονται στην τάση που έχουμε όλοι να γενικεύουμε τις προσωπικές μας εμπειρίες.


Σήμερα, σχεδόν όλοι οι επισκέπτες διαπιστώνουν ότι δεν υπάρχουν «βλοσυρά κοινόβια». Όπως δεν υπάρχουν «φαγώσιμα-πυρκαγιά», «λίγος ταραμάς» και «καταλερωμένα σεντόνια».


Αντίθετα μάλιστα...


Σάλτσα σόγιας και ντουζιέρες


Στην τράπεζα της μονής Γρηγορίου. Αμέσως μετά τον εσπερινό...


Όλοι περιμένουμε όρθιοι τον ηγούμενο. Έρχεται. Ευλογεί. Μέσα σε σιωπή αρχίζει το φαγητό. Ένας καλόγερος (ο «αναγνώστης») διαβάζει διδακτικά αποσπάσματα από βίους αγίων...


Μια σκηνή που επαναλαμβάνεται κάθε μέρα επί εκατοντάδες χρόνια στα κοινόβια. Το φαγητό σ' αυτά είναι μία απλή βιοτική ανάγκη. Εντάσσεται στην γενικότερη τελετουργία, γι' αυτό και η τράπεζα βρίσκεται απέναντι από την είσοδο της εκκλησίας. Και ταυτόχρονα αποτελεί αναπαραγωγή της ζωής του πρώτου χριστιανικού κοινοβίου.


Στην κοινοβιακή τράπεζα μπορούν να καθίσουν όλοι όσοι βρίσκονται στο μοναστήρι. Μοναχοί και επισκέπτες... Πιστοί και άπιστοι... Κι αυτό γίνεται μονάχα στο Αγιον Όρος. Λίγο ταραμά και πολύ πιπέρι γεύθηκε πριν 50 χρόνια ο Ζ. Παπαντωνίου. Κοιτάμε τι προσφέρεται σε μας σήμερα:
Μακαρόνια με σάλτσα σόγιας... Ντοματοσαλάτα... Ελιές... Φρέσκα σταρένια ψωμάκια... Κρασί... Μήλα... Κομπόστα ροδάκινο...


Η εξέλιξη των πραγμάτων έχει αλλάξει το διαιτολόγιο των κοινοβίων. Η τακτική συγκοινωνία τροφοδοτεί καθημερινά τα μοναστήρια με όλα τα αγαθά. Η οικονομική ανάπτυξη έχει κάνει προσιτά όλα τα καταναλωτικά προϊόντα. Το ηλεκτρικό ρεύμα και τα ψυγεία διατηρούν τα τρόφιμα. Και όλα τα κοινόβια έχουν περιβόλια, απ' όπου καλύπτουν τις ανάγκες τους σε λαχανικά. Θέλετε λεπτομέρειες από το φαγητό που γεύονται οι επισκέπτες στα σημερινά κοινόβια;


Μακαρόνια με σάλτσα ή με σόγια. Αυγά «μάτια» ή ομελέτα. Φασολάκια, μπριάμ, ψάρια, κομπόστες ακόμα και γλυκά «κοκ». Και φυσικά όσπρια και ταχινόσουπα. Πάντοτε μέσα στο αυστηρό τυπικό της κοινοβιακής τράπεζας και με ρητή απαγόρευση κάθε μορφής κρέατος.


Σύμφωνα με μία έρευνα που έκανε η έδρα Νευρολογίας του πανεπιστημίου Πατρών (καθηγητής Γ. Παπατρόπουλος) το διαιτολόγιο των κοινοβίων είναι τόσο υγιεινό, ώστε το ποσοστό εγκεφαλικών επεισοδίων στους μοναχούς είναι ανύπαρκτο.


Και φυσικά δεν υπάρχουν καταλερωμένα σεντόνια. Τα δωμάτια του αρχονταρικιού (όπως ονομάζεται ο ξενώνας) είναι τα καλύτερα. Κι εκτός από καθαρά σεντόνια, διαθέτουν ακόμα και παντόφλες για όσους επισκέπτες δεν έχουν προνοήσει. Φυσικά υπάρχουν καθαρές τουαλέτες, νιπτήρες (και ειδικοί για πλύσιμο ρούχων) και οι νέες εγκαταστάσεις, που όλα τα κοινόβια χτίζουν, διαθέτουν και ντουζιέρες.


Αυτό που διατηρείται είναι η σιωπή. Όχι μόνο στην ατμόσφαιρα. Κανείς δεν θα σε ρωτήσει ποιος είσαι και τι ήρθες να κάνεις. Υποθέτουν ότι έχεις ένα σκοπό. Κι αν ήρθες από περιέργεια ή για εκδρομή, είναι δικό σου θέμα. Ωστόσο, εύκολα μπορεί ν' ανοίξει κουβέντα ο καθένας. Αν το θελήσει. Κανείς δεν θ' αρνηθεί να συζητήσει μαζί του. Τα καλοκαίρια πολλά κοινόβια οργανώνουν συζητήσεις μετά τον εσπερινό με ελεύθερη συμμετοχή και θέματα. Κι εκεί μπορεί να διαπιστώσει ο επισκέπτης ότι στο Αγιον Όρος είναι πλήρως ενημερωμένοι για τα προβλήματα της ελληνικής κοινωνίας. Και, βεβαίως, έχουν άποψη.


Σήμερα, δεν υπάρχουν «βλοσυρά κοινόβια» στο Αγιον Όρος...




«Μονή των Πελοποννησίων»


Τα 4 «μοναστήρια των βράχων» διατήρησαν άσβεστη την φλόγα της μυστηριακής ζωής του ορθόδοξου κοινοβίου. Έστω κι αν χρειάστηκαν να ζήσουν στους δύσκολους καιρούς με «ολίγο ταραμά και μπόλικο πιπέρι».
Δυσπρόσιτα μοναστήρια... Με αυστηρά κοινόβια... Μέσα σε άγριους βράχους... Οι παλιοί περιηγητές τα αγνόησαν. Η μονή Διονυσίου ήταν απλώς ένα «βλοσυρό κοινόβιο». Το ενδιαφέρον της μονής Αγίου Παύλου ήταν ότι σ' αυτήν μόναζαν οι Κεφαλλονίτες. Η Σιμωνόπετρα ήταν η «μονή των Μικρασιατών». Το μόνο που βρίσκει να γράψει το 1961 ο Γιώργος Θεοτοκάς στο οδοιπορικό του για την μονή Γρηγορίου είναι ότι «θεωρείται το μοναστήρι των Πελοποννησίων»...


Η μονή Γρηγορίου κάηκε το 1761 και ερημώθηκε. Ξαναλειτούργησε υποτυπωδώς ύστερα από 20 χρόνια. Το 1840 γίνεται πάλι κοινόβια. Έτσι παραμένει από τότε.


Το 1896 ο ηγούμενος Συμεών από την Τρίπολη ολοκληρώνει μία νέα πτέρυγα και διπλασιάζει την επιφάνειά του μοναστηριού. Προσέρχονται πολλοί μοναχοί, κυρίως από την Πελοπόννησο, που το 1903 φθάνουν τους 92. Ο εορτασμός της χιλιετηρίδας του Αγίου Όρους βρίσκει τη μονή με 43 μοναχούς. Αλλά η κρίση έχει χτυπήσει και τα «κοινόβια των βράχων».


Το 1974 έχουν απομείνει στο μοναστήρι 15 γέροντες μοναχοί. Εκείνη την χρονιά η μονή Γρηγορίου μπαίνει στην «επανάσταση των κοινοβίων». Την ηγουμενία αναλαμβάνει ο καθηγητής της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, αρχιμανδρίτης Γεώργιος (Καψάνης). Και σύντομα συγκροτείται το πιο δυναμικό κοινόβιο του Αγίου Όρους.


Σήμερα η μονή Γρηγορίου αριθμεί 65 μοναχούς. Σχεδόν όλοι είναι επιστήμονες. Όλοι νέοι. Όλοι ζουν στο μοναστήρι. Κανείς δεν θέλει να φύγει. «Έχουμε πολλές προτάσεις να ενισχύσουμε άλλα μοναστήρια. Αλλά η αδελφότητα είναι τόσο ενωμένη που δεν θέλουμε να διασπαστεί», λέει ο π. Λουκάς που είναι γιατρός.


Θεραπεία τοξικομανών


Ο π. Λουκάς έχει την ευθύνη του νοσοκομείου της μονής Γρηγορίου, που διατηρεί πλήρες οδοντιατρείο και καλύπτει τις ανάγκες της δυτικής πλευράς του Αθω. Όλα τα αγιορείτικα μοναστήρια έχουν από την κτίση τους ειδικές αίθουσες περίθαλψης, που ονομάζονται «νοσοκομεία». Η βυζαντινή παράδοση συνεχίζεται (εκτός από τα τυπικά και το ημερολόγιο) και στον τομέα αυτό. Όπως είναι γνωστό τα μοναστήρια στο Βυζάντιο λειτουργούσαν και σαν νοσοκομεία και παρείχαν δωρεάν φιλοξενία και φαγητό στους ταξιδιώτες.


Αλλά δεν είναι μόνον αυτό. Η μονή Γρηγορίου φιλοξενεί για θεραπεία τοξικομανείς! Τις μέρες που βρισκόμαστε εκεί ένας αστυνόμος της Θεσσαλονίκης που γνώριζε σχετικά, προτίμησε αντί να κλείσει στο ψυχιατρείο κάποιας φυλακής ένα πρεζόνι, να το στείλει στην μονή Γρηγορίου. Ήταν ένας νεαρός ναυτικός από τα Τρίκαλα και μας είπε την περίπτωσή του, χωρίς να ξέρει ποιοι είμαστε και χωρίς την μεσολάβηση κάποιου μοναχού. Ας μην ξεχνάμε ότι οι θεραπευτικές κοινότητες, όπως η «Ιθάκη», δεν είναι τίποτα άλλο παρά ένα κοινόβιο.


Από την εποχή του Ζ. Παπαντωνίου έχουν αλλάξει πολλά. Τα σημερινά αγιορείτικα κοινόβια δεν φοβούνται τον επισκέπτη. Ο καλόγερος δεν έχει καμία «άμυνα εναντίον της ιδέας της κοινωνίας». Έχει απλώς μία δική του στάση ζωής, που του δίνει την δύναμη να θεραπεύει τα πρεζόνια. Να θεραπεύει δηλαδή «το πιπέρι, το λερωμένο σεντόνι και την σιωπή» της δικής μας κοινωνίας.


Λέει ο ηγούμενος Γεώργιος του (και θεραπευτικού) κοινοβίου:


«Αυτό δεν είναι παράδοξο, αφού η μυστική ζωή κατά έναν πολύ ουσιαστικό τρόπο είναι κοινωνική ζωή, διότι μ' αυτήν ο άνθρωπος πραγματικά κοινωνεί με τον Θεό και τους αδελφούς του».


Κι όσο για την σιωπή, που τόσο ενόχλησε τον συγγραφέα Ζ. Παπαντωνίου σ' εκείνο το παλιό «βλοσυρό κοινόβιο», κυριαρχεί και στο σημερινό «γελαστό μοναστήρι». Και είναι, όπως ήταν και πριν 60 χρόνια, απεριέργεια και διακριτικότητα για τον επισκέπτη και προστασία της ανωνυμίας του φιλοξενούμενου. Ακόμα κι αν αυτός είναι «πρεζόνι»...


Αλλά το γελαστό μοναστήρι κρύβει κι άλλες εκπλήξεις. Επιστημονικές...



Ανάστροφη αντλία


Η μονή Γρηγορίου έχει ηλεκτρικό ρεύμα. Το παράγει από ένα σύστημα που ονομάζουμε «μικρό υδροηλεκτρικό έργο». Αξίζει να θυμίσουμε ότι εδώ και αρκετά χρόνια ισχύει στην Ελλάδα ένας πρωτοποριακός νόμος για την προώθηση των ήπιων μορφών ενέργειας. Δίνει την δυνατότητα στους δήμους και σε ιδιωτικούς φορείς να παράγουν ηλεκτρικό ρεύμα (από ανεμογεννήτριες, ηλιακά συστήματα, μικρά υδροηλεκτρικά) και το περίσσευμα να το πουλάνε στην ΔΕΗ. Κανένας δήμος δεν τον αξιοποίησε...


Στο Αγιον Όρος για αισθητικούς λόγους δεν θέλουν (προς το παρόν) να χρησιμοποιήσουν ανεμογεννήτριες και ηλιακά συστήματα. Έχουν όμως κατασκευάσει μικρά υδροηλεκτρικά. Τέτοια έργα λειτουργούν και στα τρία άλλα «μοναστήρια των βράχων», Σιμωνόπετρα, Διονυσίου και Αγίου Παύλου. Κάτι παρόμοιο ετοιμάζει και η μονή Ιβήρων σε συνεργασία με την εταιρία «Μηχανική».


Η μονή Γρηγορίου δεν είναι πλούσιο μοναστήρι. Μάλιστα για να σώσει την τράπεζα της από την καθίζηση ζητάει την οικονομική συνδρομή των προσκυνητών και των φίλων της. Κι έτσι κατέφυγε στο γνωστό «πενία τέχνας κατεργάζεται».


Οι μοναχοί - επιστήμονες του «γελαστού μοναστηριού» κατάφεραν να κατασκευάσουν μια ανάστροφη αντλία. Κι έτσι αντί να αντλούν νερό από την δεξαμενή του μοναστηριού, διοχετεύουν νερό σε μια γεννήτρια και παράγουν ρεύμα. Πρόκειται ίσως για μια κατασκευή μοναδική στην Ελλάδα.


Υπάρχουν κι άλλα. Το κοινόβιο της μονής Γρηγορίου δεν έχει μόνο γιατρούς, μηχανικούς και θεολόγους. Έχει και «κομπιουτεράδες». Η μηχανοργάνωση είναι πλήρης και χρησιμοποιεί δικές της πατέντες.


Μια τέτοια πατέντα είναι η δημιουργία ειδικής βάσης δεδομένων, καθότι οι «ντάτα μπέϊζ» που κυκλοφορούν δεν μπορούν να καλύψουν θεολογικά θέματα και τις ανάγκες μιας μοναστηριακής βιβλιοθήκης.


Μια δεύτερη πατέντα σχετίζεται με την δημιουργία ενός πολυτονικού προγράμματος επεξεργασίας κειμένου, που συνδέεται απ' ευθείας με άλλο πρόγραμμα «επιτραπέζιας έκδοσης». Στο Αγιον Όρος διατηρούν την παράδοση του πολυτονικού συστήματος. Και όσοι γνωρίζουν από υπολογιστές τύπου PC ξέρουν πόσο δύσκολο είναι να βάλεις σ' έναν επεξεργαστή κειμένου τόνους, δασείες και ψιλές...


Πάντως, η «επανάσταση των κοινοβίων» δεν είναι δασείες και ψιλές. Διατηρεί, μέσα στην θύελλα των αλλαγών της «νέας τάξης πραγμάτων» και του «τέλους της ιστορίας», την αρχαία σοφία, τα αρχαία ερωτηματικά και την αρχή της ιστορίας...

Κυριακή, 27 Μαΐου 2007

Μάνατζερ και πρωτομάστορες [3]

Μονή Δοχειαρίου


Έρευνα «Η επανάσταση των κοινοβίων»
Δημοσιεύθηκε στην Ελευθεροτυπία τον Αύγουστο του 1992

Ένας ηγούμενος – «ψυχάρα»
Θείος εσπερινός
Ρήγματα και κατολισθήσεις
Νέες ανάγκες
Το μάνατζμεντ μιας μονής
Η κρατική μέριμνα
Η «κόκκινη δεξαμενή»

Είναι αρχιτέκτονας, ειδικευμένος στις αναστηλώσεις. Αυθεντία στην αθωνική αρχιτεκτονική, έχει γράψει πλήθος μελέτες και η υπογραφή του βρίσκεται σ' όλες τις μεγάλες εκδόσεις για το Αγιον Όρος. Τον πρωτοείδαμε στο Βατοπέδι, σκαρφαλωμένο στους τρούλους του καθολικού να εξετάζει την μολυβένια σκεπή. Μία ολόκληρη νύχτα μας εξηγούσε με πάθος και γνώση τον ανεκτίμητο αρχιτεκτονικό πλούτο σ' όλη την επικράτεια του Όρους. Τον ξαναείδαμε στη μονή Κουτλουμουσίου, στις Καρυές, στην Δάφνη. Αεικίνητος, με την φωτογραφική μηχανή του σε ετοιμότητα, πανταχού παρών.Λέγεται Πλούταρχος Θεοχαρίδης. Ανήκει στην Βυζαντινή Εφορία Θεσσαλονίκης και το επιστημονικό του έργο για το Αγιον Όρος θεωρείται ανεπανάληπτο. Στην μονή Δοχειαρίου ο Π. Θεοχαρίδης είναι... ανεπιθύμητο πρόσωπο!

Ένας ηγούμενος – «ψυχάρα»
Στο Δοχειάρι φθάσαμε μ' ένα πλοίο ναυλωμένο από Ρώσους κληρικούς, που επισκέπτονταν τα μοναστήρια της δυτικής πλευράς. Είχαμε όλη την άνεση να συζητήσουμε πολλά με τον καπετάνιο, που, όπως όλοι οι θαλασσινοί της περιοχής, μένει στην Αμμουλιανή, ένα νησάκι απέναντι από την Ουρανούπολη. Μας μετέφερε πολλά παρασκήνια αλλά για το Δοχειάρι και τον ηγούμενό του ήταν απόλυτος.
«Δεν υπάρχει στο Αγιον Όρος πιο δυναμικός άνθρωπος από τον ηγούμενο Γρηγόριο. Πρώτος αυτός πάει στην δουλειά και μετά τα καλογέρια του. Το Δοχειάρι είναι φτωχό μοναστήρι. Αν δεν ήταν ο Γρηγόριος, θα είχε πέσει. Για να το σώσει έχει γίνει πρωτομάστορας. Οικοδόμος, μαραγκός, σκαφτιάς. Ό,τι φανταστείς. Μεγάλη ψυχάρα ο ηγούμενος Γρηγόριος».
Ο π. Γρηγόριος είναι από την Πάρο. Κοντός, ζωηρός και χαμογελαστός, όπως οι περισσότεροι νησιώτες. Ήλθε ο ίδιος για να μας δείξει τα χαλάσματα της βορειοδυτικής πτέρυγας. Αλλά και να μας ξεναγήσει με περηφάνια στη νότια πτέρυγα, η οποία ολόκληρη ανασκευάστηκε από τα χέρια των μοναχών του. Τοίχοι, αρμολογήματα, πόρτες, παράθυρα, έπιπλα...
Γι' αυτή την ανακατασκευή ο «ηγούμενος – ψυχάρα» μηνύθηκε από την αρχαιολογική υπηρεσία και ζητήθηκε η σύλληψή του. Η αιτιολόγηση ήταν ότι γκρέμισε έναν τοίχο χωρίς άδεια της υπηρεσίας. Από τότε ο Πλούταρχος Θεοχαρίδης είναι «ανεπιθύμητο πρόσωπο» στο Δοχειάρι...

Θείος εσπερινός

Το Δοχειάρι το βρήκαμε νεκρό. Λες και δεν υπήρχε ψυχή. Σε κάποια στιγμή εμφανίστηκε ένας μοναχός για να υποδεχθεί και ν' ανοίξει την εκκλησία στους Ρώσους προσκυνητές. Μάθαμε σύντομα την αιτία. Όλοι οι καλόγεροι είχαν πάει να εργαστούν στον ελαιώνα.
Τους είδαμε να έρχονται ένας-ένας το σούρουπο, βουτηγμένοι μέχρι την κορυφή στην σκόνη, ζαλωμένοι με πλαστικά δοχεία. Κι ανάμεσά τους ήταν φυσικά ο «πρωτομάστορας», η ψυχή του μοναστηριού, ο γέρο ηγούμενος Γρηγόριος.
Κι όμως αυτοί οι ψόφιοι στην κούραση καλόγεροι μας έκαναν σε λίγη ώρα την πιο μυστηριακή λειτουργία που ζήσαμε στο Αγιον Όρος. Έναν θείο εσπερινό. Το σκοτάδι είχε πέσει όταν μπήκαμε στην εκκλησία. Το μόνο φως ερχόταν από δυο κεριά. Οι μόνοι ήχοι έβγαιναν από τα στόματα των ψαλτών. Και ξαφνικά άρχισε όλο το κοινόβιο να ψάλει. Δυνατά. Πιο δυνατά. Ακόμα πιο δυνατά. Έπαιρναν την αρχική ψιθυριστή φράση του ηγουμένου και την έκαναν ύμνο, κραυγή, μυσταγωγία. Οι φωνές ξεπηδούσαν μέσα από το σκοτάδι. Μέσα από το πουθενά. Ερχόντουσαν από παντού.
«Τι τους έχεις και σκοτώνονται έτσι στην δουλειά, μου είπε κάποτε ένας επίσκοπος. Θα σου φύγουν όλοι. Δεν θα μείνει κανένας». Αυτά μας έλεγε την άλλη μέρα ο «πρωτομάστορας» ηγούμενος Γρηγόριος. Και αμέσως πρόσθεσε με μια λάμψη στα μάτια: «Δεν έφυγε κανένας».
Και δεν έφυγε (αντίθετα ήλθαν κι άλλοι) γιατί το μοναστήρι ξαναφτιάχθηκε από τα ίδια τους τα χέρια. Ο ηγούμενος Γρηγόριος και η συνοδεία του (15 μοναχοί) ήλθαν το 1980 από τη μονή Προυσσού της Ευρυτανίας. Βρήκαν το Δοχειάρι ετοιμόρροπο να κατοικείται από μερικούς ιδιορρυθμίτες. Με σκληρή δουλειά το ανάστησαν. Σήμερα το κοινόβιό του έχει 27 μοναχούς.
Δεν πρόλαβαν, ελλείψει χρημάτων, να επισκευάσουν την βορειοδυτική πτέρυγα, που κατέρρευσε το 1988. Και περιμένουν πότε θα ελεήσει το Κέντρο Διατήρησης Αγιορείτικης Κληρονομιάς (ΚΕΔΑΚ) να ενισχύσει το πιο βυζαντινό από τα μοναστήρια του Άθωνος. Το Δοχειάρι είναι φτωχό. Δεν έχει μετόχια. Κι έναν βοσκότοπο, που είχε στην Σιθωνία, τον πήρε αυθαίρετα η κοινότητα Σάρπης και τον μετέτρεψε σε σκουπιδότοπο. Δεν έχει ούτε εκμεταλλεύσιμα δάση. Έχει όμως 27 πρωτομάστορες, 27 «ψυχάρες»!
Η μονή Δοχειαρίου δεν είναι η μόνη που αντιμετωπίζει σοβαρά κτιριακά προβλήματα...

Ρήγματα και κατολισθήσεις
Η πολύχρονη και κοπιαστική έρευνα των επιστημόνων και κυρίως του Πλούταρχου Θεοχαρίδη, έχει δείξει ότι ο κτιριακός πλούτος του Αγίου Όρους αποτελεί μία συνοπτική ιστορία της βυζαντινής και της μεταβυζαντινής λαϊκής αρχιτεκτονικής. Στον Άθωνα διασώζεται μία αρχιτεκτονική ποικιλία που περιλαμβάνει από βυζαντινά φρουριακά συγκροτήματα μέχρι αστικά σπίτια και από λαϊκές τεχνικές δόμησης μέχρι αρχιτεκτονικά μοτίβα ενός χώρου πολύ ευρύτερου της Βαλκανικής.
Η φθορά του χρόνου, οι πυρκαγιές, οι σεισμοί, τα ρήγματα και οι κατολισθήσεις έχουν προξενήσει πολλές καταστροφές. Σ' αυτές ήλθε να προστεθεί και η πολύχρονη κρίση, που γονάτισε την οικονομία των μοναστηριών και είχε τραγικά αποτελέσματα στην συντήρηση των κτιρίων.
  • Πάνω από 100.000 τετραγωνικά μέτρα στέγες στο Αγιον Όρος χρειάζονται άμεση επισκευή. Σχεδόν όλες οι μολυβένιες στέγες των καθολικών πρέπει να επιδιορθωθούν για να μην καταστρέψει η υγρασία τις τοιχογραφίες.
  • Οι τοιχογραφίες του Πανσέληνου στο Πρωτάτο κινδυνεύουν με ανεπανόρθωτη καταστροφή από την μούχλα. Το πρόβλημα δημιουργήθηκε, όταν η Υπηρεσία Αναστηλώσεων αφαίρεσε το 1955 τις ξύλινες στέγες του ναού και τις αντικατέστησε με τσιμεντένιες σε απομίμηση ξύλου.
  • Πάνω από 50.000 τετραγωνικά μέτρα με τοιχογραφίες κινδυνεύουν με καταστροφή αν δεν συντηρηθούν, σύμφωνα με τις επίσημες εκτιμήσεις του ΚΕΔΑΚ. Σ' αυτές πρέπει να προστεθούν και εκατοντάδες εικόνες, που όχι μόνον είναι ασυντήρητες αλλά και δεν έχουν αναγνωριστεί.
  • Η μονή Σταυρονικήτα κινδυνεύει με πλήρη κατάρρευση από ρήγμα στον βράχο, όπου είναι θεμελιωμένη. Ήδη, έχουν εμφανιστεί ρωγμές στις σπάνιας αισθητικής τοιχογραφίες του Θεοφάνη. Το μοναστήρι έχει κάνει με δικά του έξοδα πλήρη μελέτη για τα απαιτούμενα έργα αλλά δεν έχει την παραμικρή οικονομική βοήθεια από το ελληνικό κράτος για να την υλοποιήσει.
  • Η μονή Κουτλουμουσίου απειλείται με εξαφάνιση από κατολισθήσεις του εδάφους στο οποίο εδράζεται. Έχουν γίνει στηρίξεις και σωστικές ενέργειες αλλά η μελέτη των υπόγειων νερών απαιτεί σύνθετη, πλήρη και πολύχρονη έρευνα.
  • Στην μονή Παντοκράτορος η βόρεια πτέρυγα βρίσκεται σε κατάσταση ετοιμορροπίας και όλα τα εκτός μονής κτίσματα είναι καταστραμμένα.
  • Η μονή Αγίου Παύλου παρουσιάζει σοβαρά προβλήματα στον κτιριακό της σκελετό. Σε κατάρρευση κτίσματος σκοτώθηκε ένας μοναχός.
  • Στο Βατοπέδι ολόκληρες πτέρυγες είναι διαβρωμένες από την βροχή και την φθορά. Ανάμεσά τους ναοί και σχολικές αίθουσες.
  • Η μονή Ιβήρων, που μια πτέρυγα της είναι γκρεμισμένη από τον σεισμό του 1955, έχει γενικό κτιριακό πρόβλημα.
  • Στην μονή Δοχειαρίου έχει καταρρεύσει ολόκληρη η βορειοδυτική πτέρυγα.
  • Στην μονή Γρηγορίου παρουσιάζει καθίζηση η τράπεζα με γενικότερους κινδύνους για όλο το κτίριο.

Νέες ανάγκες
Η «επανάσταση των κοινοβίων» δεν έφερε μόνον εκατοντάδες νέους μοναχούς στο Αγιον Όρος. Έφερε στην επιφάνεια και το μέγα εθνικό πρόβλημα της διάσωσης της συντήρησης και διαφύλαξης των αγιορείτικων θησαυρών. Και παράλληλα δημιούργησε νέες ανάγκες.

«Οι σημερινοί μοναχοί», επισημαίνει μια ηγετική φυσιογνωμία του Αγίου Όρους, ο ηγούμενος Γεώργιος της μονής Γρηγορίου, «έχουν πολύ διαφορετικές ανάγκες από τους παλαιότερους. Οι περισσότεροι είναι επιστήμονες και χρειάζονται κατάλληλους χώρους για να μελετήσουν, να δημιουργήσουν και να προσευχηθούν».

Ηλεκτρονικοί υπολογιστές, βιβλιοθήκες, σχεδιαστήρια, φωτογραφικοί θάλαμοι, ιατρικά εργαστήρια, τέλεφαξ, ηλεκτρικό ρεύμα, τηλέφωνα, κλιματιστικά συστήματα. Να μερικές από τις σημερινές ανάγκες των μοναχών. Σ' αυτές πρέπει να προσθέσουμε τις λατρευτικές και τις υπαρξιακές τους ανάγκες.

Με μια-δυο εξαιρέσεις, η βασική πηγή εσόδων των μοναστηριών είναι η εκμετάλλευση των δασών τους (κυρίως καστανιάς). Σχεδόν όλοι οι πόροι καταναλώνονται για τις ανάγκες του κοινοβίου και την φιλοξενία των επισκεπτών. Κάποτε ελάχιστοι ταξίδευαν στο Αγιον Όρος. Σήμερα, πάνω από 30.000 άνθρωποι επισκέπτονται κάθε χρόνο τα αγιορείτικα μοναστήρια. Όλοι φιλοξενούνται και τρέφονται δωρεάν. Οι μονές είναι αναγκασμένες να δημιουργούν νέα υποδομή για να μπορούν να έχουν οι επισκέπτες μία πολιτισμένη παραμονή, ανάλογη με τις σύγχρονες ανάγκες.

Αλλά και η διαφύλαξη και η συντήρηση των ανυπολόγιστης αξίας αγιορείτικων θησαυρών απαιτούν την δημιουργία σύγχρονης υποδομής. Πως θα καταγραφεί και θα διαχειριστεί ο τεράστιος πλούτος των βιβλιοθηκών; Πως θα διαφυλαχθούν χιλιάδες ευαίσθητα περγαμηνά χειρόγραφα; Πως θα σωθούν χιλιάδες τοιχογραφίες και εικόνες; Να γιατί χρειάζονται και η πληροφορική και η μηχανοργάνωση και τα κλιματιστικά συστήματα και το ηλεκτρικό ρεύμα. Να γιατί χρειάζεται μερικές φορές να μεταβάλλονται οι Αγιορείτες καλόγεροι σε «μάνατζερ»...

Το μάνατζμεντ μιας μονής
Κάθε αγιορείτικο μοναστήρι αποτελεί μια ανεξάρτητη διοικητική, οικονομική, γεωγραφική και εθνική μονάδα. Κάτι σαν κράτος. Το Αγιον Όρος είναι στην ουσία μία ομοσπονδία ανεξάρτητων μοναστηριακών κρατών. Απ' αυτά 17 ανήκουν στους Έλληνες και από 1 σε Ρώσους, Βούλγαρους και Σέρβους. Είναι κάτι μοναδικό στον κόσμο και στην οργανωτική του μορφή.
Το αγιορείτικο κοινόβιο είναι μία σύνθετη ενότητα πνευματικών δραστηριοτήτων, εθνικής παράδοσης και υλικών αναγκών. Ιδού μερικά χαρακτηριστικά του:

Θρησκευτική λατρεία, μεταφυσική τεκμηρίωση, υπαρξιακές αναζητήσεις, πνευματική έρευνα, ψυχική άσκηση, ορθόδοξη παράδοση, φύλαξη κειμηλίων, οικονομικές δραστηριότητες, βιοτικές ανάγκες, συντήρηση κτιρίων, φιλοξενία επισκεπτών, υποστήριξη μελετητών...
Όλα αυτά και πολλά άλλα συνυπάρχουν και αποτελούν το μοναστήρι. Και για να αποδώσουν καλά αποτελέσματα χρειάζεται ικανή διοίκηση. 'Η όπως θα λέγαμε εμείς στην κοινωνία απαιτείται ικανό «μάνατζμεντ».

Η μονή Ιβήρων έγινε κοινόβιο πριν λίγους μήνες. Την διοίκηση της ανέλαβε ο αρχιμανδρίτης Βασίλειος (Γοντικάκης), μέχρι τότε ηγούμενος της μονής Σταυρονικήτα. Μαζί του ήλθαν και οι μισοί Σταυρονικητιανοί μοναχοί. Βρήκαν το μοναστήρι σε άσχημη κατάσταση. Χωρίς να αμελήσουν τις άμεσες ανάγκες της μονής (καθημερινά έχει πολλούς επισκέπτες και τα καλοκαίρια εκατοντάδες) προχώρησαν αμέσως σε μια μελέτη για την ανασυγκρότηση της .

Η μελέτη, που ολοκληρώθηκε πρόσφατα, περιλαμβάνει μια πρώτη καταγραφή των γνωστών θησαυρών της μονής, τις κτιριακές της ανάγκες και τον προϋπολογισμό των έργων. Τα έργα που θεωρείται απαραίτητο να γίνουν είναι προϋπολογισμού 2.310.000.000 δραχμών με επιθυμητό χρόνο εκτέλεσης τα 4 χρόνια. Και περιλαμβάνουν:

Αποτύπωση του μοναστηριακού συγκροτήματος. Ανακατασκευή βιβλιοθήκης, σκευοφυλακίου, συνοδικού και εργατόσπιτου. Αποκατάσταση στεγών, δικτύου αποχέτευσης, όψεων και προβλήτας. Αντικατάσταση δικτύου ύδρευσης. Επισκευή τράπεζας, μαγειρείου και αρχονταρικιού (ξενώνα). Αναστήλωση πύργου και ψαρόσπιτου. Εγκατάσταση δικτύου πυρασφάλειας και κεντρικής θέρμανσης. Υποδομή για την μηχανοργάνωση, φωτογράφιση, ταξινόμηση και καταλογράφηση βιβλίων και εγγράφων.

Ίσως να φαίνονται υπερβολικά αυτά για ένα μοναστήρι. Αλλά δεν είναι. Το κτιριακό συγκρότημα της μονής Ιβήρων καλύπτει 8.500 τ.μ. με συνολική δόμηση 35.000 τ.μ. «Η παλαιότης των κτιρίων, η γήρανση των υλικών, οι σεισμικές καταπονήσεις και η ελλιπής μέχρι και ανύπαρκτη συντήρηση των κτισμάτων δημιουργούν την εντύπωση ανεπίτρεπτης εγκαταλείψεως», τονίζεται στην μελέτη.

Και ο ηγούμενος Βασίλειος επισημαίνει: «Οι προσκυνητές γίνονται ολοένα και περισσότεροι. Οι θεολόγοι, μουσικοί, ιστορικοί, ερευνητές ποικίλων κλάδων ζητούν πληροφορίες, θέλουν να συμβουλευτούν, να μελετήσουν τον ανεξερεύνητο πλούτο που κρύπτεται στα χειρόγραφα, τα αρχέτυπα και παλαίτυπα βιβλία και έγγραφα. Το κτίριο (πρώην πλυντήριο και φούρνος), όπου φυλάσσονται τα χειρόγραφα και έντυπα βιβλία και το μεγαλύτερο μέρος των βυζαντινών και μεταβυζαντινών εικόνων είναι ακατάλληλο».
Ο π. Βασίλειος, που είναι διδάκτωρ της Σορβόννης, θεωρεί ότι ο πλούτος της μονής «αποτελεί κυρίως μέρος της ευρωπαϊκής πολιτιστικής κληρονομιάς», τονίζει ότι τα αρχεία είναι δυσπρόσιτα για τους ερευνητές λόγω της ακαταλληλότητας των κτιρίων και πιστεύει ότι ο σκοπός των προσπαθειών και των έργων στην μονή Ιβήρων είναι «η αξιοποίηση και προβολή ενός μέρους της αγιορείτικης κληρονομιάς για απρόσκοπτη εκπαιδευτική και ερευνητική χρήση».

Τα οικονομικά μέσα της μονής Ιβήρων μόνον ένα μικρό μέρος των έργων μπορούν να στηρίξουν. Οι Ιβηρίτες έχουν σκοπό να προωθήσουν τις μελέτες τους για χρηματοδότηση στην ΕΟΚ και να δεχθούν κάθε συνεργασία με ιδιωτικές εταιρίες ή χορηγούς. Ήδη, σε συνεργασία με την κατασκευαστική εταιρία «Μηχανική» της Θεσσαλονίκης προχωρούν μια μελέτη για υδροηλεκτρικό φράγμα, το οποίο θα καλύψει και τις ανάγκες άρδευσης.

Η κρατική μέριμνα


Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής από πολύ νωρίς κατάλαβε τον ρόλο που μπορεί να παίξει το Αγιον Όρος στο πλαίσιο μιας γενικότερης εθνικής στρατηγικής. Γιατί δεν υπάρχουν μόνον οι καλλιτεχνικοί θησαυροί. Υπάρχουν ακόμα ο βαθύς σεβασμός και οι πνευματικοί δεσμοί που έχουν όλοι οι ορθόδοξοι λαοί της ανατολικής Ευρώπης με το Αγιον Όρος. Κι όλοι καταλαβαίνουμε τι σημαίνει αυτό στην σημερινή κοσμογονική περίοδο που ζούμε.

Το 1976 ο (τότε πρωθυπουργός) Καραμανλής αποφάσισε την ίδρυση του Κέντρου Διατήρησης Αγιορείτικης Κληρονομιάς (ΚΕΔΑΚ), που άρχισε να λειτουργεί με βάση τον νόμο 1198/81. Όλα τα προγράμματα υλοποιούνται πλέον από έναν φορέα. Οι Αγιορείτες αντιμετωπίζουν θετικότατα το ΚΕΔΑΚ. Όχι μόνο για τα χρήματα που διέθεσε και τα έργα που έκανε, αλλά και γιατί γλίτωσαν από την γραφειοκρατία και την αυστηρότητα της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας.

Δυστυχώς η οικονομοτεχνική στήριξη του Αγίου Όρους από το ΚΕΔΑΚ γίνεται χωρίς προγραμματισμό και αξιολόγηση των αναγκών. Επιπλέον η μέθοδος της εργολαβίας που χρησιμοποιεί δημιούργησε σκάνδαλα και κακοτεχνίες. Το σκάνδαλο της βελτίωσης (που ποτέ δεν έγινε) του δρόμου Δάφνης - Καρυών είναι χαρακτηριστικό. Και οι κακοτεχνίες πολλές, αφού τα έργα δεν στηρίζονται σε επιστημονικές αποτιμήσεις και μελέτες. Έτσι η αναβλητικότητα της αρχαιολογικής υπηρεσίας αντικαταστάθηκε από την προχειρότητα του ΚΕΔΑΚ.

Την περίοδο αυτή οι πιστώσεις από τον κρατικό προϋπολογισμό έχουν περιοριστεί σε πολύ χαμηλό ύψος. Το 1991 διατέθηκαν μόλις 187 εκατομμύρια. Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του ΚΕΔΑΚ, απαιτούνται μόνο για σωστικές επεμβάσεις σε κτίρια 1 δισεκατομμύριο δραχμές τον χρόνο και επί μία δεκαετία.

Ευτυχώς υπάρχει η ΕΟΚ. Το 1991 διατέθηκαν από την Κοινότητα 400 εκατομμύρια για το Αγιον Όρος. Στις 2 Φεβρουαρίου 1992 αποφασίστηκε από την Διεύθυνση Περιφερειακής Πολιτικής της ΕΟΚ η εκπόνηση μελέτης για την δημιουργία ειδικού ολοκληρωμένου προγράμματος για την διάσωση και συντήρηση των αγιορείτικων μνημείων («Πρόγραμμα Άθω»).

Όμως, όσα χρήματα και αν διατεθούν για τον «Φάρο της Ορθοδοξίας» δεν θα υπάρξει ουσιαστικό αποτέλεσμα, αν δεν εργαστούν σκληρά οι ίδιοι οι Αγιορείτες. Πόσο σκληρά; Μέχρι να ματώσουν...


Η «κόκκινη δεξαμενή»

Μονή Γρηγορίου. Κάτω από τα πόδια μας ξεχύνονται προς την θάλασσα τα πεζούλια και οι ξερολιθιές των περιβολιών. Ποτίζονται από μία δεξαμενή, το νερό της οποίας κινεί ταυτόχρονα και μία ηλεκτρική γεννήτρια. Ο μοναχός (με πτυχίο γιατρού) που μας συνοδεύει διακόπτει για λίγο την πληροφόρηση και λέει σαν να μονολογεί:
«Ξέρετε πόσος κόπος χρειάστηκε για να τα φτιάξουμε; Για μήνες ανεβάζαμε κάθε μέρα στις πλάτες μας το χώμα, τις πέτρες και τα υλικά. Οι ώμοι είχαν πληγιάσει και τα χέρια μας έσταζαν αίμα. Ξέρετε πως ονόμασαν οι αδελφοί το έργο; Κόκκινη δεξαμενή. Από το αίμα που χύθηκε για να γίνει»…

Το «μάνατζμεντ» είναι η μία όψη. Η άλλη όψη έχει να κάνει με την σκληρή, πολύωρη, καθημερινή δουλειά. Το κοινόβιο δεν κάνει ιεράρχηση μόρφωσης στα μέλη του. Κάνει απλώς κατανομή καθηκόντων. Στα καθήκοντα ενός κοινοβίου περιλαμβάνονται «κόκκινες δεξαμενές», περίθαλψη τοξικομανών, ανάστροφες αντλίες, πρωτότυποι επεξεργαστές κειμένου και ειδικές «ντάτα μπεϊζ»...

Αυτό το κοινόβιο είναι ο επόμενος σταθμός μας...
Η παραλιακή μονή Γρηγορίου και ψηλά η Σιμωνόπετρα


Παρασκευή, 25 Μαΐου 2007

Επιχείρηση «μυστικές κρύπτες» [2]






Έρευνα «Η επανάσταση των κοινοβίων»
Δημοσιεύθηκε στην Ελευθεροτυπία τον Αύγουστο του 1992
Επιχείρηση «μυστικές κρύπτες»
Ένα απέραντο θησαυροφυλάκιο
Ο «Άγιος Βάρβαρος»
Τα χαμένα μυστικά
Η μάχη του Βατοπεδίου
Έρχονται οι Κύπριοι
Οι χαμένες εικόνες






Μονή Βατοπεδίου. Βρισκόμαστε σε μια τεράστια υπόγεια αίθουσα πλημμυρισμένη με εικόνες. Ο π. Νύφων - ένας νεαρός Κύπριος μοναχός με ανοιχτό χαμόγελο και κατάμαυρη γενειάδα - μας εξηγεί ότι στην αίθουσα αυτή συγκεντρώθηκαν όλες οι εικόνες που βρέθηκαν σε διάφορες κρύπτες, όταν το Βατοπέδι έγινε πριν λίγους μήνες κοινόβιο. Και μιλάμε για δεκάδες σπάνιες εικόνες που χρειάζονται άμεση συντήρηση.


Βατοπέδι. Το πλουσιότερο μοναστήρι. Όλοι οι περιηγητές και οι συγγραφείς που έχουν έρθουν εδώ πριν το 1950 έχουν γράψει διθυράμβους. Περιποίηση, καθαρά σεντόνια, άφθονο φαγητό, ηλεκτρικό ρεύμα προσφέρονταν στους επισκέπτες από το ιδιόρρυθμο Βατοπέδι. Η σύγκριση με το αυστηρά κοινόβια, όπως η μονή Διονυσίου, ήταν καταλυτική.


Πρώτο σ' όλη την Ελλάδα έβαλε ηλεκτρικό ρεύμα το Βατοπέδι. Πριν ακόμα κι από το βασιλικό παλάτι. Πρώτο και μόνο υιοθέτησε το νέο ημερολόγιο. Πρώτο και μόνο επέτρεψε σε γυναίκα ν' αποβιβαστεί στις ακτές του. Πρώτο και μόνο έσπασε το άβατο κι έφερε... κότες για να τρώνε οι καλόγεροί του φρέσκα αυγά. Πρώτο και μόνο δημιούργησε στα χρόνια της οθωμανικής κατοχής σχολείο ανώτερης μόρφωσης, την Αθωνιάδα Σχολή.


Οι θησαυροί του Βατοπεδίου δεν είναι δυνατόν να υπολογιστούν. Απλώς δεν υπάρχει μέτρο για να αποτιμηθούν. Και κανείς δεν γνωρίζει τι μπορεί να κρύβει το τεράστιο κτιριακό του συγκρότημα και οι πιθανολογούμενες μυστικές του κρύπτες.Αλλά δεν είναι μόνον το Βατοπέδι...


Ένα απέραντο θησαυροφυλάκιο


Ολόκληρο το Αγιον Όρος είναι ένα απέραντο θησαυροφυλάκιο. Οι κορυφαίοι καλλιτέχνες της βυζαντινής αγιογραφίας (Μανουήλ Πανσέληνος, Θεοφάνης ο Κρητικός, Τζώρτζης, Κατελάνος...) έχουν δημιουργήσει στο Αγιον Όρος δεκάδες αριστουργήματα σε τοιχογραφίες και εικόνες, που θεωρούνται σταθμοί στην παγκόσμια ζωγραφική.


Πάνω από 50.000 τετραγωνικά μέτρα με τοιχογραφίες χρειάζονται άμεση σωστική επέμβαση στο Αγιον Όρος! Κανένας δεν γνωρίζει τα εικαστικά αριστουργήματα που πρέπει να βρίσκονται κάτω από τις επιζωγραφισμένες τοιχογραφίες και εικόνες.


Χιλιάδες σπάνιες εικόνες φυλάσσονται στα μοναστήρια. Μόνον η μονή Ιβήρων έχει στην κατοχή της πάνω από 2.000. Εκατοντάδες εικόνες χρειάζονται άμεση συντήρηση και αναγνώριση.


Χιλιάδες είναι επίσης τα λεπτουργήματα, τα χρυσοκεντήματα, οι πόρπες, τα μικροτεχνήματα. Μόνον η αργυροχοία περιλαμβάνει στο Αγιον Όρος 44 είδη!


Πουθενά στα Βαλκάνια και στην Ανατολική Μεσόγειο δεν υπάρχει ο αρχιτεκτονικός πλούτος που διασώζεται στο Αγιον Όρος και που καλύπτει χίλια χρόνια και όλες τις σχολές λαϊκών μαστόρων, τεχνικών και υλικών. Εδώ μόνον διατηρούνται (και κατοικούνται) βυζαντινά αστικά οικήματα.


Στα αγιορείτικα μοναστήρια εκατοντάδες έγγραφα περιέχουν την άγνωστη ιστορία του βουλγαρικού, του σερβικού και του γεωργιανού έθνους και περιμένουν την μελέτη των ειδικών.


Εδώ διασώζονται οι μεγαλύτερες συλλογές ελληνικών χειρογράφων και χειρογράφων της βυζαντινής μουσικής. Χιλιάδες είναι τα σπάνια ή εικονογραφημένα χειρόγραφα και βιβλία. Μόνον στο Βατοπέδι έχουν βρεθεί πάνω από 650 περγαμηνά χειρόγραφα και 10.000 σπάνια βιβλία.


Ο «Άγιος Βάρβαρος»


Όλος αυτός ο πλούτος έγινε κατά καιρούς αντικείμενο λεηλασίας από πειρατές, Τούρκους, περιηγητές, καθολικούς ιερωμένους, κυνηγούς χειρογράφων, ιερόσυλους και αρχαιοκάπηλους.


Σε γενικές γραμμές οι Αγιορείτες αντέστησαν στην λεηλασία, ακόμα και στις εποχές που η πνευματική συγκρότηση των ιδιορρυθμιτών δεν διακρινόταν για το υψηλό της επίπεδο. Ένα από τα μέσα που χρησιμοποίησαν ήταν και οι μυστικές κρύπτες. Πολλά είναι τα θαύματα που ιστορούνται για τις μυστικές κρύπτες. Περίφημο είναι το «θαύμα των Αρχαγγέλων» της μονής Δοχειαρίου, σύμφωνα με το οποίο η κρύπτη με τον θησαυρό ήταν «κίων εκ μαρμάρου φέρων προτομή ανδρός μετά επιγραφής».


Αλλά η πιο χαρακτηριστική περίπτωση είναι ο «Άγιος Βάρβαρος». Ο νέγρος πειρατής που με θεία φώτιση έγινε χριστιανός κι έμεινε στο μοναστήρι για να υπερασπίζεται τους θησαυρούς και τα ιερά κειμήλια από τους πειρατές. Υπάρχουν αρκετές παραστάσεις του «Άγιου Βάρβαρου» στο Αγιον Όρος.


Πολλές είναι και οι ιστορίες ηρωισμού μοναχών, που προτίμησαν να τους βασανίσουν και να τους σκοτώσουν οι πειρατές ή οι Τούρκοι, παρά να αποκαλύψουν τις μυστικές κρύπτες. Ένα παράδειγμα: Στην διάρκεια της Επανάστασης του 1821 μπήκαν οθωμανικά στρατεύματα στο Αγιον Όρος, πολλές μονές του οποίου συμμετείχαν στον αγώνα. Στη μονή Δοχειαρίου ο σκευοφύλαξ έκρυψε όλους τους θησαυρούς σε κρύπτες μέσα στο καθολικό (κεντρική εκκλησία). Οι στρατιώτες τον βασάνισαν φρικτά για ν' αποκαλύψει το μυστικό αλλά ο καλόγερος προτιμούσε να πεθάνει παρά να το φανερώσει. Τον λυπήθηκε ο βοηθός του, που έδειξε στους Τούρκους τις μυστικές κρύπτες. Ο σκευοφύλαξ σώθηκε αλλά οι θησαυροί χάθηκαν.


Σήμερα, κανένα μοναστήρι δεν διαθέτει πλήρη αποτύπωση των κτιριακών του εγκαταστάσεων. Και μιλάμε για μερικά (Λαύρα, Βατοπέδι, Ιβήρων) τεράστια κτιριακά συγκροτήματα, που εκτός των τειχών τους διαθέτουν και ολόκληρα χωριά. Έτσι, κανένας δεν μπορεί να γνωρίζει αν υπάρχουν άγνωστες μυστικές κρύπτες, που είναι και τι μπορεί να κρύβουν.


Τα χαμένα μυστικά


Ανοιχτό είναι και το ζήτημα της χαμένης γνώσης. Σε πολλές περιπτώσεις την θέση των μυστικών κρυπτών γνώριζαν ελάχιστοι ή και ένας μόνο καλόγερος. Πολλοί σκευοφύλακες είναι πιθανό να έχουν πάρει το μυστικό στον τάφο τους, ιδιαίτερα σε ταραχώδεις και δύσκολες περιόδους. Και τέτοιες έζησε πολλές το Όρος.


Ένα παράδειγμα: Στην μονή Ιβήρων, τουλάχιστον μέχρι τις αρχές του αιώνα μας, το σκευοφυλάκιο ήταν απρόσιτο ακόμα και στους μοναχούς του μοναστηριού. Το φύλαγε ένας καλόγερος, που κατά παράδοση ήταν Ρουμάνος και που αποκάλυπτε τις μυστικές κρύπτες, λίγο πριν από τον θάνατό του, στον βοηθό του και μόνον.


Το νέο ιβηρίτικο κοινόβιο στο μεγαλόπνοο πρόγραμμα, που έχει εκπονήσει για την πλήρη ανασυγκρότηση της μονής, έχει συμπεριλάβει και μελέτη πλήρους αποτύπωσης προϋπολογισμού 25.000.000 δραχμών. Μερικές φορές η τύχη και η προσωπική έρευνα έσπασαν κάποιο «χαμένο μυστικό» και ξανάφεραν στο φως τους θησαυρούς των άγνωστων μυστικών κρυπτών. Να δύο περιπτώσεις:


  • Στην μονή Παντοκράτορος μέχρι το 1960 ήταν καταγραμμένοι 234 χειρόγραφοι κώδικες. Την χρονιά εκείνη ο προηγούμενος Αθανάσιος ανακάλυψε μυστική κρύπτη με 106 άγνωστα χειρόγραφα.
  • Ο βιβλιοθηκάριος της μονής Αγίου Παύλου γέρων Θεοδόσιος σε δημοσίευμά του στο περιοδικό «Παράδοση» επισημαίνει: «Όταν ο υποφαινόμενος ανέλαβον την βιβλιοθήκην της μονής μου παρέλαβον 320 χειρόγραφα και 4.850 έντυπα. Σήμερον εις την βιβλιοθήκην μας υπάρχουν 495 χειρόγραφα βιβλία και 12.550 έντυπα διαφόρων εποχών, με πρόβλεψιν συνεχίσεως της αυξήσεως.»
Η γενική κρίση που βίωνε το Αγιον Όρος μέχρι το 1970 απειλούσε με καταστροφή τους θησαυρούς του. Ένα από τα άμεσα καθήκοντα που έβαλε η «επανάσταση των κοινοβίων» ήταν η διάσωση των αγιορείτικων θησαυρών. Κι αν το 'θελε ο Θεός, η ανακάλυψη μυστικών κρυπτών. Και για να το πετύχει χρειάστηκε να μεταχειριστεί και σκληρά μέσα...

Η μάχη του Βατοπεδίου 

Το Βατοπέδι είναι το σημαντικότερο αγιορείτικο μοναστήρι των τελευταίων αιώνων. Η κινητή και ακίνητη περιουσία του ήταν τόσο μεγάλη ώστε μπορούσε ν' αναγγείλει στον βασιλιά, όταν το επισκέφθηκε το 1963, ότι μπορούσε να συντηρήσει για πολλούς μήνες τον ελληνικό στρατό σε περίπτωση πολέμου.
Το 1903 το μοναστήρι είχε στην δύναμή του 966 μοναχούς. Εξήντα χρόνια αργότερα, το 1961, είχαν απομείνει 129. Κι απ' αυτούς μόνον οι 52 ζούσαν στο απέραντο κτιριακό του συγκρότημα. Η κρίση είχε χτυπήσει και το πλούσιο Βατοπέδι. Στις αρχές της δεκαετίας του '80 στο μοναστήρι είχαν απομείνει λιγότεροι από 20 μοναχοί.
Την εποχή εκείνη το νεοορθόδοξο «κίνημα των κοινοβίων» βρισκόταν σε πλήρη ακμή. Ορισμένα μάλιστα κοινόβια είχαν τόσους πολλούς μοναχούς που ή δυσκολευόντουσαν να στεγαστούν στα μοναστήρια ή ήταν αναγκασμένοι να ζουν εκτός μονών, σε εξαρτήματα. Επιτακτικό έμπαινε και το πρόβλημα της διάσωσης των θησαυρών και την ανακαίνισης των μοναστηριών. Μετά την ομαλή μετάβαση στην κοινοβιακή ζωή της Λαύρας, του μεγαλύτερου και ιστορικότερου μοναστηριού, η «επανάσταση των κοινοβίων» άρχισε την μάχη για τ' άλλα δύο μεγάλα μοναστήρια που παρέμεναν ιδιόρρυθμα, το Βατοπέδι και το Ιβήρων.
Η μάχη του Βατοπεδίου άρχισε το 1984. Στο μοναστήρι είχαν απομείνει 14 ηλικιωμένοι μοναχοί. Η Πατριαρχική Εξαρχία τους ζήτησε να δεχθούν «αδελφότητα αδιαβλήτου ηθικού κύρους» για να ενισχυθεί η δύναμη της μονής. Οι Βατοπεδινοί αντέδρασαν γιατί έτσι θα έχαναν τον έλεγχο του μοναστηριού (και της περιουσίας του).
Το 1985, για πρώτη φορά στην αγιορείτικη ιστορία, η Ιερά Επιστασία στέλνει εγκύκλιο σ' όλα τα μοναστήρια και απειλεί με «δυναμική επέμβαση», αν οι Βατοπεδινοί δεν δεχτούν άλλους μοναχούς. Ταυτόχρονα εξαπολύεται επίθεση φημών εναντίον των Βατοπεδινών, που κατηγορούνται για ηθικά παραπτώματα και ομοφυλοφιλία. Το ότι οι περισσότεροι ήταν «γερόντια» δεν είχε σημασία.
Η επίθεση ήταν τόσο πετυχημένη, ώστε το Ασοσιέτεντ Πρες να μεταδώσει σ' όλο τον κόσμο ότι: «Μία δράκα μοναχών του Βατοπεδίου που κατηγορούνται για ομοφυλοφιλία και άλλα παραπτώματα κλείστηκαν στην Μονή και αρνούνται να την παραδώσουν».
Το 1986 το σκάνδαλο αρχαιοκαπηλίας του δόκιμου μοναχού Αναστασίου έδωσε την χαριστική βολή στους Βατοπεδινούς ιδιορρυθμίτες. Αποδείχτηκε ότι δεν μπορούσαν να διαφυλάξουν τις μυστικές κρύπτες και τους αμύθητους θησαυρούς της μονής τους. Παράλληλα, πολλά στοιχεία έδειχναν ότι την ακίνητη περιουσία του Βατοπεδίου την ροκάνιζαν επιτήδειοι δικηγόροι και επιχειρηματίες, την στιγμή που πολλά κτίρια του απέραντου μοναστηριού κατέρρεαν.
Η «μάχη του Βατοπεδίου» είχε κερδηθεί από τα κοινόβια. Το πρόβλημα μετατέθηκε στο ποια νέα αδελφότητα θα ίδρυε το νέο βατοπεδινό κοινόβιο, με πρώτιστο καθήκον την ανασυγκρότηση και σωτηρία του μοναστηριού.


Έρχονται οι Κύπριοι




Οι υποψήφιοι ήταν πολλοί. Οι ζυμώσεις πολύμηνες. Τελικά κέρδισαν οι Κύπριοι. Την άνοιξη του 1991 μεταβαίνει από τη Νέα Σκήτη της μονής Αγίου Παύλου στο Βατοπέδι και συγκροτεί το νέο κοινόβιο ο γέρων Ιωσήφ και η συνοδεία του, που αποτελείται κυρίως από Κύπριους.
Ο γ. Ιωσήφ είναι σπουδαία προσωπικότητα στο Αγιον Όρος. Είναι όμως απλός καλόγερος και δεν μπορεί να γίνει ηγούμενος, ο οποίος πρέπει οπωσδήποτε να είναι και ιερέας. Έτσι, την ηγουμενία αναλαμβάνει ο Κύπριος ιερομόναχος Εφραίμ. Φυσικά ο πνευματικός πατέρας του κοινοβίου παραμένει ο γ. Ιωσήφ.
Φαίνεται ότι στην εξέλιξη αυτή έπαιξε σημαντικό ρόλο ο (τότε πατριαρχικός έξαρχος) Οικουμενικός Πατριάρχης Βαρθολομαίος.
Στο πρώτο, ύστερα από εκατοντάδες χρόνια, βατοπεδινό κοινόβιο προσήλθαν κι άλλοι μοναχοί. Σήμερα η αδελφότητα ξεπερνάει τα 40 άτομα. Κι αποτελεί την ψυχή του κυπριακού ελληνισμού. Εκατοντάδες Κύπριοι το επισκέπτονται όλο τον χρόνο. Το Βατοπέδι μέσα σε λίγους μήνες ξαναζωντάνεψε. Η υποδοχή και η φιλοξενία των επισκεπτών είναι πιο ζεστή και πιο εγκάρδια από κάθε άλλο κοινόβιο. Και φυσικά διατηρεί την αρχοντική βατοπεδινή παράδοση. Αλλά το σημαντικότερο είναι η προσπάθεια για την ανασυγκρότηση του μοναστηριού.
Η πρώτη επιχείρηση αφιερώθηκε στις κρύπτες...


Οι χαμένες εικόνες


Σε κρύπτες, υπόγεια, αποθήκες και απίθανες γωνιές βρέθηκαν δεκάδες βυζαντινές και μεταβυζαντινές εικόνες, που ήταν αραδιασμένες σε ντάνες και τις κατέστρεφαν η υγρασία και το σκουλήκι του ξύλου. Τώρα είναι συγκεντρωμένες σε μια μεγάλη αίθουσα κάτω από το αρχονταρίκι και περιμένουν τους επιστήμονες να τις αναγνωρίσουν και να τις συντηρήσουν.
Σε άλλες κρύπτες βρέθηκαν χιλιάδες βιβλία. Δυστυχώς πολλά είχαν γίνει τροφή των ποντικιών. Ολόκληροι όροφοι είχαν εγκαταλειφθεί στην υγρασία και στα ποντίκια. Ανάμεσά τους παρεκκλήσια και σχολικές αίθουσες. Φυσικά και για το τεράστιο συγκρότημα του Βατοπεδίου δεν υπάρχει κτιριακή αποτύπωση. Μέσα από θρύλους και σκόρπιες πληροφορίες αναζητούνται τώρα οι μυστικές έξοδοι διαφυγής από το μοναστήρι, που κανένας δεν ξέρει τι μπορεί να κρύβουν.
Η μετατροπή του Βατοπεδίου σε κοινόβιο έσωσε το ιστορικό μοναστήρι από την διάλυση και την καταστροφή. Δεν συμβαίνει όμως το ίδιο με άλλα φτωχά μοναστήρια. Το ελληνικό κράτος αδιαφορεί. Κι έτσι άλλοι ηγούμενοι μεταβάλλονται σε... «μάνατζερ». Κι άλλοι σε... πρωτομάστορες...