Τρίτη, 11 Δεκεμβρίου 2007

Αρχαία μεταλλουργία στο Λαύριο ή «Σίμος κατέλαβεν Ασκληπιακόν»



Κοιτάζω την επιγραφή και αναρωτιέμαι αν γράφτηκε σήμερα ή πριν από 2.400 χρόνια, όπως είναι η πραγματική της ηλικία: «Σίμος κατέλαβεν Ασκληπιακόν». Τόσο σημερινά είναι και τα γράμματα και οι λέξεις που έχουν χαραχθεί πάνω στην πέτρα.

Βρίσκομαι πάνω από το Λαύριο, στα βουνά της Σούριζας, μαζί με τον αρχαιολόγο Βαγγέλη Κακαβογιάννη. Ποιός είναι αυτός ο «Σίμος» και τι είναι αυτό το «Ασκληπιακόν που «κατέλαβεν»;

«Ο Σίμος ήταν ιδιοκτήτης μεταλλείων», λέει ο Β. Κακαβογιάννης. «Η περιοχή της Λαυρεωτικής αποτελεί τον πιο συγκροτημένο βιομηχανικό χώρο της αρχαιότητας, με επίκεντρο την μεταλλευτική δραστηριότητα και με τόσο πλήρεις τεχνολογίες, που σήμερα προκαλούν τουλάχιστον έκπληξη. Εκπληκτικό και ίσως αξεπέραστο μέχρι σήμερα είναι και το πολιτικό πλαίσιο που είχε θέσει η αθηναϊκή δημοκρατία για την αξιοποίηση του ορυκτού πλούτου του Λαυρίου, προς όφελος της πολιτείας, δηλαδή όλων των πολιτών και όχι μόνο των λίγων πλουσίων.»

«Αυτός ο Σίμος», συνεχίζει ο αρχαιολόγος, «ήταν γυιός του Διόδωρου και καταγόταν από τον δήμο Παιανίας. Το γνωρίζουμε από επιγραφές που βρήκε η Αμερικανική Αρχαιολογική Σχολή στην Αγορά των Αθηνών και δημοσίευσε η Μ. Γκρόσμπι (M. Grosby). Οι επιγραφές αναφέρονται σε εκμισθώσεις μεταλλείων του Λαυρίου κατά τον 4ο αιώνα.»

Ο «Σίμος Διοδώρου Παιανιεύς», όπως αναφέρεται στις επιγραφές, είχε κι άλλα μεταλλεία στο Λαύριο, εκτός από το Ασκληπιακό. Στην αρχαιότητα κάθε μεταλλείο το αφιέρωναν σ΄ έναν θεό και το ονόμαζαν ανάλογα: Ερμαϊκόν από τον Ερμή, Διακόν από τον Δία, Ασκληπιακόν από τον Ασκληπιό, όπως το μεταλλείο που εκμίσθωσε ο Σίμος.

«Σίμος κατέλαβε Ασκληπιακόν» σημαίνει, λοιπόν, ότι ο Αθηναίος πολίτης - επιχειρηματίας Σίμος κατέλαβε για έρευνα και εκμετάλλευση (με νόμιμο τρόπο και όχι αυθαίρετα, όπως κάνουν σήμερα οι καταπατητές των εξοχικών γύρω από το Λαύριο) το μεταλλείο που ονομαζόταν Ασκληπιακόν.

Μεταλλουργικό κέντρο

Στην Λαυρεωτική φυσάει βοριαδάκι από την πλευρά του Κάβοντόρο. Η ατμόσφαιρα είναι πεντακάθαρη και ψηλά, από τα βουνά της Σούριζας, φαίνονται σε απόσταση αναπνοής η Μακρόνησος, η Κέα, η Ανδρος, η Κύθνος.

Σ΄ όλη αυτή την περιοχή του Λαυρίου και των κοντινών νησιών, η μεταλλουργία αναπτύχθηκε από τα πανάρχαια χρόνια, όπως δείχνουν οι ανασκαφικές έρευνες.

Στην ακατοίκητη σήμερα Μακρόνησο έχουν εντοπιστεί πρωτοελλαδικά (3η προχριστιανική χιλιετία) μεταλλουργικά κέντρα.

Ιδιαίτερα σημαντική αποδεικνύεται η Κέα, όπου, εκτός από τα ορυχεία μίλτου (ενός υλικού για την συντήρηση των ξύλινων πλοίων), έχουν ανασκαφεί ή εντοπιστεί σημαντικές αστικές και μεταλλουργικές θέσεις της ελληνικής προϊστορίας.

Ο αρχαιολόγος Βαγγέλης Κακαβογιάννης έχει εργαστεί στα Δωδεκάνησα, την Θεσσαλία, την Μακεδονία και την Ανατολική Αττική. Γέννημα και θρέμμα του Λαυρίου καθώς είναι, έχει ασχοληθεί από νωρίς με την περιοχή κι έχει αφιερώσει ένα μεγάλο μέρος του έργου του στην αποκάλυψη των μυστικών που κρύβουν τα μεταλλουργικά κέντρα του Λαυρίου, συνεχίζοντας τον ερευνητικό δρόμο που άνοιξε ο καθηγητής του Εθνικού Μετσόβειου Πολυτεχνείου Κωνσταντίνος Κονοφάγος.

Το πρώτο μυστικό της Λαυρεωτικής γης είναι ότι κρύβει στα σπλάχνα της την αρχαιότερη μεταλλευτική στοά ολόκληρης της λεκάνης της Μεσογείου. Η Βελγική Αρχαιολογική Σχολή που την ερεύνησε την χρονολογεί στο 3200 π.Χ., δηλαδή σε μιαν εποχή κατά την οποία η Ελλάδα διήνυε (υποτίθεται) την εποχή του λίθου ακόμη.

Αυτή η σημαντική (όχι μόνο για την ελληνική αλλά για την παγκόσμια ιστορία) μεταλλευτική στοά βρίσκεται στον λόφο Βελατούρι, στην κορυφή του οποίου άνθησε η μυκηναϊκή ακρόπολη του Θορικού.

Πανάρχαιοι μεταλλευτές

Στον Θορικό η μεταλλοφόρα περιοχή είναι και στην επιφάνεια του εδάφους κι από εδώ φαίνεται ότι άρχισε η αξιοποίηση των μεταλλευμάτων του Λαυρίου. Το ερώτημα είναι ποιοί να ήταν άραγε ήταν αυτοί οι πρώτοι πανάρχαιοι μεταλλευτές;

Μία εκδοχή είναι να ήταν κάποιοι ξένοι που ήρθαν στην Αττική δια θαλάσσης ψάχνοντας για μέταλλα. Ανακάλυψαν τα κοιτάσματα του αρχυρούχου μολύβδου στον Θορικό και κατέχοντας τις απαραίτητες τεχνολογικές γνώσεις, εγκαταστάθηκαν στον Θορικό και άρχισαν την παραγωγή αργύρου, μολύβδου και χαλκού.

Μία άλλη εκδοχή είναι ότι οι πρώτοι μεταλλουργοί ήταν αυτόχθονες κάτοικοι της Αττικής, οι οποίοι απέκτησαν τις απαραίτητες τεχνολογικές γνώσεις, μέσω των ναυτικών ταξιδιών, τα οποία στο Αιγαίο είχαν αναπτυχθεί ήδη από την 8η χιλιετία π.Χ.

Και οι δύο εκδοχές είναι πιθανές.

Στην πρώτη συνηγορεί η υπόθεση ότι η μεταλλουργική γνώση στην προϊστορική εποχή πιθανότατα αποτελούσε κρατικό ή επαγγελματικό μυστικό. Τέτοια μυστικά υπάρχουν και σήμερα, ακόμη και για ευτελή προϊόντα όπως η "Κόκα Κόλα".

Ο Θορικός

Στην δεύτερη εκδοχή συνηγορεί το γεγονός ότι στον Θορικό υπήρχε ένας νεολιθικός οικισμός ήδη από το 4500 π.Χ. τουλάχιστον. Ισοτοπικές αναλύσεις του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης απέδειξαν ότι το μετάλλευμα μολύβδινων και ασημένιων αντικειμένων, που χρονολογούνται γύρω στο 3500 π.Χ. και βρέθηκαν στην Θεσσαλία, τις Κυκλάδες και την Κρήτη, προέρχεται από το Λαύριο.

Στον Θορικό βρέθηκαν επίσης πρωτοελλαδικές και μεσοελλαδικές μεταλλευτικές εγκαταστάσεις. Αποδεικνύεται έτσι η συνεχής βιομηχανική δράση στην περιοχή από το 3500 π.Χ. μέχρι την υστεροελλαδική- μυκηναϊκή πολιτιστική περίοδο.

Ο Θορικός απετέλεσε ένα από τα αρχαιότερα και σημαντικότερα μυκηναϊκά κέντρα της Αττικής, όπως αποδεικνύεται από:
  • Την ισχυρή ακρόπολη στον λόφο Βελατούρι.
  • Το νεκροταφείο της πόλης, από το οποίο έχουν ανασκαφεί δύο πρώϊμοι θολωτοί και αρκετοί σπουδαίοι κιβωτιόσχημοι λακκοειδείς τάφοι.
  • Τις παραδόσεις της Αττικής.

Το πόσο σημαντικός και πλούσιος ήταν ο μυκηναϊκός Θορικός αποδεικνύεται από το γεγονός ότο το η πρώτη ύλη για το 96% των αντικειμένων από άργυρο, μόλυβδο και χαλκό που βρέθηκαν στην πόλη του Ακρωτηρίου της Θήρας, προέρχεται από το Λαύριο, όπως έδειξε η εξέταση τους με ισότοπα.

Το μεγάλο θαύμα

«Αλλά το μεγάλο θαύμα του Λαυρίου, που στήριξε το παγκόσμιο θαύμα της αθηναϊκής δημοκρατίας, συνετελέσθη στα τέλη του 6ου αιώνα», λέει ο Βαγγέλης Κακαβογιάννης

«Την εποχή εκείνη αρχίζει η εκμετάλλευση και των τριών μεταλλοφόρων επαφών, που υπάρχουν σε αξιοποίησιμο βάθος στο Λαύριο. Μέσα σε λίγα χρόνια αναπτύχθηκαν τόσο εξελιγμένες τεχνολογίες ορυχείων, κατεργασίας και καθαρισμού των μεταλλευμάτων, που σήμερα μας προκαλούν κατάπληξη και για την ταχύτητα ανάπτυξης τους και για την αποτελεσματικότητά τους.
«Στις στοές εξασφάλιζαν αερισμό, εκμεταλλευόμενοι την διαφορετική θερμοκρασία του αέρα και δημιουργώντας φυσικά ρεύματα. Αν δεν είχαν ανακαλύψει, πάντως χρησιμοποιούσαν το φαινόμενο Μπερνούλι που διατυπώθηκε στην εποχή μας.
«Υπόδειγμα οικονομίας πρώτης ύλης αποτελούν τα πλυντήρια μεταλλεύματος. Με δεξαμενές που μάζευαν το βρόχινο νερό και συστήματα ανακύκλησης εξασφάλιζαν επάρκεια νερού, σε μία περιοχή καθαρά... άνυδρη. Απίστευτης αποτελεσματικότητας ήταν και οι μέθοδοι στεγανοποίησης των δεξαμενών. Εκτός από την χρήση των φυσικών βράχων για την διασπορά των φορτίων, χρησιμοποιούσαν δύο αλλεπάλληλες στρώσεις υδραυλικού κονιάματος, το οποίο συνεχίζει να είναι και σήμερα απόλυτα αποτελεσματικό, σε όσες δεξαμενές ανασκάψαμε.»

Ο κ. Κακαβογιάννης ολοκλήρωσε προ ημερών την ανασκαφή μιας μνημειακής δεξαμενής νερού, που ανήκε σε ένα μεγάλο βιομηχανικό συγκρότημα.

Για να καταλάβουμε την απίστευτη μεταλλευτική δραστηριότητα των αρχαίων Ελλήνων στο Λαύριο, αρκεί να σημειώσουμε ότι η Ελληνική Εταιρεία λειτούργησε από το 1873 μέχρι το 1932, επεξεργαζόμενη μόνο τις αρχαίες σκουριές.

Για να πραγματοποιηθεί το βιομηχανικό θαύμα στο αρχαίο Λαύριο, χρειάστηκε η θεσμοθέτηση ενός προηγμένου νομοθετικού πλαισίου από την αθηναϊκή δημοκρατία, μας τονίζει ο Β. Κακαβογιάννης. Ολη η Λαυρεωτική ήταν ιδιοκτησία της αθηναϊκής πολιτείας. Οποιαδήποτε μεταλλευτική δραστηριότητα εκμισθωνόταν σε ιδιώτες επιχειρηματίες. Το κράτος, εκτός από την είσπραξη των ενοικίων, συμμετείχε και στα κέρδη.

Το νομοθετικό πλαίσιο που δημιούργησε μετά τον Σόλωνα η αθηναϊκή δημοκρατία αποτελούσε τους "Μεταλλικούς Νόμους". Λειτουργούσε επίσης και το ειδικό "Μεταλλικό Δικαστήριο".

Με μία εκπληκτική για την εποχή της μεταλλευτική τεχνολογία και με υποδειγματικά δημοκρατική νομοθεσία, η αρχαία Αθήνα, χρησιμοποίησε τις προσόδους από το Λαύριο για να κατασκευάσει έναν πανίσχυρο στόλο από 200 τριήρεις. Μ΄ αυτό τον στόλο νίκησε τους Πέρσες στη ναυμαχία της Σαλαμίνας το 480 π.Χ., θέτοντας της απαρχή για το θαύμα της κλασσικής Ελλάδας.

Τελειώνοντας να επισημάνουμε τα εξής:

• Η μεταλλευτική δραστηριότητα στο Λαύριο και γενικότερα στην Ελλάδα και στο Αιγαίο είναι τόσο πανάρχαια, ώστε οι περισσότερες σχετικές λέξεις με την μεταλλουργία να θεωρούνται ως "προελληνικές".
• Η λέξη Σούνιον συναντάται και στις μυκηναϊκές πινακίδες με γραμμική γραφή Β' ως ΣόFενος (και με την ιωνική συναίρεση Σούνος) με την σημασία του ασημιού. Επομένως Σούνιο σημαίνει το "ασημένιο ακρωτήρι".
• Το Σούνιο (δηλαδή η περιοχή της Λαυρεωτικής) συνέχιζε να παράγει ασήμι έως την πρωτοβυζαντινή περίοδο. Η Αγία Σοφία της Κωνσταντινουπόλεως είναι διακοσμημένη με λαυρεώτικο ασήμι, όπως μαρτυρεί τον 6ο μ.Χ. αιώνα ο Παύλος ο Σιλεντιάριος: «Ενθάδε Παγγαίοιο 'ράχις και Σουνιάς άκρη αργυρέας ώϊξαν όλας φλέβας.» (Εδώ η ράχη του Παγγαίου και το ακρωτήριο Σούνιο άνοιξαν όλες τις φλέβες του αργύρου.)

Σε πείσμα της επίσημης ιστορίας, που άλλωστε βασίζεται εν πολλοίς σε ξένες θεωρίες, άλλη μία περιοχή φυλάει στα χώματά της την αληθινή ιστορία των Ελλήνων.

Είναι το Λαύριο με τις απίστευτα εξελιγμένες μεταλλευτικές τεχνολογίες, τα τεκμήρια των οποίων διατηρούνται ως τις μέρες μας. Οπως αυτή η επιγραφή με τις ίδιες λέξεις και τα ίδια γράμματα, που χρησιμοποιούμε κι εμείς σήμερα:

«Σίμος κατέλαβεν Ασκληπιακόν»...


Δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «Αδέσμευτος Τύπος» το 1997


Τετάρτη, 28 Νοεμβρίου 2007

Η ανακάλυψη των βασιλικών τάφων στην Βεργίνα

«Και τότε είδαμε κάτι που ήταν αδύνατο να φανταστώ, γιατί ποτέ δεν είχε βρεθεί τέτοιο οστεοδόχο σκεύος: μια ολόχρυση λάρνακα με ένα επιβλητικό ανάγλυφο αστέρι στο κάλυμμά της...»


Μ΄ αυτά τα λόγια αρχίζει την περιγραφή του ο αρχαιολόγος Μανόλης Ανδρόνικος για το τι είδε όταν άνοιξε για πρώτη φορά την σαρκοφάγο στον τάφο του βασιλιά της Μακεδονίας Φιλίιπου Β'.


Τέτοιες μέρες πριν 15 χρόνια ήτανε, στις 8 Νοεμβρίου 1977, που ο Μανόλης Ανδρόνικος έφερνε στο φως μία από τις μεγαλύτερες αρχαιολογικές ανακαλύψεις όλων των εποχών: Τους βασιλικούς τάφους της Βεργίνας.


Η ανακάλυψη του μεγάλου Ελληνα αρχαιολόγου είχε και κεφαλαιώδη εθνική σημασία. Τεκμηρίωνε με τρόπο αναμφισβήτητο την ελληνικότητα της Μακεδονίας, σε μιαν εποχή που οργίαζε η σκοπιανή προπαγάνδα για την καταγωγή των αρχαίων Μακεδόνων.


Η γη των Ελλήνων


Η αρχαιολογική σημασία της Βεργίνας ήταν γνωστή από το 1855. Φαίνεται ότι ολόκληρη η γενικότερη περιοχή ποτέ δεν έπαψε να κατοικείται από Ελληνες. Στην τουρκοκρατία μάλιστα ήταν γνωστή ως "Ρουμλούκι", δηλαδή η γη της ρωμιοσύνης, η περιοχή του ελληνισμού.


Ερευνες είχαν γίνει, πριν από τον Μαν. Ανδρόνικο, από Γάλλους αρχαιολόγους και από τον Κωνσταντίνο Α. Ρωμαίο. Ο Ανδρόνικος άρχισε το ανασκαφικό του έργο στα 1952. Θα παρακάμψουμε τις ανακαλύψεις μέχρι το 1977 και θα πάμε κατ΄ευθείαν στην αποκάλυψη των βασιλικών ταφών. Οι αναγνώστες μπορούν να βρούν όλες τις λεπτομέρειες, πριν και μετά την ανακάλυψη του "άστρου της Βεργίνας", στο βιβλίο του Μανόλη Ανδρόνικου "Βεργίνα: oι βασιλικοί τάφοι και οι άλλες αρχαιότητες" (εκδ. ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ), το οποίο αποτελεί και την δική μας βασική πηγή.


Φθινόπωρο του 1976. Ο Μ. Ανδρόνικος τελειώνει για την χρονιά εκείνη τις ανασκαφές στην Βεργίνα. Τα ευρήματα και η μελέτη τους τον πείθουν ότι κάτω από την Μεγάλη Τούμπα πρέπει να είναι θαμμένες σημαντικές αρχαιότητες.


"Τούμπες" ονομάζονται στην Βόρεια Ελλάδα οι μικροί λόφοι που έχουν σχηματισθεί με την πάροδο του χρόνου από την ανθρώπινη δραστηριότητα στην αρχαιότητα (οικισμοί, τάφοι, κλπ). Από μια τέτοια "τούμπα", που έκρυβε έναν σημαντικό προϊστορικό συνοικισμό, πήρε τ' όνομά της και η συνοικία της Θεσσαλονίκης "Τούμπα".


Αποτιμώντας την ανασκαφική περίοδο του 1976 ο Μ. Ανδρόνικος έγραφε στις σημειώσεις του:


«Τώρα πια οι προσδοκίες από την ανασκαφή της Μεγάλης Τούμπας μπορεί να είναι εξαιρετικές. Ακόμα και η απίστευτη ελπίδα πως κάτω από την τεράστια επίχωσή της καλύπτει τάφους Μακεδόνων Βασιλέων, αποχτά τη θεωρητική της θεμελίωση. Τίποτα δεν αποκλείεται.»


Ο χειμώνας του 1976 μπαίνει. Και ο σοφός αρχαιολόγος σχεδιάζει, χωρίς να παραμελεί τις διδακτικές του υποχρέωσεις στο πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης, την ανασκαφή του επόμενου χρόνου.


Ενα «παράξενο τοιχάριο»


Καλοκαίρι του 1977. Ο Μανόλης Ανδρόνικος, οπλισμένος με τις σημαντικές πιστώσεις που του διέθεσε το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, βρίσκεται για άλλη μια χρονιά στην Βεργίνα.


30 Αυγούστου 1977. Αρχίζει η ανασκαφή στην Μεγάλη Τούμπα.


Το σχέδιο του Ανδρόνικου έχει δύο φάσεις.
  • Πρώτη φάση. Η διάνοιξη δύο μεγάλων τάφρων, οι οποίες από τα ανατολικά και τα νότια να συναντηθούν στο κέντρο της "τούμπας". Στόχος; Η αποκάλυψη σε μεγάλη έκταση της αρχικής επιφάνειας του εδάφους, πριν δηλαδή την επιχωμάτωση και την δημιουργία της Μεγάλης Τούμπας.
  • Δεύτερη φάση. Δοκιμαστικές τομές στο κέντρο. Στόχος: H επισήμανση κάποιου σημείου του τάφου ή του σκάμματος του.
Οι δύο τάφροι χρειάστηκε να φτάσουν σε βάθος 12 μέτρων για να βρεθεί η αρχική επιφάνεια του εδάφους. Ομως η δεύτερη φάση δεν δίνει αποτελέσματα. Γίνονται πέντε δοκιμαστικές τομές, βάθους από 2,50 έως 3 μέτρα, αλλά αποδίδουν μόνο παρθένο έδαφος χωρίς την παραμικρή ένδειξη αρχαιοτήτων.


Ο Μ. Ανδρόνικος αισθάνεται απογοητευμένος. Τα χρήματα τελειώνουν. Το ίδιο και ο διαθέσιμος χρόνος. Εχοντας υπ' όψη του κάποια ευρήματα στην αρχική φάση της ανασκαφής, αποφασίζει να σκάψει μία τρίτη τάφρο.


Το σκάψιμο είχε προχωρήσει μόλις 10 -12 μέτρα από την περιφέρεια της Μ. Τούμπας, όταν άρχισε να αποκαλύπτεται "ένα απροσδόκητο και παράξενο τοιχάριο".


Δεν είναι τίποτα σπουδαίο. Μία "πρόχειρη και ιδιότυπη κατασκευή" αλλά και "το πρώτο πραγματικό κτίσμα που ανακαλύπταμε ύστερα από τόσα χρόνια προσπάθειες", σημειώνει ο Ανδρόνικος


Βεβαίως, μόνο ένα "πρόχειρο τοιχάριο" δεν είναι λογικό να σκεπαστεί με επιμέλεια από τους αρχαίους Μακεδόνες κάτω από χιλιάδες τόνους χώμα. Πρέπει κάτω από την Μεγαλη Τούμπανα υπάρχουν άλλα σπουδαιότερα.


Σε λίγο η ανασκαφή αποκαλύπτει ίχνη φωτιάς, καμμένα κόκκαλα ζώων και άφθονη τέφρα. Ο Ανδρόνικος επισημαίνει: «Ολα μαρτυρούσαν πως στο σημείο εκείνο είχε τελεσθεί κάποιος εναγισμός (= θυσία για τον νεκρό)».


Η ανασκαφή αποκτούσε τρομερό ενδιαφέρον. Λίγο μετά ανακαλύπτεται ένας επιβλητικός τοίχος, σε βάθος μισό περίπου μέτρο κάτω από την πραγματική επιφάνεια του εδάφους. Τα ευρήματα αρχίζουν να διαδέχονται το ένα το άλλο.


Ιδού οι τάφοι


Η αγωνία του Ανδρόνικου και των συνεργατών του μεγαλώνει. Και φθάνει στο αποκορύφωμα όταν αποκαλύπτεται ότι ο "επιβλητικός τοίχος" έχει "γραπτή (ζωγραφιστή) διακόσμηση από λευκά ανθέμια επάνω σε μπλε φόντο".


"Δεν ήταν τίποτα άλλο από το άνω μέρος του γείσου, όπου τελείωνε η πρόσοψη του τάφου". Ενας μακεδονικός τάφος λοιπόν, θα ξανάβλεπε το φως του ήλιου ύστερα από χιλιάδες χρόνια. Τι μυστικά να κρύβει, άραγε;


Η αγωνία του Ανδρόνικου φθάνει στο κατακόρυφο, όταν φαίνεται ότι αποκαλύπτει όχι έναν αλλά τρεις ταφους. Αλλά και η απογοήτευση του είναι τεράστια, όταν αποδεικνύεται ότι η τάφοι έχουν συληθεί.


Ικανοποιείται όμως από την ανακάλυψη μιας αριστουργηματικής τοιχογραφίας με θέμα την αρπαγή της Περσεφόνης από τον Πλούτωνα.


Και συνεχίζει την ανασκαφή με πυρετώδη ρυθμό. Γιατί λίγο πιο πέρα έχει αρχίσει να αποκαλύπτεται ένας άλλος τάφος. Η συνέχεια από τον Ανδρόνικο:


«Δεν χρειάστηκε πολύ χρόνος για να διαπιστώσουμε, όχι χωρίς έκπληξη, πως αμέσως κάτω από το γείσο υπήρχε ζωγραφιστή ζωφόρος, ύψους 1,16 μ. Καθώς προχωρούσε η αποκάλυψή της, άρχισαν να διακρίνονται οι μορφές της σύνθεσης. Η πρώτη που πρόβαλε ήταν η μορφή ενός ζαρκαδιού που έτρεχε.
Οταν τελικά αφαιρέθηκαν τα χώματα από όλη την επιφάνεια της ζωφόρου μπορούσαμε να θαυμάσουμε την καταπληκτική τοιχογραφία που απλωνόταν σε μήκος 5,56 μ..
Δεν ήταν δύσκολο να καταλάβουμε ότι το θέμα της ήταν σκηνή κυνηγιού, όπου πεζοί και ιππείς, κυνηγετικά σκυλιά και άγρια θηράματα κινούνταν σε μια θαυμαστή ανάπτυξη μέσα σ' ένα τοπίο που δηλωνόταν με δέντρα και βράχους.
Είχαμε λοιπόν μπροστά μας ένα δεύτερο μεγάλο έργο της ελληνικής ζωγραφικής του 4ου π.Χ. αιώνα...»


Δεν έχει όμως μπροστά του το περιεχόμενο του τάφου. Αν υπάρχει περιεχόμενο και δεν είχε συληθεί...


Αποκαλύψεις


Το φθινόπωρο έχει προχωρήσει αρκετά. Η περίοδος των βροχών όπου να 'ναι αρχίζει. Η ανασκαφή για το 1977 έχει ουσιαστικά τελειώσει. Για τον Ανδρόνικο μένει μία τυπική διαδικασία. Χωρίς να έχει ολοκληρωθεί η ανασκαφή του, να μπει μέσα στον τάφο για την απαραίτητη αναγνώριση.


Είναι πεπεισμένος ότι κι αυτός ο μεγάλος τάφος με την θεσπέσια τοιχογραφία του κυνηγιού πρέπει να είναι συλημένος. Βιάζεται λοιπόν να βρεί το "κλειδί" στην τοιχοποία, να μπει στον τάφο για την τυπική αναγώριση και να επιστρέψει στην Θεσσαλονίκη για τον απολογισμό της ανασκαφής και τον προγραμματισμό της επομένης.


Το "κλειδί" είναι η πέτρα που τοποθετείται τελευταία στο κλείσιμο των αρχαίων τάφων. Η αφαίρεση του "κλειδιού" είναι εύκολη και ακίνδυνη. Από την τρύπα της πέτρας - "κλειδιού" έμπαιναν συνήθως στους τάφους και οι αρχαίοι τυμβωρύχοι.


Το "κλειδί" βρίσκεται. Αποδεικνύεται ότι είναι ανέπαφο. Κανείς δεν έχει βγάλει την πέτρα από τότε που την έβαλαν στην θέση της. Ο τάφος πρέπει να είναι ασύλητος!


Η τυπική διαδικασία ανοίγματος του τάφου φαίνεται ότι θα είναι για τον Ανδρόνικο μία βαθιά κατάδυση στην ιστορία της αρχαίας Μακεδονίας. Θα ξαναδεί, ύστερα από χιλιάδες χρόνια, το εσωτερικό ενός μακεδονικού τάφου όπως ήταν όταν έγινε η ταφή.


Τι θα περιέχει, άραγε;


Ο Ανδρόνικος είναι ικανοποιημένος και ανυπόμονος. "Αλλά πολύ ισχυρότερο από την ικανοποίηση ήταν το αίσθημα της ευθύνης", γράφει.


Το άνοιγμα του τάφου προγραμματίζεται για τις 8 Νοεμβρίου.


Μέσα στον τάφο


8 Νοεμβρίου 1997. Ο μακεδονικός τάφος στην Βεργίνα ανοίγει. Ο Μανόλης Ανδρόνικος βάζει το κεφάλι του από την τρύπα του "κλειδιού" και σαρώνει με το βλέμμα του τον χώρο. Η περιγραφή που ακολουθεί είναι δική του;


«Η πρώτη, άμεση αντίδραση που δοκίμασα ήταν έντονη απογοήτευση. Η πόρτα παρουσιάζει μια τραχιά, χοντροδουλεμένη επιφάνεια. Οι τοίχοι δεν είχαν καμμία δακόσμηση.
Ωστόσο η αντίδραση αυτή ξεπεράστηκε σχεδόν αμέσως, όταν το βλέμμα μου στράφηκε προς το δάπεδο του θαλάμου..
...Ο ανασκαφέας αισθάνθηκε βαθύτατη συγκίνηση και δεος στη θέα ενός πλούσιου ταφικού θαλάμου που είχε μείνει ανέπαφος μέσα στους αιώνες...
...Το βλέμμα συγκεντρώθηκε στο πίσω μέρος του θαλάμου, ακριβώς κάτω από το άνοιγμα. Εδώ ήταν όλα τα αντικείμενα που δόθηκαν στο νεκρό για την μεταθανάτια ζωή του.
Δεξιά, το ένα δίπλα στο άλλο μπρούντζινα και σιδερένια σκεύη και όπλα. Τα μπρούτζινα είχαν πάρει ένα ωραίο δυνατό πράσινο χρώμα από την οξείδωση. Τα σιδερένια είχαν μαυρίσει.
Αριστερά, δίπλα στον βόρειο τοίχο, έλαμπαν τα ασημένια αγγεία.
Στη μέση του πίσω τοίχου, κάθετα κάτω από το άνοιγμά μας, το τετράγωνο καλυμμα μιας μαρμάρινης σαρκοφάγου. Μπρστά της και δίπλα της, απλωμένα μαυριδερά τα λείψανα σαπισμένων και διαλυμένων ξύλων. Ανάμεσά τους άσπριζαν κάποια μικρά κομμάτια, άστραφταν φύλλα χρυσού σ' όλη την έκταση.
Πιο πέρα μαυροκόκκινος διακρινόταν ένας οξειδωμένος θωρακας...»


Η μελέτη των ευρημάτων θα δείξει αργότερα ότι ο τάφος που είχε ανακαλύψει ο Μανόλης Ανδρόνικος ήταν ο τάφος του βασιλέα της Μακεδονίας Φιλίππου Β', του πατέρα του Μεγάλου Αλεξάνδρου.


Ο Ανδρόνικος βλέπει από το άνοιγμα του τάφου και δεν πιστεύει στα μάτια του. Αλλά δεν έχει έρθει η ώρα να κατέβει κάτω και να πιάσει στα χέρια του τους αμύθητους θησαυρούς. Χρειάζεται να γίνουν πρώτα οι εργασίες συντήρησης και οι αποτυπώσεις σε σχεδια και φωτογραφίες...


Το βασιλικό αστέρι


Οταν γίνονται και οι αποτυπώσεις, ο Ανδρόνικος ετοιμάζεται ν΄ανοίξει την μαρμάρινη σαρκοφάγο. Εχει την προσδοκία ότι εκεί μέσα θα βρει "το πιο πολύτιμο αντικείμενο".


Και έρχεται η στιγμή που βρίσκεται μαζί με δυο βοηθούς του μπροστά στην σαρκοφάγο. Ο Ανδρόνικος διηγείται:


«Ξεπερνώντας τις αναπόφευκτες δυσκολίες που μας δημιουργούσαν τα σκορπισμένα στο δάπεδο οργανικά υλικά, κατορθώσαμε να σηκώσουμε το κάλλυμα. Και τότε είδαμε κάτι που ήταν αδύνατο να φανταστώ, γιατί ποτέ ως τότε δεν είχε βρεθεί τέτοιο οστεοδόχο σκεύος: μια ολόχρυση λάρνακα με ένα επιβλητικό αστέρι στο κάλυμμά της.
Την βγάλαμε από την σαρκοφάγο, την αποθέσαμε στο δάπεδο και την ανοίξαμε. Τα μάτια όλων άνοιξαν διάπλατα και η αναπνοή μας είχε κοπεί: ολοκάθαρα τα καμένα οστά, τοποθετημένα σ' ένα προσεχτικά σχηματισμένο σωρό, κρατώντας ακόμα το χρώμα από την πορφύρα που κάποτε τα τύλιξε. Και στη γωνιά ένα βαρύτιμο χρυσό στεφάνι πιεσμένο τα κάλυπτε.
Κλείσαμε την πολύτιμη λάρνακα, την καλύψαμε προσεχτικά και την αποθέσαμε στην εσωτερική γωνιά του θαλάμου.»


Μέσα στην λάρνακα ήταν τα οστά του Φιλίππου Β'. Και πάνω στην λάρνακα ήταν αποτυπωμένο το έμβλημα των αρχαίων Μακεδόνων βασιλέων, το "επιβλητικό αστέρι", που σήμερα το ονομάζουμε "αστέρι της Βεργίνας".


Ο Ανδρόνικος ενημερώνει για το εύρημα τις αρμόδιες αρχαιολογικές υπηρεσίες. Το μεγάλο μυστικό το ξέρουν εφτά άνθρωποι. Γρήγορα όμως παίρνει την απόφαση ότι η πολύτιμη λάρνακα πρέπει να μεταφερθεί σε μέρος ασφαλές. Στο Μουσείο της Θεσσαλονίκης.


Γράφει ο μεγάλος μας αρχαιολόγος:


«Επιστρέψαμε στον τάφο. Συσκευάσαμε με άκρα προσοχή την λάρνακα, τη βγάλαμε από τον τάφο, χωρίς κανείς να αντιληφθεί την σημασία του κιβωτίου, και μαζί με τον τεχνίτη Δημήτρη Μαθιό απομακρυνθήκαμε από τον χώρο της ανασκαφής με το αυτοκίνητό μου.
Με την ακολουθία του αυτοκινήτου της αρχαιολογικής υπηρεσίας ξεκίνησα για τη Θεσσαλονίκη. Ο Μαθιός κρατούσε στα επιδέξια χέρια του το κιβώτιο. Τρέχαμε αμίλητοι.
Είχαμε ειδοποιήσει να μας περιμένουν στο Μουσείο της Θεσσαλονίκης. Οταν φτάσαμε, προχωρήσαμε στην ασφαλισμένη αποθήκη, ανοίξαμε το κιβώτιο και αποκαλύψαμε τον θησαυρό που προσκομίσαμε στα εκστατικά μάτια των συναδέλφων που είχαν φτάσει στο μεταξύ εκεί.
Εκείνο το βράδυ στάθηκε αδύνατο να κοιμηθώ. Ηταν η πιό απίστευτη ώρα της ζωής μου...»


Και για ποιόν δεν ήτανε όταν το μάθαινε. Ο θησαυρός της Βεργίνας είναι μία από τις μεγαλύτερες ανακαλύψεις της παγκόσμιας αρχαιολογίας.


Και οι... Σκοπιανοί


Ετσι λοιπόν ανακαλύφθηκε ο τάφος του βασιλιά Φιλίππου Β. Ακολούθησαν βέβαια και πολλές άλλες μεγάλες ανακαλύψεις στην Βεργίνα από τον Ανδρόνικο.


Αλλά την μεγαλύτερη... "ανακάλυψη" την έκαναν οι Σκοπιανοί. Για να πιστοποιήσουν την... "μακεδονική" τους καταγωγή, πήραν το αστέρι της Βεργίνας και το έκαναν έμβλημα του κράτους τους..!


Οι ανακαλύψεις του Μανόλη Ανδρόνικου στην Βεργίνα δεν είναι μόνο σημαντικές για την αρχαιολογία. Είναι σημαντικότατες και για την ιστορία. Για την ιστορική αλήθεια.


Στα ευρήματα των τάφων της Βεργίνας συμπεριλαβάνονται και 47 επιτύμβιες στήλες του 350 -300 π.Χ.


Τα ονόματα που αναφέρονται στις στήλες είναι 75. Ολα είναι ελληνικά. Να μερικά:


Αλκέτας, Αλκιμος, Αντίγονος, Βερενίκη, Δρύκαλος, Εύξεινος, Θεόκριτος, Θεόδωρος, Ηρακλείδης, Κλεαγόρας, Λέανδρος, Λυσανίας, Μένανδρος, Νικόστρατος, Ξενοκράτης, Πευκόλαος, Πρόξενος, Πιερίων, Φίλιστος, Φιλώτας.


Πριν 2.400 χρόνια τέτοια ονόματα είχαν οι Μακεδόνες.


Τα ευρήματα της Βεργίνας τερμάτισαν οριστικά τις αμφιβολίες που προσπάθησαν εδώ και χρόνια να δημιουργήσουν οι Σκοπιανοί για την ελληνικότητα των αρχαίων Μακεδόνων.


Γνωρίζουμε, για παράδειγμα, από τον Ηρόδοτο ότι ο Αλέξανδρος Α', που βασίλευσε στην Μακεδονία από το 479 ως το 454 π.Χ. είχε πάρει μέρος στους Ολυμπιακούς Αγώνες. Από την Βεργίνα έχουμε μία χειροπιαστή απόδειξη για την συμμετοχή των Μακεδόνων σε πανελλήνιους αγώνες.


Σ΄ έναν τρίποδα, μετά τον καθαρισμό του από την οξείδωση, αποκάλυφθηκε μία επιγραφή, που αναφέρει:


ΠΑΡΗΕΡΑΣΑΡΓΕΙΑΣΕΜΙ ΤΟΝ ΑFΕΘΛΟΝ


Ο Μ. Ανδρόνικος σημειώνει:


«Τα γράμματα είναι αργίτικα. Η χρήση του Η (=h, δασύ) και του F (δίγαμμα), η γραφή του Ε στη θέση του Η και του Ο στη θέση του Ω, τέλος η μορφή όλων των γραμμάτων βεβαιώνουν ότι έχει γραφεί πριν το 410 π.Χ.»


Τι λέει η επιγραφή; Με τις παραπάνω διευκρινήσεις του αρχαιολόγου και με το δεδομένο ότι στις αρχαίες επιγραφές δεν χωρίζονται οι λέξεις, λέει;


ΠΑΡ' ΗΡΑΣ ΑΡΓΕΙΑΣ ΕΜΙ ΤΩΝ ΑΘΛΩΝ


Οσοι από μας διδάχτηκαν (όπως τα διαδάχτηκαν) αρχαία ελληνικά στο γυμνάσιο, είναι εύκολο να καταλάβουν αυτή την επιγραφή που χαράχτηκε πριν 2.400 χρόνια. Αλλά και όσοι δεν διδάχτηκαν αρχαία εύκολα μπορούν να δουν ότι η επιγραφή από την Βεργίνα σημαίνει: ΠΑΡΑ ΤΗΣ ΑΡΓΕΙΑΣ ΗΡΑΣ ΕΙΜΑΙ ΤΩΝ ΑΘΛΩΝ. Και σε σημερινή προσαρμογή: ΕΙΜΑΙ ΑΠΟ ΤΗΣ ΑΡΓΕΙΑΣ ΗΡΑΣ ΤΟΥΣ ΑΘΛΗΤΙΚΟΥΣ ΑΓΩΝΕΣ. ('Αθλοι = αθλητικοί αγώνες, εξ ού ο αθλητισμός, σήμερα.)


Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό ΕΝΑ στις 18/11/1992
.

Σάββατο, 17 Νοεμβρίου 2007

Πολυτεχνείο 1973: Μέρες εξέγερσης


ΤΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ ΖΕΙ!


Το σύνθημα αυτό δείχνει να έχει βρυκολακιάσει τα τελευταία χρόνια. Εχουν περάσει, άλλωστε, 18 χρόνια από εκείνη τη νύχτα της 17ης Νοεμβρίου του 1973 που το τανκ παραβιάζε την πύλη του Πολυτεχνείου. Πολλοί έχουν ξεχάσει. Και για τις νεώτερες γενιές, που γεννήθηκαν στην δεκαετία του '70, τα γεγονότα του Πολυτεχνείου είναι τόσο μακρυνά όσο και ο πόλεμος του 1940.


Τι συνέβη λοιπόν τον Νοέμβριο του 1973;


Και τώρα τι κάνουμε;


Η χούντα των μαύρων συνταγματαρχών βύθισε την Ελλάδα στο σκοτάδι στις 21 Απριλίου 1967. Ολόκληρες γενιές, οι σημερινοί "σαραντάρηδες" αποκόπηκαν από τις πολιτικές, κοινωνικές και πολιτιστικές εξελίξεις που συνέβαιναν τότε στην Ευρώπη και στην Αμερική και συντάραξαν όλο τον κόσμο. Το καλοκαίρι του 1973 μία "φιλελευθεροποίηση" του καθεστώτος ανέλαβε να πραγματοποιήση μία κυβέρνηση υπό τον Σ πύρο Μαρκεζίνη.
  • Τρίτη, 13 Νοεμβρίου 1973. Οι εφημερίδες γράφουν:
"ΟΙ ΝΕΕΣ ΕΞΑΓΓΕΛΙΕΣ ΤΟ ΣΑΒΒΑΤΟ. Μετά από ταλαντεύσεις και αναβολές, που έδωσαν αφορμή να κυκλοφορήση η φήμη ότι οι σχέσεις Προέδρου και Πρωθυπουργού περνούν δοκιμασία, λέγεται τώρα ότι οπωσδήποτε το Σάββατο θα εξαγγελθούν τα "πολιτικά μέτρα" της Κυβερνήσεως.
Τα μέτρα αυτά είναι, συγκεκριμένα:
1.- Ο νόμος 800 περί λειτουργίας των κομμάτων.
2.- Ο νόμος περί Τύπου.
3.- Η επέκταση της αμνηστίας σε αδικήματα που έγιναν προ της 21ης Απριλίου 1967.


Πολλοί από τους παράγοντες των κομμάτων (και της Αριστεράς) φαίνονται αποφασισμένοι να πάρουν μέρος στην "φιλελευθεροποίηση" συμμετέχοντας σε εκλογές που έχει αναγγείλει το καθεστώς. Το ερώτημα που κυριαρχεί εκείνη την εποχή μεταξύ στους πολιτικούς κύκλους είναι: και τώρα τι κάνουμε;


Κάτω ακριβώς από το ρεπορτάζ των πολιτικών εξελίξεων ο πονηρός διαφημιστής έχει έτοιμη μία λύση:


Και τώρα τι κάνουμε; Ανοιξε τον χρυσό οδηγό!


Ηταν ακριβώς η εποχή που ο ΟΤΕ πρωτοκυκλοφόρησε τον "Χρυσό Οδηγό".


Αλλά τα πράγματα δεν είναι τόσο απλά. Το κύριο θέμα των εφημερίδων αφορούσε την δίκη 17 πολιτών, που είχαν συλληφθεί μετά το μνημόσυνο του Γεωργίου Παπανδρέου στις 4 Νοεμβρίου.


Να και μία άλλη πρωτοσέλιδη είδηση εκείνης της μέρας:


Δραματική καταδίωξη 3 νεαρών διαρρηκτών. Είχαν αρπάξει χρηματοκιβώτιο με 1.300.000 δρχ του Ταμιευτηρίου Κουκακίου, αλλά το εγκατέλειψαν.
  • Τρίτη, 13 Νοεμβρίου 1973. Στην ύλη των εφημερίδων υπάρχουν και οι εξής ειδήσεις.
ΚΑΛΛΙΤΕΧΝΙΚΑ: Η Αννα Συνοδινού στα Επιδαύρια. Λειτουργεί κανονικά και πάλι το στούντιο "Λήδρα" με το συγκρότημα του Γιάννη Μαρκόπουλου. Η Μαίρη Χρονοπούλου σε επιθεώρηση πίστας. "Η ΜΕΛΙΝΑ ΘΑ ΝΙΚΗΣΕΙ", μ' αυτό το τιτλάκι δημοσιεύεται στην χθεσινή "Φρανς-Σουάρ", η είδηση πως η Μελίνα Μερκούρη έγραψε σε δίσκο 2 ελληνικά λαϊκά τραγούδια. Το Βερολίνο χειροκροτεί την Αγνή Μπάλτσα.


ΨΥΧΑΓΩΓΙΑ: Τσάϊ των μελών του Λυκείου Ελληνίδων, στο πιάνο η Λ. Παπά. Διάλεξη στο Γαλλικό Ινστιτούτο της Ε. Ντεζαλέ με θέμα: "Ο προεμπρεσιονισμός, ο Κορό και η σχολή της Μπαρμπιζόν". Επίδειξη ανδρικής και γυναικείας μόδας για τον εφετεινό χειμώνα του Σπύρου Μαυρίδη και της Αννας Κατραμάτου.


ΑΘΛΗΤΙΚΑ: Πληροφορούμεθα ότι ο Ολυμπιακός δίνει 9.000.000 για ένα σέντερ-φορ. Η Καστοριά διαμαρτύρεται. Ο Κόβατς καλεί τον Αργυρούδη στην β' εθνική ομάδα Γαλλίας. Ο ομογενής κυνηγός της ΑΕΚ Γιάννης Φανής επιστρέφει σήμερα από το Μοντεβιδέο.


ΕΞΩΤΕΡΙΚΑ. Νέοι περιορισμοί στην κανάλωση πετρελαιοειδών από πολλές ευρωπαϊκές χώρες για να μη περάσουν το χειρότερο χειμώνα των τελευταίων δεκαετιών. Κατετέθησαν στο δικαστήριο δύο σχέδια πραξικοπήματος από ένοπλες ομάδες του Γράβα. Μετά την αποτυχία του Ετζεβίτ ο Ντεμιρέλ ανέλαβε να σχηματίση κυβέρνηση. Στο Γουωτεργκέητ το Κρεμλίνο υποστηρίζει τον Νίξον.


Ολα δείχνουν ότι βαδίζουμε ομαλά για την εξαγγελία των "πολιτικών μέτρων", που ο Σ. Μαρκεζίνης έχει προγραμματίσει για το... Σάββατο, 17 Νοεμβρίου 1973.


Δικτάτωρ καλεί...Θανάση
  • Τετάρτη, 14 Νοεμβρίου 1973. Τα πρωτοσέλιδα καταγράφουν την επικαιρότητα:
ΚΑΤΑΔΙΚΑΣΤΗΚΑΝ 5. Ποινές 6-24 μηνών στους 5 αλλά εφέσιμες. Κανένας πια δεν κρατείται από τους 17 που κατηγορήθηκαν για τα γεγονότα της 4ης Νοεμβρίου.


ΤΟ ΣΑΒΒΑΤΟ, 11 ΤΟ ΠΡΩΙ ΟΙ ΕΞΑΓΓΕΛΙΕΣ. Στόχος: Να πεισθή η αντιπολίτευση ότι θα διεξαχθούν αδιάβλητες εκλογές. Ανένδοτη η γραμμή του πολιτικού κόσμου.


Καταγγελία του Ρόζενθαλ στο Κογκρέσσο. Η πολιτική της Αμερικής στην Ελλάδα υπαγορεύεται από επιχειρηματικά συμφέροντα.


Από την προσεχή μέτρηση θα χρεωθεί η νέα τιμή ρεύματος.


Στην υπόλοιπη ύλη της εφημερίδας διαβάζουμε:


ΝΕΕΣ ΤΑΙΝΙΕΣ: "Μεγάλος Ερωτικός", κινηματογραφική άποψη του Παντελή Βούλγαρη πάνω στη μουσική του Μάνου Χατζιδάκι. "Δικτάτωρ καλεί...Θανάση", του Πάνου Γλυκοφρύδη, με τους Θανάση Βέγγο, Κλειώ Σκουλούδη, Μαρία Φωκά. "Ομορφα κορίτσια στη γραμμή", του Ροζέ Βαντίμ με την Αντζι Ντίκινσον και τον Τέλλυ Σαβάλας.


Ο "θερμός χειμώνας" έφτασε... ΠΡΩΤΟΦΑΝΗΣ Η ΚΡΙΣΗ ΣΤΑ ΝΥΚΤΕΡΙΝΑ ΚΕΝΤΡΑ. Δεν γλεντάει πια η μεσαία τάξη.


ΜΙΚΡΕΣ ΑΓΓΕΛΙΕΣ. Ευκαιρία. Γαλάτσι τριάρι β' ορόφου, καινουργές, ετοιμοπαράδοτον, 530.000 δρχ, ευκολίαι.


ΜΕΓΑΛΕΣ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΕΙΣ ΕΓΙΝΑΝ ΧΘΕΣ ΣΤΟ ΕΜΠ, ΤΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΗ ΚΑΙ ΑΣΟΕΕ. Σήμερα στη Βιομηχανική, αύριο στην Ιατρική.


Ολα δείχνουν ότι βαδίζουμε ομαλά για τις εξαγγελίες του Μαρκεζίνη το... Σάββατο, 17 Νοεμβρίου 1973.


Που πάμε;
  • Πέμπτη, 15 Νοέμβρη 1973.
Η κρίση των πετρελαίων κυριαρχεί στους τίτλους: ΑΣΚΟΠΟΙ ΟΙ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΙ ΕΙΣ ΤΑ ΚΑΥΣΙΜΑ. Πλήττουν τας λαϊκάς τάξεις αλλά και την διαδικασίαν της παραγωγής.


Εφημερίδα "Η ΒΡΑΔΥΝΗ". Κύριος τίτλος: ΣΤΟΧΟΣ ΤΟ ΣΥΝΤΑΓΜΑ του πρωθυπουργού κ. Σπ. Μαρκεζίνη. Ανέφικτος όμως η αναθεώρηση.


Πρωτοσέλιδο κύριο άρθρο. Τίτλος: ΠΟΥ ΠΑΜΕ; "Χρονοδιάγραμμα... στοχοδιάγραμμα... οργανοδιάγραμμα... λέξεις... λέξεις... λέξεις, Και εξέλιξις ουδεμία".


Δεν φαίνεται ν' αλλάζει κάτι. Κάτι δευτερεύοντες όμως τίτλοι αναγγέλουν:


  • ΒΗΜΑ: Εις το Πολυτεχνείον. ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΣΕΙΣ ΦΟΙΤΗΤΩΝ ΜΕΧΡΙΣ ΑΡΓΑ ΤΗΝ ΝΥΚΤΑ. Η σύγκλητος έκλεισε επί τριήμερον την Ανωτάτην Εμπορικήν.
  • ΒΡΑΔΥΝΗ: Ολονύκτιοι εκδηλώσεις διαμαρτυρίας σπουδαστών. 3.000 ΦΟΙΤΗΤΑΙ ΠΑΡΑΜΕΝΟΥΝ ΚΛΕΙΣΜΕΝΟΙ ΣΤΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ.
  • ΑΠΟΓΕΥΜΑΤΙΝΗ: Μαχητική εκδήλωση συνεχίζεται από 24ώρου. ΟΙ ΦΟΙΤΗΤΑΙ ΚΑΤΕΛΑΒΟΝ ΤΟ ΚΤΙΡΙΟ ΤΟΥ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟΥ. Η αστυνομία παρέμεινε σε μεγάλη απόσταση.
Να μερικά αποσπάσματα από τα ρεπορτάζ που γράφτηκαν για την πρώτη μέρα της κατάληψης του Πολυτεχνείου:


"Αι χθεσιναί εκδηλώσεις ήρχισαν περί την 11ην π.μ. με την συγκέντρωσιν 2.000 περίπου φοιτητών εις το Πανεπιστήμιον εξ αφορμής κυρίως των προσφάτων κυβερνητικών μέτρων, τα οποία κρίνονται ως ημίμετρα και του παμφοιτητικού αιτήματος, όπως διενεργηθούν το συντομώτερον αδιάβλητοι αρχαιρεσίαι εις τους φοιτητικούς συλλόγους.
Οι φοιτηταί του Πανεπιστημίου μετά την συγκέντρωσιν μετέβησαν εν διαδηλώσει εις το Πολυτεχνείον, όπου εκεί ευρίσκοντο ήδη οι σπουδασταί του Ιδρύματος, οι οποίοι είχον πραγματοποιήσει τακτικάς γενικάς συνελεύσεις κατά Σχολάς.
Από της 1ης μ.μ. οι συγκεντρωθέντες τόσον εντός, όσον και εκτός του Πολυτεχνείου -περίπου 5.000- ανήρτησαν "πανώ" με φοιτητικά και αντικυβερνητικά συνθήματα, ενώ συγχρόνως διένειμαν χιλιάδας αυτογράφους προκηρύξεις.
Τας πρώτας πρωϊνάς ώρας ανεφέρθη ότι οι συγκεντρωθέντες σκοπεύουν να παραμείνουν εντός του Πολυτεχνείου και ήδη εντός της ημέρας αναμένεται να αφιχθούν εκ Πατρων 500 περίπου φοιτηταί δια να ενωθούν μετ'αυτών." (ΒΡΑΔΥΝΗ)


"Μέχρις αργά τα μεσάνυκτα χθες η περιοχή γύρω από το Πολυτεχνείο Αθηνών εδονείτο από τα πολιτικά συνθήματα 3-4.000 περίπου φοιτητών στην πρώτη μετά την 7ετία μαχητική φοιτητική συγκέντρωσι, χωρίς την επέμβσι της Αστυνομίας. Η συγκέντρωση συνεχιζόταν ως σήμερα το πρωϊ...
Νέα συνθήματα ακούσθηκαν στην χθεσινή συγκέντρωσι τα οποία απευθύνοντο αμέσως προς τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας και τον Πρωθυπουργό. Μεταξύ αυτών ήταν:
Κάτω ο Παπαδόπουλος. Δεν σε θέλει ο λαός. Ο λαός πεινάει σε λίγο θα σας φάη. 3 και 60 παίρνετε τον λαό μας δέρνετε. Ψωμί, παιδεία, ελευθερία. Αγρότες, εργάτες και φοιτητές. Ο λαός πεινάει το Κεφάλαιο μασάει. Εξω οι Αμερικάνοι. Ο Αλλέντε ζει, κλπ." (ΑΠΟΓΕΥΜΑΤΙΝΗ)


Παρ' όλ' αυτά τίποτα δεν δείχνει ότι ο πρωθυπουργός Μαρκεζίνης δεν θα εξαγγείλει τα "πολιτικά μέτρα" το... Σάββατο,17 Νοεμβρίου 1973.


Οι ελπίδες ανθίζουν
  • Παρασκευή, 16 Νοεμβρίου 1973.
Η Ελλάδα αρχίζει να νοιώθει την σημασία της κατάληψης του Πολυτεχνείου. Οι ελπίδες ανθίζουν για δημοκρατία και ελευθερία. Αλλά στον πολύ κόσμο ο φόβος και η αβεβαιότητα δεν έχουν ακόμη εξαφανιστεί. Εχουν μάθει για 7 χρόνια τι σημαίνει δικτατορία. Η αμηχανία είναι φανερή και στα κείμενα των εφημερίδων, που κυκλοφορούν την Παρασκευή.


Η κατάληψη του Πολυτεχνείου κυριαρχεί φυσικά. Αλλά, πριν δούμε τα σχετικά ρεπορτάζ, ας αναφερθούμε στους άλλους τίτλους και τις ειδήσεις της ημέρας:


Λιτότης εις τας αυξήσεις μισθών και ημερομισθίων, ανακοινώσεις την προσεχή εβδομάδα. Επετράπησαν τραγούδια του Θεοδωράκη. Από μεθαύριον Κυριακήν αρχίζουν οι περιορισμοί εις την κυκλοφορίαν των Ι.Χ. αυτοκινήτων και από 1ης Ιανουαρίου 1974 θα εφαρμοσθή η πώλησις της βενζίνης δια δελτίων. Ολυμπιακός και ΠΑΟ τα σίγουρα στάνταρ στους αγώνες της Κυριακής. Αυξάνονται τα κόμιστρα λεωφορείων και ταξί. Διευκρινήσεις για την αύξησι της τιμής του ρεύματος. Ο κ. Νίξον ομολογεί: διεπράχθησαν σφάλματα αλλά δεν παραιτούμαι. Αρχίζουν σύντομα οι συνομιλίες Αιγύπτου και Ισραήλ....


Στα πολυσέλιδα ρεπορτάζ για το "Πολυτεχνείο" διαβάζουμε:


  • Κλιμακούται η έντασις των φοιτητικών εκδηλώσεων και ήδη από χθες η επικρατούσα εις την πρωτεύουσαν αναταραχή εις τον φοιτητικόν χώρον επεκτείνεται και εις άλλας πόλεις...
  • ...Εχει προκαλέσει εντύπωσιν η διδομένη ιδιαιτέρα έμφασις εις τα επικρατούντα συνθήματα του τύπου "Λαοκρατία", "εξω από το ΝΑΤΟ" κλπ. Ποίοι και γιατί τα προβάλλουν; Ηδη από χθές το σύνολον των φοιτητών, οι οποίοι ευρίσκονται συγκεντρωμένοι εντός του Πολυτεχνείου απεδοκίμασαν αυτά τα συνθήματα (τα οποία αρχικώς μετεδίδοντο υπό των δύο ραδιοσταθμών του Πολυτεχνείου και ανεγράφοντο εις τα αναρτηθέντα πανώ) και ετονίζετο ότι επιδιώκεται η επισήμανσις και η εκδίωξις εκ του Πολυτεχνείου ολιγαρίθμων ομάδων, αι οποίαι δι' άγνωστους μέχρι στιγμής λόγους, επεχείρησαν να παρασύρουν τους φοιτητάς εις εξτρεμιστικάς ενεργείας...
  • Περί την 9.30 μ.μ. χθες υπελογίσθη ότι εντός και εκτός του Πολυτεχνείου οι συγκεντρωθέντες φοιτηταί υπερέβεινον τας 15.000...
  • Τους ευρισκομένους εντός του Πολυτεχνείου φοιτητάς επεσκέφθησαν χθες οι κ.κ. Κ. Μητσοτάκης, Γ. Μαγκάκης κ.α...
  • Ευρύτατη δημοσιότης δίδεται υπό των ξένων ραδιοσταθμούς δια τα φοιτητικάς εκδηλώσεις των Αθηνών...
  • Καίτοι, ως ανεφέρετο, εντός του Πολυτεχνείου, ευρίσκοντο ικανές ποσότητες τροφίμων, το πλήθος ηγόραζε πακέττα σιγαρέττων, κονσέρβες και άλλα είδη και τα έρριπτεν εντός του προαυλίου του Ιδρύματος...
  • Τα επικρατήσαντα και χθές συνθήματα ήσαν: Ψωμί, παιδεία ελευθερία. Κάτω η χούντα. Συμπαράσταση λαέ. Γενική εξέγερση. Εξω από το ΝΑΤΟ. Εργάτη πεινάς, γιατί τους προσκυνάς. Ενας είναι ο αρχηγός, ο κυρίαρχος λαός...


Τώρα πλέον κανείς δεν περιμένει ότι ο Μαρκεζίνης θα εξαγγείλει τα μέτρα του την επόμενη μέρα Σάββατο, 17 Νοεμβρίου 1973...


Το Μεγάλο Σάββατο
  • Σάββατο, 17 Νοεμβρίου 1973.
Σκόρπιοι τίτλοι και κείμενα από τις εφημερίδες εκείνης της μέρας.


ΒΗΜΑ. Τεθωρακισμένα κατήλθαν στην πόλη. ΝΕΚΡΟΙ ΚΑΙ ΤΡΑΥΜΑΤΙΑΙ ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΤΩΝ ΑΘΗΝΩΝ. Οι σημερινές πρωθυπουργικές ανακοινώσεις σχετικά με τις υπεσχημένες εκλογές πραγματοποιούνται μέσα σε μίαν ατμόσφαιρα ιδιαίτερα βαρειά και διδακτική... Στις κρίσιμες αυτές ώρες, υποδηλώνεται πόσον ασύμφορη είναι η εμμονή σε αυταρχικά καθεστώτα.


ΒΡΑΔΥΝΗ. Αίμα έρρευσε. Νεκροί και τραυματίαι κατά τας συγκρούσεις μεταξύ διαδηλωτών-αστυνομίας. ΑΡΜΑΤΑ ΜΑΧΗΣ ΑΖΩΣΑΝ ΤΗΝ ΑΘΗΝΑ. ΤΗΝ 3.30 εξεκένωσαν το Πολυτεχνείον... Οι φοιτηταί ήρχισαν τότε να ψάλλουν τον Εθνικόν Υμνον και να απευθύνονται προς τα στρατιωτικά τμήματα δια των εξής συνθημάτων: Είμαστε αδέλφια σας. Είμαστε μαζί σας. Στρατός και λαός ενωμένοι.


ΤΑ ΝΕΑ. Επενέβησαν άρματα μάχης. Συλλήψεις συνεχίζοντο έως τα ξημερώματα. 4 ΝΕΚΡΟΙ ΚΑΙ 130 ΤΡΑΥΜΑΤΙΕΣ. Επενέβη ο στρατός και στην Θεσσαλονίκη. "Μείνετε στους δέκτες σας. Σε λίγο θα σας ανακοινώσουμε νεώτερα", αυτά είπε στις 3 παρά 15 σήμερα το πρωϊ ο εκφωνητής του αντιπροσωπευτικού πομπού των σπουδαστών του Πολυτεχνείου και δεν ακούστηκε ξανά.


ΤΑ ΣΗΜΕΡΙΝΑ. Στις 3 το πρωϊ κατελήφθη το Πολυτεχνείο από τανκς και αστυνομικούς. ΜΑΧΕΣ ΜΕ 4 ΝΕΚΡΟΥΣ. Κανελλόπουλος, Μαύρος, Ζίγδης, Παπανδρέου υπέρ των διαδηλωτών. Επιθέσεις με κοκταίηλ Μολότωφ κατά υπουργείων. Οι παλαιοί πολιτικοί ακηρύχθησαν υπέρ των διαδηλωτών. Εξτρεμιστικά στοιχεία στο πεζοδρόμιο του Πολυτεχνείου. Ενα Μ48, ένα τεράστιο στρατιωτικό άρμα, κινήθηκε εναντίον της κεντρικής πύλης του Πολυτεχνείου και μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα την ισοπέδωσε.


ΑΠΟΓΕΥΜΑΤΙΝΗ. Τα τανκς κατέστειλαν την εξέγερση. Νεκροί 4, ίσως 10. Φωτιές και οδοφράγματα. Επίθεσις κατά υπουργείων. Οι δύο πρώτοι νεκροί των ταραχών ανεκοινώθησαν επισήμως περί το μεσονύκτιο -είναι ένας φοιτητής και μία αλλοδαπή γυναίκα- αλλά ο αριρμός τους υπολογίζεται να είναι μεγαλύτερος. Οι φοιτηταί έβγαλαν μαζί τους και τραυματίες συναδέλφους τους από σφαίρες καουτσούκ που είχαν χρησιμοποιήσει προηγουμένως οι αστυνομικοί.


Σάββατο, 17 Νοεμβρίου 1973: Ωρα 11.30 π.μ. Ο ραδιοσταθμοί μεταδίδουν: "Ανακοινούται ότι από της 11.30 πρωϊνής ώρας εκηρύχθη ο Στρατιωτικός Νόμος καθ' άπασαν την Επικράτεια. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας κ. Γεώργιος Παπαδόπουλος θα απευθύνη την 1 μ.μ. διάγγελμα προς τον ελληνικόν λαόν."


Δευτέρα, 19 Νοεμβρίου 1973: Σκόρπιοι τίτλοι από την ΒΡΑΔΥΝΗ:
  • Επίσημος απολογισμός των συγκρούσεων: 9 ΝΕΚΡΟΙ, 148 ΤΡΑΥΜΑΤΙΑΙ. Τα χθεσινά επεισόδια. Απαγορεύεται η δημοσίευσις ανησυχητικών ειδήσεων. Συνελήφθησαν συνολικώς 866. Αι εκδοθείσαι διαταγαί του Αρχηγού Εν. Δυνάμεων. ΑΠΕΦΑΣΙΣΑΜΕΝ ΚΑΙ ΔΙΑΤΑΣΣΟΜΕΝ. Ονόματα τραυματισθέντων.
  • Εις το Στρατοδικείον. Το οργανόγραμμα. Κλεισταί και σήμερον αι Ανώταται Σχολαί των Αθηνών.
  • Πρωτάθλημα ξανά την Κυριακή.
  • Αύριον θα διεξαχθούν ξανά αι ιπποδρομίαι.
  • Νίξον: δεν είμαι απατεών.
  • Ο Ντεμιρέλ κατέθεσε την εντολή.
  • Και τώρα τι κάνουμε; Ανοιξε το Χρυσό Οδηγό"...


Δημοσιεύθηκε το 1991 στην εφημερίδα «Επικαιρότητα»

Κυριακή, 11 Νοεμβρίου 2007

Ένα ποτάμι στο κέντρο της Αθήνας

Η Βουλή και η πλατεία Συντάγματος από την οδό Ερμού σε επιχρωματισμένη καρτ ποστάλ


Ενα ποτάμι κυλάει κάτω από την πλατεία Συντάγματος. Και για την ακρίβεια: κυλάει ένα αρχαίο ποτάμι..!

Η είδηση μπορεί να μοιάζει απίστευτη αλλά είναι αληθινή. Αποδείχτηκε με επιστημονικό τρόπο αυτές τις μέρες. Και κάτι περισσότερο: η κοίτη του ποταμού έχει «φωτογραφηθεί».

Η κοίτη βρίσκεται σε βάθος 6 μέτρων και το πλάτος της είναι 15 με 20 μέτρα. Αρχίζει στην συμβολή των οδών Οθωνος και Φιλελλήνων και, κάνοντας έναν μαιανδρισμό, συνεχίζεται κάτω από το κτίριο του υπουργείου Εθνικής Οικονομίας.

Ο υπόγειος ποταμός, που εντοπίστηκε με τα πιο σύγχρονα επιστημονικά όργανα, είναι ο αρχαίος Ηριδανός που σχετίζεται με τις πιο παλιές αρχαιοελληνικές παραδόσεις και με την προϊστορία των Αθηνών. Ο Ηριδανός διέσχιζε την αρχαία Αθήνα. Καλύφθηκε με τεχνικά έργα, μάλλον στους ρωμαϊκούς χρόνους. Υστερα από 2.000 χρόνια αυτό το αρχαίο αθηναϊκό ποτάμι εντοπίζεται και πάλι, με αφορμή τα έργα για την κατασκευή του μετρό.

Η έρευνα

Η κοινοπραξία "Ολυμπιακό Μετρό" ανέθεσε τον Ιούλιο του 1992 στην εταιρεία ΓΕΩΜΕ να ερευνήσει την πλατεία Συντάγματος για αρχαιότητες και πιθανά γεωλογικά προβλήματα. Την έρευνα ανέλαβε επιστημονική ομάδα με επικεφαλής τον γεωφυσικό κ. Σταύρο Παπαμαρινόπουλο, αναπληρωτή καθηγητή και διευθυντή του Εργαστηρίου Γεωφυσικής - Σεισμολογίας του Τμήματος Γεωλογίας του Πανεπιστημίου Πατρών. Μέλη της ομάδας ήταν οι γεωλόγοι κ. Χριστόφορος Καπόπουλος, Γιάννης Μπαλάσκας και οι μεταπτυχιακοί ερευνητές - γεωλόγοι κ. Μαρίνα Παπαϊωάννου, Ξενοφών Μπαρίφης και Θανάσης Λιόσης.

Η ομάδα έκανε δεκάδες γεωηλεκτρικές βαθοσκοπήσεις με ειδικές συσκευές και δεκάδες περάσματα με το ειδικό όργανο "γεωραντάρ" στις οδούς Οθωνος, Φιλελλήνων, Μητροπόλεως και μπροστά από το υπουργείο Εθνικής Οικονομίας.

Το γεωραντάρ έπαιρνε εικόνα του εδάφους σε βάθη 1, 5 και 20 μέτρων και την μετέδιδε με ηλεκτρομαγνητικούς παλμούς 80 (ΜΗz) μεγαχέρτζ στην κεραία του συστήματος. Τα ανακλώμενα ηλεκτρομαγνητικά σήματα από τις διάφορες γεωλογικές στρώσεις έδιναν σε μία έγχρωμη οθόνη την κατακόρυφη τομή της υπό έρευνα περιοχής. Οι εικόνες της οθόνης μπορούσαν να εκτυπωθούν, και να δώσουν ένα είδος "φωτογραφίας" σαν αυτές που δημοσιεύομε και που εικονογραφούν τον υπόγειο ποταμό της πλατείας Συντάγματος.

Κοίτη 20 μέτρων

Τα συμπεράσματα της έρευνας του καθηγητή κ. Σταύρου Παπαμαρινόπουλου και των συνεργατών του είναι σαφή. Αναφέρεται ότι:

1. Μπροστά στο υπουργείο Εθνικής Οικονομίας και στην προέκταση προς τις οδούς Φιλελλήνων και Μητροπόλεως, το "γεω-ραντάρ" έδειξε μία παλαιά κοίτη ποταμού επανειλλημένα και σε παράλληλες κατακόρυφες τομές που απείχαν 20 μέτρα επί της οδού.
2. Η παλαιοκοίτη βρίσκεται σε βάθος 6 μέτρων κι έχει πλάτος 15-20 μέτρα.3. Ο ποταμός πρέπει ν΄αρχίζει να εκδηλώνεται 2 με 2,5 μέτρα από την επιφάνεια της ασφάλτου.

Η αξιοπιστία του τεχνολογικού συστήματος που χρησιμοποιήθηκε μας έδωσε με ακρίβεια και τις χρονικές παραμέτρους της έρευνας. Ο υπόγειος ποταμός της πλατείας Συντάγματος εντοπίστηκε στις 2 μετά τα μεσάνυχτα της 12ης Νομεβρίου 1992.

Ο ποταμός αυτός δεν είναι άλλος από τον αρχαίο Ηριδανό.

Οπως αναφέρει ο Στράβων οι πηγές του Ηριδανού ήταν "εκτός των Διοχάρους πυλών, πλησίον του Λυκείου". Με βάση τα αναφερόμενα από τον Στράβωνα, ο αρχαιολόγος κ. Νικόλαος Δ. Παπαχατζής τοποθετεί τις πηγές του ποταμού στις νότιες υπώρειες του Λυκαβηττού. (Παυσανία "Αττικά", εκδ. "Εκδοτική Αθηνών")

Αλλοι αρχαιολόγοι υποστηρίζουν ότι οι πηγές του Ηριδανού είναι στην πλατεία Συντάγματος και μάλιστα στα θεμέλια του υπουργείου Εθνικής Οικονομίας, τα υπόγεια του οποίου είναι γνωστό ότι πλημμυρίζουν από υπόγεια νερά.

Μετά τον (εικονογραφημένο) εντοπισμό της κοίτης του Ηριδανού στην πλατεία Συντάγματος από την έρευνα του καθηγητή κ. Σ. Παπαμαρινόπουλου, αποδεικνύεται ότι οι πηγές του ποταμού είναι εκεί που τις τοποθετεί ο κ. Ν. Παπαχατζής.

Ο Στράβων αναφέρει ότι σε παλαιότερες εποχές στις πηγές του Ηριδανού υπήρχε και μία κρήνη με αρκετό και καθαρό νερό. Δίπλα σε μία άλλη κρήνη του Ηριδανού, ο Θεόφραστος δημιούργησε τους "Κήπους των Μουσών", δηλαδή τον πρώτο βοτανικό κήπο στον κόσμο. Οι Κήποι του Θεόφραστου βρίσκονταν στην περιοχή της πλατείας Συνατάγματος, στην οποία έχει βρεθεί μάλιστα κι ένα αρχαίο ορόσημο του Κήπου των Μουσών.

Η πορεία του ποταμού

Ο Ηριδανός, λοιπόν, πήγαζε από τις νότιες υπώρειες του Λυκαβηττού κι έμπαινε στον περίβολο των τειχών της αρχαίας Αθήνας από την περιοχή της σημερινής πλατείας Συντάγματος, κοντά στο Λύκειο (καταχωμένο σήμερα κάτω από τη λεωφόρο Αμαλίας).

Στην συνέχεια διέσχιζε την αρχαία πόλη από ανατολικά προς δυτικά, περνούσε δίπλα από το Πομπείο και το Δίπυλο (την επισημότερη πύλη της αρχαίας Αθήνας) έβγαινε στην πεδιάδα και συναντούσε τον Ιλισό.

Επειδή περνούσε μέσα από την πόλη, οι αρχαίοι Αθηναίοι κάλυψαν τον Ηριδανό, εξ αιτίας της κατασκευής μεγάλης υπονόμου στην κοίτη του. Ο ποταμός ξαναγινόταν ορατός στο Δίπυλο και στο νεκροταφείο του Κεραμεικού, όπου και είχε κατασκευαστεί για την διάβασή του καμαροσκεπές άνοιγμα, που διασώζεται ως τις μέρες μας.

Με την σημερινή τοπογραφία ο Ηριδανός εξακολουθεί βέβαια να πηγάζει από τον Λυκαβηττό και ακολουθεί χοντρικά της εξής πορεία:

* Περνάει δίπλα ή κάτω από την Βουλή.
* Μπαίνει στην πλατεία Συντάγματος, όπου η κοίτη του είναι πλέον γνωστή και "φωτογραφημένη" από το "γεω-ραντάρ".
* Συνεχίζει πάντοτε υπόγεια κάτω από την οδό Μητροπόλεως, την πλατεία Μοναστηρακίου, το Δημοπρατήριο και την οδό Ερμού.
* Εμφανίζεται στον αρχαιολογικό χώρο του Κεραμεικού, όπου έχει επιφανειακή ροή 25 μέτρων και διατηρεί ένα δικό του οικοσύστημα με πουλιά, χελώνες, βατράχια κι ένα σπανιότατο είδος πολύ μικρών ψαριών, που αποτελεί μυστήριο πως βρέθηκε και πως επιζεί μέσα σε τόσο λίγα μέτρα.
* Μετά τον Κεραμεικό ξαναγίνεται υπόγειος και χάνεται κάτω από την οδό Πειραιώς.

Η ανακάλυψη του Κεραμεικού

Μετά την παρακμή της αρχαίας Αθήνας και την κατάρρευση των τειχών και του Διπύλου, φαίνεται ότι και το τμήμα του Ηριδανού που δεν είχε σκεπαστεί με τεχνικά έργα, καταχώθηκε από τις προσχώσεις. Αλλά μαζί με το ποτάμι σκεπάστηκαν από την άμμο και τα χώματα και οι ανυπολόγιστης αξίας αρχαιότητες του νεκροταφείου Κεραμεικού, ο εντοπισμός του οποίου έγινε τυχαία στην διάρκεια... αμμοληψίας.

Στην Αθήνα του 1870 έπαιρναν από την περιοχή του Κεραμεικού οικοδομική άμμο, που είχαν φέρει με τις προσχώσεις τους ο Ηριδανός και τα ρέματα από τον λόφο του Φιλοππάπου. Στις 26 Απριλίου 1870 μερικοί εργάτες φόρτωναν άμμο σε κάρρα, όταν ανακάλυψαν μία στήλη με την επιγραφή Α]ΓΑΘΩΝ Α]ΓΑΘΟΚΛΕΟΥΣ.

Απ΄ αυτό το τυχαίο γεγονός, άρχισαν ανασκαφές από την Αρχαιολογική Εταιρεία. Στα 1871 ο εντοπισμός έγινε απόλυτη βεβαιότητα με την ανακάλυψη ενός ορόσημου με την επιγραφή ΟΡΟΣ ΚΕΡΑΜΕΙΚΟΥ. Από το 1913 την ευθύνη για τις ανασκαφές στο αρχαίο νεκροταφείο του Κεραμεικού έχει το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο.

Στην κοίτη του Ηριδανού βρέθηκε ένα ορόσημο της γειτονικής Ιεράς Οδού με την επιγραφή "hότος τες hιεράς hδό", που στο τέλος του 5ου αιώνα π.Χ. αντικαταστάθηκε με τις λέξεις "hόρος τες hοδό τες Ελευσινιάδε".

Η αρχαιότερη επιγραφή

Ανάμεσα στα καταπληκτικά ταφικά και άλλα ευρήματα, που σώθηκαν χάρη στις προσχώσεις του Ηριδανού, περιλαμβάνεται και μια γεωμετρική οινοχόη του 740 π.Χ. που βρέθηκε σ΄ έναν τάφο κοντά στο Δίπυλο και στην οποία είναι καταγραμμένη η αρχαιότερη (φθογγογραφική) ελληνική επιγραφή που αναφέρει:

"Ηός νυν ορχεστόν πάντον αταλότατα παίζει, τότο δεν καν μιν", δηλαδή "όποιος χορέψει και παίξει πιο ωραία, γι΄ αυτόν το αγγείο".

Η αρχαιολόγος κ. Ούρσουλα Κνίγκε, υπεύθυνη ανασκαφής του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου, γράφει για τις συνθήκες των πρώτων ανασκαφών:

«Στην διάρκεια αυτών των εργασιών αναγκάστηκαν να παραμερίσουν όχι μόνο του παλιούς υπονόμους, αλλά και τεράστιες ποσότητες χωμάτων, ώστε να φτάσουν στο επίπεδο των αρχαίων τάφων προς την Ελευσίνα και τον Πειραιά. Οι πλημμύρες του Ηριδανού, που κυλάει κατά μήκος της Ιεράς Οδού, αλλά ακόμα περισσότερο τα χώματα που παρασύρθηκαν από τις βροχές από το γειτονικό ύψωμα της Πνύκας (προς τα νότια), και τα μπάζα που είχαν μεταφερθεί από την κοντινή πόλη είχαν ανεβάει το επίπεδο του εδάφους κατά πολλά μέτρα, κάτω από τα οποία είχαν θαφτεί οι αρχαίοι δρόμοι και τα πανύψηλα ταφικά μνημεία». (Αρχαιολογία, αριθμ. 6, Φεβρουάριος 1983)
Με τις ανασκαφές αποκαλύφθηκε, εκτός από τα αρχαία μνημεία, και η αρχαία κοίτη του Ηριδανού, που βρίσκεται περίπου 9 μέτρα κάτω από το σημερινό επίπεδο της γειτονικής οδού Ερμού. Αν υπολογίσουμε τις επί πλέον προσχώσεις στον Κεραμεικό, ο οποίος αποτελεί την λεκάνη απορροής των γειτονικών λόφων, τότε το βάθος της σημερινής υπέργειας κοίτης του Ηριδανού αντιστοιχεί στο βάθος των 6 μέτρων της υπόγειας κοίτης του που κατέγραψε με λεπτομέρεια το "γεωραντάρ" στην πλατεία Συντάγματος.

Δημοσιεύθηκε στην Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία το 1993

Παρασκευή, 2 Νοεμβρίου 2007

Που είναι ο τάφος του Φιλίππου και οι Αιγές;


To 336 π.Χ. ο βασιλιάς της Μακεδονίας Φίλιππος Β΄ δολοφονήθηκε στο θέατρο των Αιγών. Οι Αιγές (ή Αιγεές) ήταν η πρώτη πρωτεύουσα των Μακεδόνων, όπου κατά παράδοση θάβονταν τα μέλη της βασιλικής οικογένειας. Στις Αιγές, λοιπόν, τάφηκε και ο Φίλιππος Β', πατέρας του Μεγάλου Αλεξάνδρου.


Από την στιγμή που άρχισαν οι αρχαιολογικές έρευνες στην Μακεδονία ήταν φανερό ότι όποιος εντόπιζε τις Αιγές θα έβρισκε και τον τάφο του βασιλιά Φίλιππου. Συνέβη το αντίστροφο.


Οταν το 1977 ο καθηγητής Μανόλης Ανδρόνικος ανεκάλυψε τον ασύλητο μακεδονικό τάφο στην Βεργίνα, όλος ο κόσμος έμεινε έκθαμβος από τους θησαυρούς που εκεί. Τα επόμενα χρόνια ο αείμνηστος Μ. Ανδρόνικος τεκμηρίωσε την άποψή του ότι ο τάφος ανήκε στον Φίλιππο. Συνεπώς και η αρχαία πόλη που εντοπίστηκε στην Βεργίνα, δεν μπορούσε παρά να είναι οι Αιγές, η πρώτη πρωτεύουσα των Μακεδόνων. Η άποψη αυτή είναι γενικότερα αποδεκτή σήμερα.


Σήμερα όμως έρχεται να την αμφισβητήσει ο κ. Παναγιώτης Φάκλαρης, καθηγητής της Κλασσικής Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, ο οποίος υποστηρίζει ότι η πρώτη πρωτεύουσα των Μακεδόνων με τους βασιλικούς τάφους δεν είναι στην Βεργίνα αλλά βορειότερα, στην περιοχή Κοπανού της Νάουσας.


Την τεκμηρίωση της θέσης του αυτής ο κ. Π. Φάκλαρης την εξέθεσε με ειδική μελέτη, που δημοσιεύθηκε πρόσφατα στο περιοδικό "American Joyrnal of Archaeology" που εκδίδει το "Archaelogical Instute of America".


Ο καθηγητής Π. Φάκλαρης δεν είναι τυχαίο πρόσωπο. Εκτός των άλλων, υπήρξε από το 1977 στενότατος συνεργάτης του Μανόλη Ανδρόνικου στις ανασκαφές της Βεργίνας. Σήμερα είναι μέλος της πανεπιστημιακής ομάδας που συνεχίζει την επιστημονική έρευνα στον σημαντικότατο αρχαιολογικό χώρο της Βεργίνας. Συνεπώς η άποψή του για την θέση των Αιγών και συνακόλουθα του τάφου του Φιλίππου έχει ιδιαίτερη βαρύτητα.


Το πρόβλημα του εντοπισμού των Αιγών (και συνεπώς των βασιλικών τάφων) είχε δύο προτεινόμενες θεωρητικές λύσεις μέχρι το 1968, γράφει ο κ. Φάκλαρης. Η μία υποστήριζε ότι οι Αιγές ήταν στην Εδεσσα, μία θέση που δέχονταν οι περισσότεροι επιστήμονες. Η δεύτερη, με λιγότερους υποστηρικτές, ανέφερε ότι οι Αιγές και η Εδεσσα ήταν ξεχωριστές πόλεις.


Το 1957 η ιστορικός Φανούλα Παπάζογλου απέδειξε ότι οι Αιγές και η Εδεσσα ήταν δύο διαφορετικές πόλεις. Το 1968 ο (σημαντικός και σεβαστός) Αγγλος ιστορικός καθηγητής Νίκολας Χάμοντ διετύπωσε την θέση ότι το βασιλικό νεκροταφείο των Μακεδόνων (άρα και οι Αιγές) βρισκόταν στην Βεργίνα. Πρότεινε, μάλιστα, ως τάφο του Φιλίππου έναν μεγάλο μακεδονικό τάφο που ανέσκαψε ο Κ. Ρωμαίος το 1938 και στον οποίο βρέθηκε ένας μαρμάρινος θρόνος. Η θέση του Ν. Χάμοντ για τις Αιγές υιοθετήθηκε και από τον Μ. Ανδρόνικο αλλά μετά τις ανακαλύψεις του 1977 στην Βεργίνα.


"Η επιχειρηματολογία του Ν. Χάμοντ είναι κατά την άποψή μου μη πειστική", σημειώνει ο κ. Φάκλαρης και επισημαίνει ότι υπάρχει μία σημαντική τοπογραφική λεπτομέρεια, που δεν ελήφθη υπ΄ όψη από τους υποστηρικτές της άποψης Χάμοντ.


Αυτή η λεπτομέρεια είναι ότι οι Αιγές, σύμφωνα με τις αρχαίες πηγές (Διόδωρος, Πτολεμαίος) βρίσκονταν στην Βοττιαία, δηλαδή στην περιοχή της Μακεδονίας που εντοπίζεται βορείως του Αλιάκμονα και ανατολικά του Βερμίου και όχι στην Πιερία όπου ήταν (και είναι) η Βεργίνα.


Ο Αλιάκμων αποτελούσε μάλλον το φυσικό σύνορο ανάμεσα στην Βοττιαία και την Πιερία. Πιθανές αλλαγές της ροής του Αλιάκμονα δεν θα επηρέαζαν την τοποθέτηση των Αιγών από τους αρχαίους συγγραφείς.


Την σημαντικότερη πληροφορία για την θέση των Αιγών την προσφέρει ο Ηρόδοτος, ο οποίος δίνει συγκεριμένα τοπογραφικά στοιχεία. Αναφερόμενος στην πρώτη πόλη που εγκαταστάθηκε η βασιλική οικογένεια των Μακεδόνων, οι Τημενίδες, γράφει:


«Εγκαταστάθηκαν κοντά στην περιοχή που λέγεται κήποι του Μίδα, όπου φύονται άγρια ρόδα, με εξήντα πέταλα το καθένα και πιο όμορφο άρωμα από κάθε άλλο άνθος στον κόσμο. Πάνω απ΄ αυτούς του κήπους υψώνεται το όρος Βέρμιο, που τον χειμώνα είναι άβατο από την κακοκαιρία. Από εδώ, το Βέρμιο, ξεκίνησαν (οι Τημενίδες) και κατέκτησαν πρώτα την γύρω περιοχή και μετά την υπόλοιπη Μακεδονία».


Το Βέρμιο, όπως φαίνεται και στον χάρτη που δημοσιεύουμε, βρίσκεται πολύ βορειότερα της Βεργίνας και στην αρχαιότητα σαφώς ανήκε στην Βοττιαία.


Σε επιγραφή με ονόματα πόλεων από την Θεσσαλία και την Μακεδονία, οι Αιγές αναφέρονται πριν την Εδεσσα. Συνεπώς, συμπεραίνει ο καθηγητής Π. Φάκλαρης, η Εδεσσα ήταν βόρεια των Αιγών.


Οι Αιγές, όπως είναι γενικά αποδεκτό, ιδρύθηκαν στο πρώτο μισό του 7ου αιώνα π.Χ. Συνεπώς είναι λογικό να περιμένουμε ότι τα αρχαιολογικά ευρήματα θ' αρχίζουν απ΄ αυτή την περίοδο και θα φθάνουν μέχρι τα ρωμαϊκά χρόνια.


Ομως, στην Βεργίνα, τα ευρήματα αρχίζουν από τον 10ο αιώνα ενώ παρατηρείται ένα αρχαιολογικό κενό μεταξύ 650-550 π.Χ., δηλαδή ακριβώς στην περίοδο της πρώτης εξάπλωσης των Μακεδόνων, επισημαίνει ο κ. Φάκλαρης.


Αν και τίποτα δεν αποκλείει το κενό αυτό να καλυφθεί στο μέλλον, πρέπει να σημειώσουμε εμείς τα εξής: Αναμφισβήτητο γεγονός παραμένει ότι δεν έχει βρεθεί ακόμη η παραμικρή αντικειμενική απόδειξη (επιγραφή, κλπ) που να ταυτίζει την Βεργίνα με τις Αιγές. Μάλιστα, το ανάκτορο, οι ναοί, το θέατρο και οι οχυρώσεις χρονολογούνται στην μετά τον Μεγάλο Αλέξανδρο περίοδο και δεν μπορούν να συναρτηθούν με τις Αιγές.


Ποια μακεδονική πόλη βρίσκεται επομένως στην Βεργίνα; Ο κ. Φακλάρης δέχεται την παλαιότερα διατυπωμένη άποψη ότι πρόκειται για την Βάλλα.


Αν είναι έτσι τα πράγματα, τότε που βρίσκεται η πρώτη πρωτεύουσα των Μακεδόνων με τους βασιλικούς τάφους;


"Τα στοιχεία δείχνουν", αναφέρει ο καθηγητής Π. Φάκλαρης, "ότι οι Αιγές βρίσκονται στις πλαγιές του Βερμίου, νοτίως της Εδεσσας και ανατολικά της Νάουσας, κοντά στα χωριά Κοπανός και Λευκάδια".


Στα χωριά αυτά και επιπλέον στις περιοχές Καμάρα, Γάστρα και Μπελοβίνα έχουν εντοπιστεί σημαντικές αρχαιότητες, που περιλαμβάνουν μακεδονικούς τάφους, κλασσικό νεκροταφείο, μνημειακά κτίρια και ένα θέατρο λαξευμένο στο βράχο.


"Οι 6 μακεδονικοί τάφοι που έχουν βρεθεί στα Λευκάδια ίσως να ανήκουν στην ίδια πόλη, που εγώ προτείνω ότι είναι οι Αιγές", γράφει ο καθηγητής Π. Φάκλαρης και στο τέλος της μελέτης του τονίζει:


«Το γεωγραφικό πλαίσιο, οι αρχαίες μαρτυρίες και τα αρχαιολογικά ευρήματα (θέατρο, μεγάλο δημόσιο κτίριο και σημαντικοί μακεδονικοί τάφοι) είναι κατά την άποψή μου σημαντικά στοιχεία, τα οποία μας οδηγούν να τοποθετήσουμε τις Αιγές στην περιοχή Κοπανού της Νάουσας.
Προσδοκώ μελλοντικές αρχαιολογικές έρευνες να υποστηρίξουν τον εντοπισμό της πόλης και να φέρουν στο φως τα καταπληκτικά κτίρια και το βασιλικό νεκροταφείο της πρώτης πρωτεύουσας των Μακεδόνων.
Ο τάφος του Φιλίππου Β΄ δεν θα είναι μακεδονικού τύπου, αφού τέτοια κτίρια εμφανίζονται στην Ελλάδα μόλις μετά την εκστρατεία του Μεγάλου Αλεξάνδρου στην Ασία, και η περιοχή χωρίς αμφιβολία θα γίνει ξανά αντικείμενο επιστημονικής έρευνας και αρχαιολογικών εκπλήξεων».


Εμείς να σημειώσουμε ότι τα πάντα στην Βεργίνα δείχνουν ότι εκεί πρέπει να βρίσκονται οι Αιγές αλλά, ταυτόχρονα, δεν έχει βρεθεί τίποτα που να το αποδεικνύει. Το ίδιο ισχύει, τηρουμένων των αναλογιών, και για την περιοχή της Νάουσας που προτείνει ο καθηγητής Π. Φάκλαρης.


Τι πρέπει να γίνει; Μα φυσικά ανασκαφική και γενικότερα επιστημονική έρευνα στην περιοχή Κοπανού - Λευκαδίων, ανάλογη μ΄ αυτή της Βεργίνας ή του Δίου. Μόνο τότε θα μάθουμε.

Δημοσιεύθηκε το 1998 στον Αδέσμευτο Τύπο

Τρίτη, 23 Οκτωβρίου 2007

Θαλασσοχελώνες καρέτα καρέτα (caretta caretta) Η περιπέτεια της ζωής αρχίζει από την Ζάκυνθο


Αυτό είναι ένα από τα πρώτα ρεπορτάζ (περιοδικό «Εικόνες» 1986) για τις θαλασσοχελώνες caretta caretta που δημοσιεύθηκε στον ελληνικό Τύπο.


Μια μεγάλη περιπέτεια αρχίζει αυτές τις μέρες στην Ζάκυνθο και κυρίως στις αμμουδιές του κόλπου Λαγανά. Η περιπέτεια ανήκει στην θαλάσσια χελώνα "καρέτα καρέτα (caretta caretta) που έρχεται στην Ζάκυνθο για να γεννήσει τ΄ αγβά της.

Οι παραλίες ωοτοκίας της θαλασσοχελώνας στον κόλπο του Λαγανά ανακαλύφθηκαν τυχαία από τον φυσικό Δημήτρη Μαργαριτούλη, όταν κατασκήνωσε το καλοκαίρι το 1977 σε μία έρημη εκείνη την εποχή παραλία. Οι ντόποιο γνώριζαν, φυσικά, το φαινόμενο αλλά το θεωρούσαν (και σωστά) ως αναπόσπαστο τμήμα του φυσικού περιβάλλοντος.

Από το 1977 οι θαλασσοχελώνες κι οι αμμουδιές του κόλπου Λαγανά έγιναν διάσημες σ΄ όλο τον κόσμο. Η περιοχή αναπτύχθηκε τουριστικά με ραγδαίο ρυθμό και η προστασία του βιοτόπου ωοτοκίας της θαλάσσιας χελώνας αποτελεί σκοπό ελληνικών και διεθνών οικολογικών οργανώσεων.

Οι πρώτες θαλασσοχελώνες καταπλέουν, απ' όλη την Μεσόγειο, στις αμμουδιές του Λαγανά γύρω στις στις αρχές Ιουλίου, δηλαδή αυτές τις μέρες. Η πορεία τους, από την θάλασσα ως το σημείο που θα γεννήσουν, είναι αφάνταστα κοπιαστική.

Σέρνονται με δυσκολία πάνω στην άμμο, αφού το σώμα τους είναι προσαρμοσμένο να κολυμπάει στην θάλασσα κι όχι να βαδίζει στην στεριά. Σταματάνε συχνά για να ξεκουραστούν και βγάζουν συνεχώς υπόκωφους ήχους, που μοιάζουν με βαριές ανάσες. Το σώμα τους αφήνει πάνω στην αμμουδιά ένα βαθύ αυλάκι και είναι εμφανή τα ίχνη που αφήνουν τα πόδια - πτερύγιά τους, στην δύσκολη προσπάθεια να προχωρήσουν.

Οι θαλασσοχελώνες, όταν διαλέξουν το κατάλληλο μέρος, σκάβουν με τα πισινά πόδια ένα βαθύ λάκκο, όπου γεννούν τ΄ αβγά τους, που έχουν μέγεθος μπάλας του πιγκ-πογκ. Μέχρι τον Αύγουστο θα γεννήσουν αρκετές φορές στις αμμουδιές του Λαγανά, σε διαφορετικές φωλιές κάθε φορά και πάντοτε τη νύχτα.

Μ΄ αυτόν τον τρόπο εξασφαλίζεται ότι από τα 400 αβγά, που θα γεννήσει συνολικά κάθε θαλασσοχελώνα στις διαφορετικές φωλιές, θα εκκολαφθούν και θα επιζήσουν τελικά τα μισά χελωνάκια.

Στη διάρκεια των προσπαθειών τους, με κολλημένη την άμμο στα μάτια τους, με την οδύνη της γέννας και με τον στεριανό αέρα να τους ξεραίνει το δέρμα, οι θαλασσοχελώνες αφήνουν να κυλήσει από τα μάτια τους ένα πηχτό και ημιδιαφανές υγρό. Είναι κάτι σαν "δάκρυα του πόνου". Τα δάκρυα μιας μάνας, η οποία δεν θα αντικρύσει ποτέ τα παιδιά της.

Τα αβγά, κάτω από την καυτή άμμο του καλοκαιριού, εκκολάπτονατι σε 55 μέρες περίπου. Από τα 400 αβγά κάθε θαλασσοχελώνας μόνο τα μισά θα δώσουν χελωνάκια. Τα άλλα μισά ή δεν θα εκκολαφθούν ή τα χελωνάκια δεν θα καταφέρουν να φθάσουν στην θάλασσα.

Τρεις ακτές σ' όλη την Μεσόγειο είναι οι κύριοι βιότοποι αναπαραγωγής της θαλασσοχελώνας. Βρίσκονται στην Ζάκυνθο, στην Κύπρο και στη νότια Τουρκία. Στην Ελλάδα έχουν παρατηρηθεί γέννες και σε μερικές ακόμα αμμουδιές της δυτική και νότιας Πελοποννήσου.

Οι τελευταίες γέννες στην Ελλάδα γίνονται περί τα τέλη Αυγούστου. Τα αβγά στις περιπτώσεις αυτές χρειάζονται λόγω της πτώσης των θερμοκρασιών γύρω στις 70 μέρες για να εκκολαφθούν.

Οταν τα μικρά σπάσουν το κέλυφος των αβγών, παραμένουν για 3-5 μέρες κάτω από την άμμο. Το μήκος τους είναι 5-6 εκατοστά και όλο αυτό το διάστημα προσπαθούν να βγούν στην επιφάνεια. Οταν το κατορθώσουν, περιμένουν να έρθει η νύχτα. Και μόλις πέσει το σκοτάδι ξεχύνονται ομαδικά προς την θάλασσα. Η φυγή τους έχει εκρηκτικό χαρακτήρα και το ένστικτο του προσανατολισμού τους προς το νερό είναι αλάνθαστο.

Φαίνεται ότι το ένστικτο αυτό έχει σχέση με την φωτεινότητα του ουρανού. Είναι γνωστό ότι ο ορίζοντας πάνω από την θάλασσα είναι φωτεινότερος στην διάρκεια της νύχτας. Ετσι εξηγείται το γεγονός ότι και οι μάνες όταν γεννάνε και τα μικρά όταν εγκαταλείπουν τις φωλιές τους, δρουν πάντοτε νύχτα και πάντοτε βρίσκουν την σωστή κατεύθυνση προς την θάλασσα.

Θεωρείται σχεδόν βέβαιο ότι οι θαλασσοχελώνες γεννάνε μόνο στις παραλίες όπου γεννήθηκαν, σύμφωνα με ένα άλλο παράδοξο αλλά άλάνθαστο ένστικτό τους. Γι' αυτό και γεννάνε σε ορισμένες παραλίες σ' όλο τον κόσμο, ανάμεσα στις οποίες και ο κόλπος Λαγανά στην Ζάκυνθο). Γι'αυτό και είναι απαραίτητη η πλήρης προστασία των τόπων αναπαραγωγής τους.

Αλλά ας επανέλθουμε στο μεγάλο και παράξενο ταξίδι που αρχίζουν από την Ζάκυνθο τα χελωνάκια. Μόλις μπουν στην θάλασσα ακολουθούν αμέσως και κατά έναν εντελώς ανεξήγητο τρόπο, νότια - νοτιοδυτική κατεύθυνση προς τις αφρικανικές ακτές. Οσες φορές οι επιστήμονες - ερευνητές τ' ανάγκασαν ν' αλλάξουν κατεύθυνση, τα χελωνάκια αμέσως προσανατολίστηκαν και πήραν πάλι νότια κατεύθυνση, όπως τους επέβαλε το ένστικτό τους. Ασφαλώς πρόκειται ένα ένστικτο σωτηρίας, αφού, όπως είπαμε, δεν ξεπερνούν τα 6 εκατοστά.

Που πάνε τα νεογέννητα χελωνάκια; Πως ζουν; Τι κάνουν μέχρι να ενηλικιωθούν και να επιστρέψουν πάλι στην Ζάκυνθο για να γεννήσουν;

Κανείς δεν γνωρίζει. Στις δικές μας θάλασσες έχουν παρατηρηθεί ή νεογέννητα ή ενήλικα άτομα.